ءساتى ءتۇسىپ كونديتەر فابريكاسىنا جۇمىسقا ورنالاستى. جاسىنان ەڭبەككە بەيىم مۇگىلسىم بىرەر جىلدان كەيىن ماماندىعىنا توسەلىپ الدى. پاتەردە ەكى قىز تۇرادى. تابىسى بالەندەي ەمەس, دەگەنمەن سوعان دا شۇكىرشىلىك ەتەدى. مۇگىلسىم سۇڭعاق بويلى, قىر مۇرىندى, اققۇبا قىز. بىردە قۇربىسى ەكەۋى كينوعا بارماق بولىپ ايالداماعا كەلدى. اۆتوبۋس كەلە قويماي الاڭداپ تۇرعاندا شەتەلدىك ماشينا قاستارىنا كەلىپ توقتاي قالدى.
– بيكەشتەر, وتىرىڭدار, باراتىن جەرلەرىڭە جەتكىزىپ سالايىن.
قىزدار ماشيناعا جايعاستى. كەلبەتى كەلىسكەن جىگىت جولدا قىزدارمەن تانىسىپ تا ۇلگەردى. قوشتاسار ساتتە ۇسىنعان اقشانى المادى.
– سىزدەردى قالاعان جەرلەرىڭىزگە اپارىپ سالۋعا اركەز ءازىرمىن,– دەپ ازىلدەگەن ول مۇگىلسىمگە ك ۇلىمسىرەي كوز تاستادى.
جۇماعۇل ەسىمدى بۇل جىگىت مۇگىلسىمنىڭ الدىن وراپ, جانىنان تابىلاتىن بولدى. بىردە كەشكە قاراي ورتالىق پاركتە تىنىستاپ وتىرعان-تىن. تەرەڭ ويعا بەرىلگەن قىز قاسىنا كەلگەن جىگىتتى اڭعارماي دا قالعان ەدى.
«كەش جارىق, مۇگىلسىم», دەگەندە سەلك ەتتى. ەسەن-ساۋ ءجۇرىپ جاتىرسىڭ با؟ كۇتپەگەن جەردە كەزدەسۋ دەپ وسىنى ايتار, دەپ ءماز-مەيرام بولدى جىگىت. مىنا جىگىت مەنىڭ دوسىم. قالاداعى شەتەلدىك فيرمانىڭ قوجاسى, ياعني پرەزيدەنتى دەپ تانىستىردى قاسىنداعى جولداسىن. ول قىزعا قولىن ۇسىنىپ, ەسىمىن اتادى. بويشاڭداۋ كەلگەن جىگىت شىنىمەن دە كورىكتى ەدى. ۇستىندەگى كيىمى جاراسىپ-اق تۇر وزىنە.قازاقشاعا ءتىلى جاتىق. بۇل وڭىرگە كەلگەنىنە ءۇش جىلدان اسىپتى. كاسىبى جولعا قويىلعان.
تاعى بىردە جۇماعۇلمەن ويدا جوق جەردە كەزدەسىپ قالسىن. ءازىل-قالجىڭعا باسىپ, سىمباتتى دا سۇيكىمدى اجارىڭمەن سالت باس جۇرگەنىڭ قالاي؟ ءوزىڭدى قادىر تۇتىپ, الاقانىنا سالىپ ايالايتىن جىگىتتىڭ ەتەگىنەن ۇستامايسىڭ با, دەپ قىزعا وي تاستاي سويلەدى. قىز ۇلكەن ويعا بەرىلىپ كەتكەن سياقتى بولدى. ءسىرا, دۇرىس ايتادى, مەنىكى وسى نە ءجۇرىس؟ بەتىڭنىڭ شىرايى بارىندا بىرەۋدىڭ ەتەگىنەن ۇستاعان دا ءجون-اۋ. ۋرۋلتاي ءتاۋىر جىگىت سياقتى. ورنىقتى, كورىك دەسەڭ كوركى بار. كۇلىمسىرەگەن جانارى ادامدى باۋراپ الاتىنىن ايتساڭشى. بىلدەي ءبىر فيرمانىڭ قوجاسى. وسى جىگىتتى ۇناتىپ قالعانىم با دەپ ىشتەي ءوز وزىنەن مىرس ەتتى.
ءسويتىپ جۇرگەندە بىردە جۇماعۇل مەرەكە قارساڭىندا مۇگىلسىمنىڭ ۇيىنە كەلدى. انانى-مىنانى اڭگىمەلەي كەلىپ, «ۋرۋلتاي ساعان عاشىق بولىپ قالىپتى. ەكى ءسوزىنىڭ ءبىرى سەن. قانداي كەلىستى, كورىكتى قىز, الما مويىن, ءسۇمبىل شاشتىڭ ناق ءوزى. مەنى وسى قىزبەن جاقىنىراق تانىستىر, دەپ قولقا سالادى. مەنىڭشە, ءتاۋىر جىگىت, جۇلدىزى الدىنان تۋىپ تۇرعان كاسىپكەر. بۇگىندە جيىرمانىڭ سەگىزىندە, ناعىز دەر شاعى. قانداس باۋىرىمىز, قازاقشاسى دا ءتاپ-ءتاۋىر, سالت-داستۇرىمىزدەن دە حاباردار. انا جولى دا سول جىگىتتىڭ وتىنىشىمەن كەلگەنمىن. مىنە, تاعى كەلىپ تۇرمىن» دەدى.
جۇماعۇلدىڭ ايتقاندارىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, تارازىعا سالعان مۇگىلسىم جارايدى, ءسوزىڭدى جەردە قالدىرمايىن, دەپ ورنىنان تۇردى.
«اقبوز ءۇي» اتالاتىن قالاداعى ءسان-سالتاناتىمەن ەرەكشەلەنەتىن ايتۋلى مەيرامحانا. مۇنى ىزەتپەن قارسى الىپ, ءىلتيپات كورسەتىپ جاتىر. توردەن ءوتىپ وڭاشا بولمەگە كەلىپ جايعاستى بۇلار. داستارقان ءۇستى تاعامعا سامساپ تۇر. اسەم اشەكەيلەنگەن شاراپ شولمەكتەرى كوزدىڭ جاۋىن العانداي. جۇماعۇل شامالىدان كەيىن ءبىر شارۋام بار ەدى دەپ رۇقسات سۇراپ كەتتى.
بۇل كەشتە بۇلار ءبىراز اڭگىمەنىڭ باسىن قايتاردى. الداعى جارقىن بولاشاقتارىن كوز الدارىنا ەلەستەتىپ, ءتاتتى قيالعا بەرىلدى.
جىگىت ءتۇرلى مەرەكەگە وراي سۇيگەن قىزىنا باعالى سىي-سياپات جاساۋدى ۇمىتقان ەمەس. اقىرى, قويماي ءجۇرىپ قىزدىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, امالىن تاۋىپ قاقپانىنا ءتۇسىردى. قالانىڭ ورتا تۇسىنان جيھازىمەن ەكى بولمەلى كەڭ پاتەر اپەردى, ۋاقىت وسىلاي ءوتىپ جاتتى. ايەلىندەي قالاعان كەزىندە كەلىپ-كەتىپ جۇرەدى...
بىردە جىگىتتىڭ اتا-اناسىنان حات كەلدى. ولار كەلىندى ەلگە اكەل, تويدى وسىندا جاسايمىز دەپتى. جىگىت مۇگىلسىمگە تويعا قۇربىلارىڭدى شاقىر, بارىپ-قايتۋ جول شىعىنىن ءوزىم كوتەرەمىن, تەك قۇجاتتارىن تەزىرەك دايىنداسىن دەگەندى ايتتى. شەتەلگە بارۋ ءبىزدىڭ ارۋلاردىڭ ارمانى عوي. ولار بۇل حاباردى قۋانا قابىلدادى. مۇگىلسىمنىڭ تۋىستارى جاعىنان ەكى قىز, وزىمەن بىرگە ىستەيتىن ءۇش قۇربىسى جولعا جينالا باستادى. اڭقىلداعان قىزدار بولىپ جاتقان وقيعانىڭ استارىنان بەيحابار-تىن. ۇشاققا بيلەت الاردا ءبارىنىڭ قۇجاتىن جىگىت جيناپ العان بولاتىن.
اۋەجايدان بيكەشتەر ... جەزوكشەلەر ۇيىنەن ءبىر-اق شىقتى. كۇزەت مىقتى, ەشقايدا شىعارمايدى, الداپ-ارباۋ, قورقىتۋ-ۇركىتۋ, كۇش كورسەتۋ. نەبىر ازاپتى باستان كەشتى بەيباقتار. امالى قۇرىعان قىزدار اقىرى ايداعانىنا ءجۇرىپ, ايتقاندارىنا كونۋگە ءماجبۇر بولدى. مۇگىلسىمنىڭ دە ماحابباتى باياندى بولمادى. ەلىندە ەكى ايەلى بار ەكەن. باياعى كۇيدىم-جاندىم دەگەن بوس ءسوز بولىپ شىقتى. ەكى ايەلى ەكى جاقتان مۇيىزدەپ كۇن كورسەتپەدى. قاپاستا قامالىپ, كوز جاسىنا ەرىك بەرىپ, جىلاۋمەن كۇن كەشتى. ءوزى تۇگىل كولەڭكەسىن كورۋدەن قالدى. اقىرى جىگىتتىڭ ۇيىنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعان مۇگىلسىم دە جەزوكشەلەر ۇيىنەن ءبىر-اق شىقتى... ازاپ پەن كەمسىتۋشىلىكتى باستان كەشكەن قىزدار ارادا ەكى جىل وتكەندە ءولدىم-تالدىم دەپ, وندا دا ءبىزدىڭ ەلشىلىكتىڭ بەلسەندى قيمىل-ارەكەتى ناتيجەسىندە, ەلگە ورالدى. مىنە, اڭداماي باسىپ, وپىق جەدى دەگەن وسى.
«وتىرعان قىز ورنىن تابادى» دەگەن ماتەل بار قازاقتا. بۇگىندە وسى قاناتتى ءسوز بەكەرگە ايتىلعان سياقتى. وڭ جاقتا وتىرىپ قالعان قىزدارىمىزدىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. ەلىمىزدە 160 مىڭنان استام كارى قىز بار دەگەن دەرەكتى گازەت-جۋرنالدان كوز شالىپ قالادى. بۇلار قازاقى تىلمەن ايتساق, كەزىندە «كوك ەتىكتى كەزىكپەي, كون ەتىكتىنى مەنسىنبەي» ءجۇرىپ قالعان, ءسويتىپ جار قۇشاعى, ءسابي ءسۇيۋ باقىتى بۇيىرماعان, ياعني ءوز باقىتتارىن وزدەرى بايلاعاندار. «قىز وسسە – ەلدىڭ كوركى» دەپ ماقتان تۇتاتىن قازاق الەۋمەتتىك ىندەتكە قالاي تاپ بولعانىن اڭعارماي دا قالعانداي. اجارلى, اقىلدى, ءبىلىم دەسەڭ ءبىلىمى بار, مەنىڭ جارىم بولسىن دەيتىن كەيبىر بويجەتكەندەر اركىمگە كوزىن ءسۇزىپ, جالعىزدىقتىڭ زاردابىن تارتىپ ءجۇر. ء«يتىڭ ۇرى دەسە» نامىستاناتىن قازاق قىزدارىنىڭ وڭ جاقتا وتىرىپ جۇكتى بولعاندارى قانشاما. امالسىزدان كونەدى اتا-انا بايعۇس. كوپتەگەن بويجەتكەندەر «ەستى قىز ەتەگىن قىمتاپ وتىرادى» دەگەن ماقالدى ۇمىتقان.
وسىندايدا تاعدىر تالكەگىنە تاپ بولعان قىزدارىمىزعا «ارىڭدى جاستان ساقتا» دەگەن باعالى ءسوزدى ەستەن شىعارماڭىزدار دەگىمىز كەلەدى.
قاناپيا مىرزاعوجين,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
