بىلگەنگە ءمىن ەمەس, مىڭ باتپان اۋىر ماعىنالى استارلى مىسال, باعا جەتپەس باتيقالى ءسوز. كورەگەن اكە ايتقان, تۇلعا بويىندا بولۋى كەرەك ەڭ اسىل تەكتىلىك قاسيەت تۋراسىندا تاتپىشتەپ جاتۋدىڭ قاجەتى شامالى. ايتپاعىمىز, اكە مەن بالا اراسىندا بولاتىن اڭگىمەلەردىڭ ارىدەگى ادەبى مەن بەرىدەگى بەرەكەسىزدىگى جايىندا بولماق.
بۇگىنگى قازاق قوعامى اكە تاربيەسىنە نەمقۇرايلى قاراۋدى ادەتكە اينالدىردى. اكە ءۇيدىڭ يەسى, انا ءۇيدىڭ شەگەسى ەكەنىن ۇقىپسىز ۇرپاق ۇمىت قالدىرعاندايمىز. وعان ەكى تاراپتىڭ, ياعني ەركەك پەن ايەلدىڭ دە تىكەلەي كىنالى ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. الدىمەن, ءۇيدىڭ ىرىسىن ارتتىرۋدىڭ ورنىنا, ۇرىسىن ارتتىراتىن شايپاۋ ايەلدەر بەرەكەلى وتباسىنداعى اكە بەدەلىن ادەيى اياققا تاپتايتىنى جايلى ءسوز ەتەلىك. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىنداعى تەمپەرامەنتتەر سوعىسىندا ايەل جەڭىسكە جەتىپ, ەركەگىن ەتەگىنە باستى دەيىك. بىراق مۇنى كورىپ وسكەن ۇلدان قانداي ۇلىق, قىزدان قانداي قىلىق كۇتۋگە بولادى؟ اسىلىندا «شاشى ۇزىن, اقىلى قىسقا» شۇيكەباس اتا بەرگەن تاربيەنى دە ۇيرەتە المايتىنىن ەسكەرمەسە كەرەك. اكەنىڭ ايەل الدىندا ويسىراي جەڭىلۋى – ۇل تاربيەسىنە دە, ۇلت تاربيەسىنە دە تىكەلەي بالتا شابادى. بوسبەلبەۋ اكە كەيىن بوي جەتىپ قالعان قىزىنا دا, ەر جەتىپ قالعان ۇلىنا دا يدەال بولا المايدى. سوندىقتان اكەنىڭ ارۋاعىن اسىرۋدىڭ ورنىنا, الاپاسىن قاشىرۋ – ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ ەنجار, ىنجىق بولىپ وسۋىنە تىكەلەي قادام ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. ساعى سىنىق اكە وبرازى ساناسىنا سىنالاي ەنگەن ۇل دا ەرتەڭ ءبىر وتباسىنا بيلىك ايتا الاتىنداي قاۋقارعا يە بولا المايدى.
ەكىنشى ماسەلە, بۇل – وتاعاسىنىڭ ءوزى جىبەرەتىن ورەسكەل قاتەلىكتەر. باعزىدا بالا تاربيەلەۋ ىسىنە اكە نەمقۇرايلى قاراماعان. التى جاسىندا اڭعا ەرتىپ, ون جاسىندا وق جوندىرعان اكە تاربيەسى ارقاشان بيىك رۋحتىڭ, ءبىرتۇتاس تۇلعانىڭ بەرىك دىڭگەگى بولعان. وسى جەردە «جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز» دەگەن ءسوزدىڭ توركىنىنە وي جۇگىرتە كەتسەك ارتىقتىق ەتە قويماس. بالانىڭ جەتى اتاسىن نە اكەسىز وسكەندە, نەمەسە اكەسى بولا تۇرا تەگىن اجىراتىپ ايتىپ بەرە الماعان بوركەمىك «بورىكتى» كىناسىنەن بولۋى مۇمكىن.
البەتتە, اكەسىز وسكەن بالا جەتى اتاسىن جىلىكتەي المايتىنى بەلگىلى. ونىڭ ىشىندە تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىمەن جاستاي جەتىم قالعانداردىڭ ءجونى ءبىر باسقا. اكەسى مەن شەشەسى بولماشى دۇنيە ءۇشىن اجىراسىپ, ءتىرى جەتىم اتانعان بۇلدىرشىندەرگە نازار اۋدارالىق. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدەگى نەكەگە تۇرعاندار مەن اجىراسقانداردىڭ پروتسەنتتىك كورسەتكىشىنە كوز جۇگىرتسەك كوڭىل قۇلازيدى. اعىمداعى جىلعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە تىركەلگەن نەكە سانى 1,3%-كە ازايىپ, اجىراسۋلار سانى 3,9%-كە وسكەن. جىل باستالعاننان بەرگى ناۋ-
رىز ايىنا دەيىن رەسپۋبليكا بويىنشا 13423 وتباسىنىڭ شاڭىراعى شايقالعان. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ البەتتە, اجىراسقان وتباسىلاردىڭ شاڭىراعىندا ورتا ەسەپپەن ەكى بالادان بار دەپ ەسەپتەگەن كۇننىڭ وزىندە, 26 مىڭنان استام بالا بيىلدىڭ وزىندە اكەسىز ءتىرى جەتىمگە اينالدى دەگەن ءسوز. ونىڭ ەڭ كوبى, ياعني 1496 وتباسى تۇركىستان وبلىسىندا اجىراسۋعا ارىز بەرگەن بولسا, نەكە شارتىن ەڭ از بۇزعاندار ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تىركەلگەن. ارينە, ساناق جارىستىراتىن ءسات ەمەس. شاراناسى كەپپەي جاتىپ شەشە تاربيەسىن عانا كورىپ وسەتىن شيكىوكپەلەر جەتى اتا بىلاي تۇرسىن, ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا شەشىمدى ءسوز, كەسىمدى كەڭەس قۇرا الادى دەگەنگە ەشكىم سەنە قويماس. اكەنىڭ ايبارىن ءوسىرىپ, بايراعىن بيىكتەتەتىن ۇلدار مەن قىزدار جالعىزباستى انا پسيحولوگياسىن بالا جاسىنان بويىنا ءسىڭىرىپ, ەر ادامعا دەگەن وشپەندىلىك دەرتىن بويىنا جۇقتىراتىنى بەلگىلى. ول ول ما, ناعاشى جۇرتتا تەرىس تاربيە ەستىپ وسكەن جاتباۋىر ۇل بىرتە-بىرتە اكەسىنىڭ وسكەن ورتاسى تۋرالى ايتۋدى وزىنە ار ساناي باستايدى.
ەڭ سوراقىسى, جەتىگە تولعان بالاسىنا جەتى اتاسىن جەتكىزىپ ايتىپ بەرە المايتىن اكەلەر شىعا باستاعانىن قالاي جاسىرامىز. كوزىمىز كورىپ جۇرگەندەي, ۇيىنە كىرەر- كىرمەستەن ءتاي-ءتاي باسقان تەنتەگىن ەمەس, WI-FI قوسقان تەلەفونىن قۇشاقتاپ جاتا قالاتىن اكەلەر قوعامدا قاۋلاپ ءوسىپ كەلەدى. ۇل بالا ادەتتە اكەنىڭ ماقالىن جاتتاپ, اتانىڭ ساقالىنا ورالىپ وسپەي مە؟ ىزباسارعا ىلكى قاسيەتتەردىڭ كوبى اكە تاربيەسىمەن كەلەدى. الايدا قارەكەتكە كەلگەندە كەگەجەمىز كەيىن تارتىپ شىعا كەلەدى. «اتا ءسوزى پارىز, انا ءسۇتى قارىز» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى اكە تاربيەسىنە ارقاشان نەمقۇرايلى قاراماۋدى مەڭزەپ تۇرعانداي. اكە تاربيەسىنىڭ قازاق تانىمىنداعى « ۇلىڭدى جەتىگە كەلگەنشە پاتشاداي كۇت, ون ۇشكە جەتكەنشە قۇلشا جۇمسا, ون ۇشتەن اسقان سوڭ بيشە كەڭەس» دەگەنى دۇرىس. ەندەشە, ىلگەرىدە قاجى اتانىڭ وسى قاعيدا بويىنشا قاعىلەز ۇلدى قاسىنا ەرتىپ, دوسىنداي سىرلاسىپ تۇرۋىندا ۇلكەن ماعىنا جاتىر. ارينە قاسيەتتى ءدىنىمىز يسلامدا اۋەلى اناڭدى سىيلا, كەيىن بارىپ اكەڭە قۇرمەت قىل دەپ حاديستەن مىسال كەلتىرەدى. وعان ءشۇبالانىپ, شاك كەلتىرۋدەن اۋلاقپىز. تەك, انانىڭ تۇعىرىن بيىكتەتەمىز دەپ, اكەنى تۇقىرتۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. اكەنىڭ ساباعى – قاباعى ەكەنىن ۇمىتپايىق.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
