ولاي بولسا, وسىنداي موماقان ەلدە جانتۇرشىگەرلىك قىلمىستاردىڭ ءجيى-ءجيى ورىن الۋىنىڭ سىرى نەدە؟ كەز كەلگەن قوعامنىڭ قالىپتى دامۋى ءۇشىن وندا قاتاڭ ءتارتىپ ورناۋى كەرەك. بىزدە سول ءتارتىبىڭىز تالتىرەكتەپ تۇر. ونى تۇزەيىن دەگەن تالپىنىس تا بايقالمايدى. بىلايشا ايتقاندا, ءاي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا جوق. ارام پيعىلدىلار سونى ءتۇسىنىپ العان. سوندىقتان دا قىلمىسقا اۋەستەنۋشىلىك كوبەيىپ بارادى. ءاي, نە ىستەر دەيسىڭ, ءتارتىپ ورناتاتىن شەنەۋنىكتەر ءوز شارۋالارىمەن الەك, ءبىز دە مۇمكىندىكتى پايدالانىپ قالايىق دەيدى. «قازاننان قاقپاق كەتسە يتتەن ۇيات كەتەدىنىڭ» ناعىز ءوزى.
وتكەن 2017 جىلى قازاقستاندا 316,4 مىڭ قىلمىس جاسالىپتى. بۇل ودان ون جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 2,4 ەسەگە كوپ ەكەن. ەگەر مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, 2011 جىلدان باستاپ ەلدەگى قىلمىستاردىڭ قاۋلاپ وسە باستاعانىن اڭعارۋعا بولادى. ماسەلەن 2010 جىلى قازاقستاندا 100 مىڭنان ءسال اساتىنداي قىلمىس جاسالسا, 2011 جىلى ول كورسەتكىش 200 مىڭعا, 2012 جىلى 300 مىڭعا جەتىپ, 2013-2015 جىلدارى 300 مىڭنان دا اسىپ تۇسكەن.
ءار ون مىڭ ادامعا شاققاندا جاسالاتىن قىلمىستار سانىمەن ەسەپتەگەندە الماتى, استانا قالالارى مەن قوستاناي وبلىسى ەڭ كريمينالدى وڭىرلەر بولىپ سانالادى ەكەن. ماسەلەن الماتىدا 2017 جىلى ءار ون مىڭ ادامعا شاققاندا 359 قىلمىس جاسالسا, استانادا – 331, قوستاناي وبلىسىندا 202 قىلمىس جاسالعان.
ەگەر وڭىرلەر بويىنشا قاراستىرار بولساق, وتكەن جىلى الماتى قالاسىندا 63,7 مىڭ قىلمىس جاسالىپ, ءوسىم 22,6 پايىزدى قۇرعان, ياعني ودان ون جىل بۇرىنعى كەزەڭمەن سالىستىرساق 4,3 ەسەگە ۇلعايعان. وتكەن جىلى استانادا پوليتسەيلەر تىركەگەن قىلمىستار سانى 33,2 مىڭعا جەتىپ, سوڭعى بەس جىلداعى ءوسىم 46,2 پايىزدى قۇراعان. قىلمىستار از جاسالادى دەگەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ وزىندە 6 مىڭ قىلمىس ورىن الىپ, ءوسىم 29,9 پايىز بولعان. جالپى, قىلمىستاردىڭ جىلدان جىلعا تومەندەۋ كورسەتكىشى جوققا ءتان, بىرىڭعاي ءوسۋ عانا بار. ءبىز كەلتىرىپ وتىرعان مالىمەتتەردىڭ تەك رەسمي تۇردە تىركەلگەن قىلمىستار سانى عانا ەكەنىن دە ەستەن شىعارماعان ابزال. شالعاي ەلدى مەكەندەردە ورىن الىپ جاتاتىن توبەلەستەر مەن ۇرلىقتار, باسقا دا ۇساق-تۇيەك بۇزاقىلىقتار, ارينە, تىركەلىپ جاتقان جوق. وسىندايدا قىلمىستاردى ىزگىلەندىرۋ ولاردىڭ سانىن ازايتادى دەگەن پىكىرگە دە كۇمانمەن قاراۋعا تۋرا كەلەدى.
وتكەن جىلى ەلىمىز بويىنشا 31,9 ادامنىڭ سوتتالۋى دا ءبىراز جايدان حابار بەرسە كەرەك. ولاردىڭ 443-ءى كامەلەت جاسقا تولماعاندار. بەسىكتەن بەلدەرى شىقپاي جاتىپ تۇرمەگە تۇسكەن مۇنداي جاسوسپىرىمدەردىڭ بولاشاق ومىرلەرىنىڭ قانداي بولارىن دا ەشكىم بولجاپ ايتا المايدى. ونىڭ ۇستىنە جاپپاي جايلاعان جۇمىسسىزدىق, جاستار پروبلەماسىنىڭ شەشىم تاپپاۋى ءححى عاسىر جەتكىنشەكتەرىنىڭ تاعدىرلارىن مەيىلىنشە قيىنداتا تۇسۋدە. سوندىقتان دا ولار بۇرىن-سوڭدى قۇلاق ەستىپ, كوز كورمەگەن قىلمىستارعا بارۋعا ءماجبۇر.
كەيدە اۋىزدىقتاۋ مۇمكىن بولماي بارا جاتقان قىلمىستار سانىنا قاراپ وتىرىپ, وسى بىزدە پوليتسيا جانە باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بار ما ءوزى دەپ تە ويلاپ قالاسىڭ. بىراق پوليتسيا بار. وعان ءۇر جاڭا اۆتوكولىكتەرگە وتىرىپ الىپ قالا كوشەلەرىندە زىمىراپ جۇرگەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن كورە وتىرىپ-اق كوز جەتكىزۋگە بولادى. ولاردىڭ نە تىندىرىپ جۇرگەندەرى, ارينە, باسقا ماسەلە.
تاياۋدا الماتىدا اتاقتى سپورتشى دەنيس تەننىڭ كىسى قولىنان قازا تابۋ ءىسى بويىنشا قوعامدىق كەڭەس وتىرىسى ءوتىپتى. ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندەگى احۋال وتە تومەن. ەگەر دەنيستىڭ ورنىندا باسقا ادام بولعاندا مۇنداي رەزونانس تۋماس ەدى. زاڭ قىلمىسكەرلەرگە ەركىندىك بەرىپ وتىر. پوليتسەيلەردىڭ كاسىبي دەڭگەيلەرى تومەن, كادر تاپشى دەگەن سياقتى پىكىرلەر ايتىلعان سول جيىندا. ورىندى پىكىر. قوعامدىق كەڭەس مۇشەسى مارات شيبۋتوۆ 2017 جىلى الماتىدا 45 مىڭ ۇرلىق جاسالعانىن, سونىڭ تەك 4 مىڭى عانا سوتقا جەتىپ, قالعاندارى سول كۇيى اشىلماي قالعانىن اتاپ كورسەتكەن. وكىنىشكە قاراي, بۇل ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنە ءتان قۇبىلىس دەسەك, شىندىقتان ونشا الىس كەتە قويمايتىنىمىز انىق.
وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن جۇمىس بابىمەن قىتايدا بولدىق. ءسوز ورايىندا ءازىل-شىنى ارالاس مىناداي ىعى-جىعى حالىقتىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇرۋ قيىن ەمەس پە دەپ سۇرادىق سول ەلدە وقىپ جاتقان جەرلەستەرىمىزدەن. سەنەسىزدەر مە, 20 ميلليون تۇرعىنى بار (قازاقستاننىڭ حالقىنان كوپ) قالادا ءتۇننىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا جاپادان جالعىز كوشەدە جۇرە بەرۋىڭە بولادى, ەشكىم ساعان كەلىپ تيىسپەيدى, دەپ جاۋاپ بەردى ءبىر جەرلەسىمىز. ء بىر كەزدەرى ۇيلەرىنە ق ۇلىپ سالۋدى دا بىلمەي, اشىق-شاشىق ءومىر سۇرگەن حالىق بۇگىندە بەينە-ءبىر بەس قارۋىن اسىنىپ كەلىپ قالعان جاۋدان قورعانعانداي, پاتەرلەرىنە تەمىر ەسىكتەر ورناتىپ, تەرەزەلەرىن تورلاپ الدى. بىراق ول دا قازىرگى زاماننىڭ اككى ءۇي توناۋشىلارىنا كەدەرگى بولىپ جاتقان جوق. ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
