اۋەلدەن اۋليەنى سىيلاپ, قورىمدى قاستەرلەپ وسكەن قازاق بالاسى ءۇشىن جاقىن ماڭنان رۋحاني-يماندىلىق باعىتىنداعى ءتالىم-تاربيە نىسانى, تاعىلىم ورتالىعى, كورىكتى ورىن بولۋعا سۇرانىپ-اق تۇر. اقتاۋدان شالعايدا بولماۋى, ينفراقۇرىلىمدىق احۋالىنىڭ قولجەتىمدىلىگى نىساندى رۋحاني ورىنعا اينالدىرامىن دەگەندەرگە قاتتى قيىندىق تۋعىزا قويماسى انىق.
ارحەولوگ اندرەي استافەۆ التى قۇلاش اۋليەنىڭ جەرلەنۋىن ح-حI عاسىرلارعا جاتقىزادى. كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس وداعى كەزىندە قۇرىلىسى قانات جايعان قالانىڭ كەزەكتى شاعىن اۋداندارىن تۇرعىزباق بولىپ, قۇزىرلى مەكەمەلەر اتالمىش اۋليەلى ورىندى بۋلدوزەرلەرمەن ءسۇزىپ, تەگىستەۋ ءىسىن قولعا الىپتى. قانشا كۇن الەكتەنىپ-ابىگەرلەنگەنىمەن, بۋلدوزەر جەرگە شەگەلەپ تاستاعانداي ءبىر ورنىنان جىلجىماي قينالا دىرىلداپ, قاقالا توقتاي بەرگەن كورىنەدى.
ال الدا-جالدا قازا قالعان جەرلەردەن ادام سۇيەكتەرى شىعىپ, ابدەن ەستى شىعارسا كەرەك. وسىدان سوڭ-اق اۋليەلى ورىنعا ءۇي سالامىن دەگەن ارمان ءوز-وزىنەن الىستاي بەرگەن. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ وتكەنىمىزگە جاناشىرلىقپەن قاراپ, «جوقتى تۇگەندەيمىز, ولگەندى ءتىرىلتىپ, وشكەندى قايتا جاعامىز» دەگەن سەرپىلىس ءاربىر قازاقتىڭ بويىندا لاپىلداپ تۇردى. وسى ەكپىنمەن تالاي ءىستى اتقارىپ, نەبىر جاقسى ىستەرگە مۇرىندىق بولعاندار دا جوق ەمەس. وسى جاناشىرلىقتان التى قۇلاش اۋليە زيراتى دا تىس قالعان جوق.
1996 جىلى سىرتى قورشالىپ, كەيىن ەسكەرتكىش-كەسەنە سالۋ ءىسى كوتەرىلدى. بىراق اياقسىز قالدى. 2006 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءماسليحاتى شەشىمىمەن مادەني ورىن قاتارىنا الىندى, ياعني وسى مارتەبەدە تانىلدى. الايدا, ءىس تاعى وسى جەردەن ءۇزىلدى. قۇرىلىس جۇمىستارىندا كەلەڭسىز جاعداي ورىن الۋدىڭ ارتى اۋليەلى ورىندى كوزدەن تاسا, كوڭىلدەن قاعىس قالدىردى. ون جىلدان استام ۋاقىت جوندەۋ-جاڭارتۋ جۇمىستارىن كورمەگەن اۋليەلى ورىن قالانىڭ ءبىر شەتىندە ەلەۋسىز-ەسكەرۋسىز قوڭىرقاي قالىپتا قۇلازىپ تۇر.
وسى جەردە تاعى ءبىر ماسەلە قىلاڭ بەرەدى. جەرگىلىكتى ءدىن وكىلدەرىنىڭ, مەشىت يمامدارىنىڭ اۋليەلى ورىندارعا بەتىن بۇرىپ, سالدە بولسا, كوڭىلدەرىن بولمەيتىندىكتەرى نەلىكتەن؟ اۋليەنى اۋليە رەتىندە, بۇرىنعى بابالارىمىز – كەشەگى تىرىلەر, بۇگىنگى ولىلەر رەتىندە قۇرمەتتەپ, ولاردىڭ ءومىرىن, ونەگەسىن ۇرپاق تاربيەسىنە قولدانۋدىڭ, «كەشە ءبىز دە سەندەي بولعانبىز, سەن دە ەرتەڭ بىزدەي بولاسىڭ» دەگەن ءبىر-اق اۋىز سوزگە سىيعان بار مەن جوقتىڭ, اقيقات پەن جالعاننىڭ شىندىعىن تانىتىپ, ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن, مىندەتىن ۇقتىرعاننىڭ نەسى ايىپ؟
بۇگىنگى عالامتورعا شىرمالىپ, ءتىلى مەن دىنىنەن, دىلىنەن اجىراپ ءدۇبارا قالىپقا ءتۇسىپ بارا جاتقان ۇرپاقتى يماندىلىققا, ءداستۇر مەن ءدىن بىتە قابىسقان قازاقى جولىمىزعا ءتۇسىرۋدىڭ ەشقانداي قاتەلىگى بولماس ەدى. الايدا, بۇگىنگى مولدالار تەك مەشىت كولەمىندەگى ءىس-شارالار مەن ءدارىس-ۋاعىزداردان اسپاي, تەك بەرىلگەن كىتاپ, نۇسقاۋلىق دارەجەسىندە عانا ەڭبەك ەتەتىندەي. ايتپەسە, اۋليەلى ورىنداردى حالىق اراسىندا ناسيحاتتاپ, جاس ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋعا, ولاردىڭ سانالىق-رۋحاني جەتىلۋىنە بايىرعى قۇندىلىقتارىمىزدى قولدانا وتىرىپ اتسالىسىپ جۇرگەندەرى بايقالمايدى. باسقا وڭىرلەردى قايدام, 362 اۋليەلى ماڭعىستاۋدا بىردە-ءبىر كيەلى ورىندا كۇزەتشىلىك قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعان شىراقشىلار بولماسا, يمام, مولدالاردىڭ قاراسى كورىنبەيدى...
اقتاۋ اۋماعىندا ورنالاسقان التى قۇلاش اۋليە قويىلىمىنىڭ بۇگىنگە دەيىن سىرتتاپ قالۋىنا بۇل دا ءبىر سەبەپ. قويىلىم وزدەرىمەن كورشى قالالىق مەشىت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ويىندا ەمەس دەي المايمىز, ويتكەنى ولارعا مەشىتكە كىرگەن-شىققان سايىن كورمەيىن دەسە دە كورۋىنە تۋرا كەلەتىن جاپسارلاس كورشى نىسان.
جەرگىلىكتى بيلىك, كاسىپكەرلەردىڭ قولداۋىمەن التى قۇلاش اۋليە ەڭسەلى كەسەنەگە اينالىپ, حالىقتىڭ, ۇرپاقتىڭ رۋحاني ومىرىنە قىزمەت ەتسە دەيمىز, ال مولدالار نىسان مەن ۇرپاققا قاتار قىزمەت ەتەتىن ءدىن باسى بولسا عوي؟! الىستاعى ءۇندى ەلىندەگى ءتاج-ماحالدى ايتپاي-اق, التى قۇلاش اتا الماتىداعى رايىمبەك باتىردىڭ كەسەنەسى سىندى اقتاۋلىقتاردىڭ رۋحاني-يماندىلىق ورنى بولۋعا قاي جاعىنان دا ساي كەلەدى.
زاماناۋي ۇلگىدە جاڭارتىپ, حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن تاعىلىمىن تانىتاتىن كەسەنەگە اينالسا قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتاردىڭ, تۋريستەردىڭ قىزىعا اتباسىن تىرەرى انىق, سونداي-اق كوك تەڭىز جاعاسىندا كۇن نۇرىنا مالىنعان اسەم كەلبەتىن سومداماق بولىپ, تالاي جوبالاردى كوزدەپ وتىرعان اقتاۋدىڭ سانىنە ءسان قوسار ەدى. ايتپەسە, قاراۋسىز قالعان قوڭىرقاي ورىن كۇندەردىڭ كۇنىندە قالانىڭ قاق ورتاسىنا سۇرەڭسىز سۋرەت سىيلاۋى مۇمكىن. ول ورىندى ەشكىمنىڭ ءسۇرىپ-ءسۇرتىپ, كۇرەپ تاستاي المايتىنىن كۇركىرەگەن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ءوزى دالەلدەپ, اياعىن تارتۋىنا تۋرا كەلگەن...
بۇل ورىندى ماسەلە جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا قولداۋعا يە, ءبىردى-ەكىلى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ايتىلدى دا. «مادەني مۇرادان» قالىس قالعان نىسان «رۋحاني جاڭعىرۋدان» قاعىس قالماسا ەكەن...
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
