جولامان قايمەن ۇلى تۇرسىنباەۆ سوڭىنان ەرىپ كەلە جاتقان ءبىز ءۇشىن – اسىل اعا, قاسىنداعى زامانداستارى ءۇشىن – كەمەل ەر, ال قازاق ونەرى ءۇشىن – قاتارداعى جاۋىنگەر. كەز كەلگەن مايدان جەڭىسكە قاتارداعى ءار جاۋىنگەردىڭ ارقاسىندا جەتەدى. قازاق ونەرى دە سولاي. سوڭعى جىلدارى ەكى نوتانىڭ باسىن قوسقانىنا ءماز بولىپ, ءوزىن دانىشپان ساناپ, كەۋدەسىن سوعۋشىلار كوبەيىپ كەتتى. بىراق ولار ەمەس, بۇگىندە قازاق ونەرىن دامىتىپ, بيىك شوقتىققا شىعارۋشى كىم دەسەك, ءوز ورتاسىندا, ۇندەمەي, كۇندەلىكتى ءىسىن ساپالى, كوركەمدى تۇردە اتقاراتىن كاسىبي مامان عانا. سول كاسىبي شەبەرلىگىمەن ۇلتتىق مۋزىكامىزعا سۇبەلى ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن ماماننىڭ ءبىرى جولامان تۇرسىنباەۆ.
زاماننىڭ, ەلدىڭ سيپاتى وزگەردى. تاۋەلسىز قازاقستان مۋزىكاسىنىڭ باستاۋى بولۋ كەشەگى كەڭەس كومپوزيتورلىق مەكتەبىنىڭ سوڭعى تۇلەكتەرى, ءبىزدىڭ بۋىنعا بۇيىرىپتى. وزگەرگەن زامان تالابىنا ساي ءجۇرىپ, تالاي قيىنشىلىقتان مويىماي ءوتىپ, تەك قانا العا ۇمتىلعان ءبىز, بۇگىنگى قازاق كاسىبي كومپوزيتورلىق شىعارماشىلىعى الەم مۋزىكاسىنىڭ ءبىرىنشى قاتارىندا تۇرعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ونىڭ ءبىر دالەلى – ج.تۇرسىنباەۆ شىعارماشىلىعى.
جولامان تۇرسىنباەۆ قازىردە ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار كومپوزيتورلارىنىڭ ءبىرى. اننەن وپەراعا دەيىنگى, شاعىن ديۆەرتيسمەنتتەن سيمفونياعا دەيىنگى ءتۇرلى جانردى قامتيتىن شىعارماشىلىعى بۇگىندە قازاق مۋزىكاسىنىڭ كەلەر ۇرپاققا قالدىرار التىن قورىنىڭ قۇرامداس بولىگى. تىس كوزبەن قاراعاندا, مۋزىكا شىعارۋ دا جەڭىل, مىناداي ونەر بيىگىنە شىعۋ دا وپ-وڭاي كورىنەدى. ال شىن مانىندە قالاي؟
جولامان اناسىنان ەرتە قالدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, ون جىل وتىرىپ كەلگەن اكەسى ۇلىن ەركەلەتپەي, ەركەكشە تاربيەلەدى. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىزدىڭ اراسىندا جانى نازىك, قاراپايىم, ادامگەرشىلىگى مول دەگەندە جولاماننان ارتىق ەشكىم جوق. كومپوزيتوردىڭ بۇل مىنەزى مايەكتى شىعارماشىلىعىنان دا ايقىن كورىنەدى. اتاپ ايتار ەكى قىرى بار: ول پاتريوتتىق تاقىرىپ جانە ليريكاعا تولى سۇلۋ اۋەن.
قازاقتا تەكتىلىك دەگەن عاجايىپ ۇعىم بار. اتانىڭ قانىمەن, انانىڭ سۇتىمەن ۇرپاقتان ۇرپاققا داريدى. جولامانعا قاراپ, تەگى مىقتى ەكەنىنە كۇماندانبايسىڭ, ونىڭ بويىنداعى دارىنىنىڭ, تەرەڭ فيلوسوفيالىق ويىنىڭ نەگىزى دە سوندا جاتىر. قازاق «تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى» دەيدى. جولامان ءشوپ قاۋلاپ وسكەن جەردەن شىققان. ايگىلى سەگىز سەرى اندەرىنىڭ نازىك ليريكاسى, ءبىرجان سال تۋىندىلارىنىڭ اسقاق پافوسى, جاياۋ مۇساعا ءتان اسەم جەڭىل اۋەن, اقان سەرى شىعارمالارىنىڭ كەڭ سالقارى جولامان تۇرسىنباەۆ شىعارماشىلىعىندا جالعاسىن تاپتى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
مەن قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ ءى كۋرسىنا تۇسكەنىمدە جولامان تۇرسىنباەۆ V كۋرس ستۋدەنتى ەدى. سول كەزدەگى 17 جاستاعى ماعان ول «شال» بولىپ كورىندى. ونىڭ ۇستىنە ءىرى دەنەسىنە قاراپ, «مىنا كىسى كومپوزيتور بولىپ نە قىلادى, شتانگا كوتەرمەي مە» دەگەن وي دا كەلدى. بۇكىل فاكۋلتەتتە, ءتىپتى كونسەرۆاتوريادا قازاقشا سويلەسەتىن ەكەۋىمىز عانا بولاتىنبىز, بالكىم, سوندىقتان شىعار, تەز ءتىل تابىسىپ كەتتىك. جوقاڭ ورىستىلدىلەر سياقتى ەمەس, قازاق تاريحىنا, ەتنولوگياسىنا قاتىستى قىزىق اڭگىمەلەر ايتاتىن. قازاقشا ايتاتىن, سوندىقتان ونى مەنەن باسقا ەشكىم تىڭدامايتىن. ول كەز قازاق دالاسىندا تاريح تا, مادەنيەت تە جوق, بۇكىل جاقسىلىقتىڭ ءبارىن ورىس پەن كەڭەستەر اكەلدى دەيتىن كەز بولاتىن. كەيىن ءبىلدىم, عابيت مۇسىرەپوۆ سياقتى دانالارمەن تىعىز ارالاساتىن جوقاڭ قازاق تاريحى باي, ەجەلدەن وزىندىك مادەنيەتى بار حالىق ەكەنىن مۇمكىندىگىنشە جۇرتشىلىققا جەتكىزگىسى كەلدى. الايدا ارامىزدا تىڭدايتىن قۇلاق بولمادى.
كومپوزيتوردىڭ ۇلتجاندىلىق سەزىمىنىڭ ءتۇپ تەگىن, تەرەڭدىگىن ونىڭ تاريحي تۇلعالارعا ارنالعان دۇنيەلەرىنەن بىلەمىز. «بەكەت اتا», «ەر جانىبەك», «ۇلبيكە», «تولە بي» شىعارمالارىن تىڭداپ وتىرعاندا ارقاڭ شىمىرلاپ, ەرەكشە تولقيسىڭ. ۇلى بابامىز, XVIII عاسىردىڭ باسىندا عۇمىر كەشكەن, «ەلىم-اي» داستانىنىڭ اۆتورى قوجابەرگەن تولىباي ۇلى باستاعان اقىن اتالارىمىز بۇگىنگە وسيەتىن وزدەرى كەلىپ ايتىپ تۇرعانداي سەزىنەسىڭ.
كومپوزيتور شىعارماشىلىعىندا ەرەكشە, تەك وزىنە ءتان اۋەزدىك ءۇنى قالىپتاسقان. ونىڭ ەسترادالىق اندەرىن ەشقاشان ەشكىممەن شاتاستىرا المايسىڭ. ء«بىر كۇي بار دومبىرامدا ايتىلماعان» دەپ باستالاتىن ءانىن العاشقى رەت ەستىگەندە ءبىراز ادام تىرجىڭداعانى ەسىمدە. ءتىپتى, «قاسىم امانجولوۆتىڭ ءسوزىن ءبۇلدىردى» دەگەندەر دە بولدى. ال شىنىندا, ەل قۇلاعىندا بۇرىنىراق قاسىم اقىننىڭ ءوزى شىعارعان ءانى ءجۇردى, سونىمەن سالىستىردى. ەندى مىنە, 40 جىل وتە ايتارىم, تۇرسىنباەۆتىڭ بۇل ءانى ەشكىمگە بەرمەس شەدەۆر, جاۋھار دۇنيە.
سۋرەتشىلەر تۋىندىلارىن كورەرمەن ءوز كوزىمەن كورىپ, باعالاي الادى. اقىن, جازۋشىلار وقىرماندارىمەن تىكەلەي بايلانىسادى. ال ءسىز بەن ءبىزدىڭ ارامىزدا ورىنداۋشى تۇر, ءبىز, كومپوزيتورلار سولارعا تاۋەلدىمىز. وسى تۇرعىدا شىعارمانىڭ تىڭدارمانعا دۇرىس جەتۋى ورىنداۋشىعا بايلانىستى. جولاماننىڭ دا جاقسى ورىنداۋشىنىڭ قولىنا تيگەن شىعارمالارى شارىقتاپ كەتتى. «قىزقاراعاي» ءانىن بۇگىندە بىلمەيتىن قازاق جوق. سوڭعى بەس جىلدا ءتۇرلى كونتسەرتتەردە, ءتۇرلى سۇيەمەلدەۋمەن جەتى انشىگە ايتقىزدىم. «قىزقاراعاي» دەگەننەن باسقا ءبىر ءسوزدى ۇقپادىم. ادەيىلەپ ءماتىندى قولىما الىپ وقىدىم. شىنىندا دا ءان ماتىنىنەن اۋەسقويلىق سەزىلىپ تۇر. بىراق بيبىگۇل اپايدىڭ شىرقاۋىندا ولاي بولعان جوق قوي! بارشا حالىق بولىپ سۇيسىنە تىڭدادىق. دەمەك بۇل كومپوزيتوردىڭ قۇدىرەتى, اۋەن اۆتورىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە مارقۇم زەينەپ قويشىباەۆاعا دەگەن ريزاشىلىعىم مول. ول ايتقان تۇرسىنباەۆتىڭ «دوسقا سىر» ءانى ءالى قۇلاعىمدا. زەينەپ اپاي جولاماننىڭ ءبىراز ءانىن ايتتى, ءسوزىن ناقتىلاپ, كوڭىلگە قوندىرا ايتتى.
وسى كۇندەرى كومپوزيتور كۇردەلى تاقىرىپتا ەڭبەكتەنۋدە. ول «باتىر بايان» وپەراسىن جازىپ ءجۇر. ىزگى ىسىنە ساتتىلىك تىلەيىك. شابىت ءوز-وزىنەن كەلمەيدى. تۋعان جەردە, وسكەن ولكەدە, تۋعان-تۋىستارمەن كەزدەسكەن كەزدە كوڭىلىڭ كوتەرىلىپ, ويىڭ شارىقتاي تۇسەدى. بۇكىل قازاق دالاسى جولامان تۇرسىنباەۆقا شابىت بەرەرى ءسوزسىز.
جولامان تۇرسىنباەۆ بۇگىندە كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى, تالانتى مەن شەبەرلىگى توعىسقان, ۇلتتىق ءداستۇر مەن قازىرگى ۋاقىت جاڭاشىلدىعىن بىرىكتىرە بىلگەن اكادەميالىق مۋزىكا وكىلى. قازاق ونەرىنىڭ بۇگىنگى ءمانى دە, ءسانى دە, كوركەيەتىن ەرتەڭى دە, دامۋ باعىتىمەن ءجۇرىپ بولاشاققا جول سالاتىندار دا – ونىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرلەرى, ونەرپاز ۇل-قىزدارى. قازاق حالقى ەشقاشان دارىندى, تۇلعالى ۇل-قىزدارعا كەندە بولعان ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى – كومپوزيتور جولامان تۇرسىنباەۆ. ايگۇل جەڭگەمىز (قازاقستاننىڭ بەلگيا مەن ليۋكسەمبۋرگتەگى ەلشىسى) ەكەۋىن ەلىمىزدىڭ قوس جۇلدىزى دەپ, ۇزاق ءومىر, جاڭا تابىس تىلەيمىز!
بالنۇر قىدىربەك,
كومپوزيتور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ توراعاسى
