ءتۋريزمدى دامىتۋ قازىرگى كەزدە كەز كەلگەن وركەنيەتتى مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. تۋريزم حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ەلەۋلى سەكتورىنا اينالدى. بۇل سالانى دامىتا بىلگەن مەملەكەتتەر تۋريزمنەن تۇسەتىن پايدانىڭ ەكولوگيانى لاستايتىن مۇناي ونەركاسىبىنەن تۇسەتىن پايدادان جوعارى ەكەنىنە كوزدەرى ابدەن جەتتى.
ءتۋريزمنىڭ دامۋىن تۇركىستان وبلىسىنداعى وتىرار ەسكەرتكىشتەرىنە كەلىپ-كەتۋشىلەر سانىنىڭ ارتىپ وتىرعانىنان بايقاۋعا بولادى. ايتالىق, كەڭەس وداعى كەزىندە, 1980-1990 جىلدارى وتىرار مۋزەيىنە كەلۋشىلەر سانى تۇراقسىز, ءار جىلدا ءارتۇرلى, نەبارى 2 مىڭنان 7,5 مىڭعا دەيىن باراتىن. ەگەمەندىك العان سوڭ وتىرار قورىق-مۋزەيى نىساندارىنا جىل سايىن 1991-1997 جىلدار ارالىعىندا كەلۋشىلەر سانى 18 مىڭنان 38 مىڭعا دەيىن ءوستى. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى تۋريستەر سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى بايقالادى.
استانادا وتكەن ەكسپو-2017 كورمەسى وڭتۇستىك قازاقستان ايماعىنا قوسىمشا تۋريست كەلۋىنە اسەر ەتتى. وبلىس اكىمى ج.تۇيمەباەۆتىڭ كورسەتۋىنشە, ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ارقاسىندا وڭتۇستىككە 151 مىڭ تۋريست كەلدى. ەڭ كوپ ساياحاتتايتىن نىساندار قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, ارىستان باب, دومالاق انا, اقمەشىت ۇڭگىرى, اقسۋ-جاباعىلى قورىعى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن وتكەن جىلى 1 ملن ادام تاماشالاپتى.
ءتۋريزمدى دامىتۋدا مۋزەيلەردىڭ ءرولى ەرەكشە. كوپ جاعداي مۋزەيلەردىڭ تۋريستىك نىسانداردى كوپشىلىككە تارتىمدى ۇسىنۋىنا, تانىستىرۋىنا بايلانىستى. شەتەلدىك تۋريستەر قازاقتىڭ تاريحي تۇلعالارىن تاني بەرمەيدى. ولاردى تارتىمدى ەتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى تاريحتى قىزىقتى ەتىپ الەمدىك دەڭگەيدەگى وقيعالارمەن بايلانىستىرا جەتكىزۋ كەرەك. مىسالى وتىراردا اتى الەمگە ايگىلى ءامىر تەمىر دۇنيە سالعان. ەۋروپا حالقى ونى جاقسى بىلەدى. سەبەبى ونى وسمان تۇرىكتەرىنەن ەۋروپانى قۇتقارعان تۇلعا رەتىندە تانيدى.
قازاقستاندا شىڭعىسحاننىڭ ۇلكەن ۇلى – جوشىنىڭ مازارى بار. مۇنى شەتەلدىك تۋريستەر بىلە بەرمەيدى. ەستىگەن ءتۋريستىڭ ءوزى «بۇل راس پا؟» دەپ وعان دالەلدەر سۇرايدى. مۋزەي ەكسكۋرسوۆودتارى وسىعان بايلانىستى ايعاقتاردى جەتكىزە ايتىپ تۇسىندىرە الا ما؟ بۇعان كوپ ىزدەنىس, زەرتتەۋ قاجەت. گيدتەرىمىزدىڭ دايىندىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. كورمە زالدارىندا ەرەكشە, ەستە قالارلىق تارتىمدى ەكسپوناتتار بولۋى ءتيىس.
تۋريزم ادام بالاسىنىڭ تابيعاتىنا عانا بەرىلەتىن, كورسەم, بىلسەم ەكەن, بارىپ اۋاسىن جۇتسام, توپىراعىنا اۋناسام, ءتاۋ ەتسەم دەگەن ۇمتىلىستارىن, سەزىمدەرىن قاناعاتتاندىرۋعا نەگىزدەلگەن يندۋستريا دەسەك تە بولادى... وڭتۇستىكتە تۋريستىك نىساندار كوپ دەپ ءجيى ايتىلادى. مىسالى جۇزدەگەن ەسكى قالا ورىندارى بار. بىراق وسى كونە قالا ورىندارىنىڭ ەكەۋى عانا تۋريستەر قىزىعىپ كورەتىندەي كەيىپتە. بۇلار – وتىرار مەن ساۋران. وسىلاردى تاماشالاۋعا تۇرارلىق ەرەكشە قازبا قۇرىلىستارى بار. ساۋراندى كورۋشىلەردى تەك ونىڭ قورعان قابىرعالارى قىزىقتىرمايدى. ونداي بەكىنىستەر الەمدە مىڭ سان. كوپشىلىكتى ورتاعاسىرلىق ساۋران كوشەلەرىنىڭ تاستان توسەلگەنى تاڭعالدىرسا كەرەك-ءتى. شەتەلدىك تۋريستەردى الەمدىك تاريحي تۇلعالارمەن نەمەسە الەمدىك تاريحي وقيعالارمەن بايلانىستى جەرلەر قىزىقتىرادى. مىسالى وتىرار – فارابي تۋعان جەر, ءامىر تەمىر دۇنيە سالعان قالا.
تابيعي نىسانداردىڭ ىشىندە تۇركىستان وبلىسى, بايدىبەك اۋدانىنداعى كەڭەستوبە اۋىلىنان بىرنەشە شاقىرىمدا ورنالاسقان اقمەشىت ۇڭگىرىن ەرەكشە ايتۋ كەرەك. بۇل ورىن شىمكەنت قالاسىنان 90 شاقىرىم جەردە عانا. ۇڭگىردىڭ ۇزىندىعى شامامەن 250 م, ەنى – 65 م, بيىكتىگى – 30 م. الىپ ۇڭگىر. ءبىر قىزىعى ۇنگىردىڭ كۇن نۇرى تۇسەتىن جەرىندە اعاشتار ءوسىپ تۇر. شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا ۇڭگىر ءىشى سالقىن, ال قىسقى ايازدا جىلى بولىپ كەلەدى. وسى ۇڭگىردىڭ عىلىمي ساراپتاماسىن الىپ, ەرەكشەلىگىن كورسەتە الساق, كەرەمەت تۋريستىك نىسانعا اينالار ەدى. تۇركىستان مەن وتىرارعا باراتىن تۋريستىك باعىتتى اقمەشىت نىسانى ارقىلى وتكىزۋ كەرەك-اق. بايدىبەك اۋدانىنىڭ ورتالىعى – شاياندا ساقتالعان شىعىستىق ۇلگىدەگى مەدرەسە عيماراتى قازاقستاننىڭ باسقا بىردە-ءبىر ايماعىندا جوق. قايتالانباس ساۋلەت ونەرى تۋىندىسى, قازاق دالاسىندا بايىرعى مەدرەسە-ۋنيۆەرسيتەتتەر وسىلاي بولعان دەپ مۋزەي ۇيىمداستىرسا بولادى. ونى دا جارنامالاۋدى, تۋريستىك كادەگە جاراتۋدى ويلاستىرۋ قاجەت. كەيبىر كوركەم فيلمدەردى ءتۇسىرۋ ءۇشىن بۇقارا مەن حيۋاعا شابا بەرگەننەن گورى شاياننىڭ ەسكى عيماراتىندا تاريحي كينولار ءتۇسىرىپ, ءوز جادىگەرىمىزدىڭ اتىن شىعارساق بولادى. ەسكى ورىس دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ايماقتىڭ تاعى ءبىر تابيعي ەرەكشەلىگى – كۇللى ورتا ازيا اۋماعىندا تەك قاراتاۋدىڭ كەيبىر وزەندەرىندە عانا سۋدىڭ تازالىعىنا وراي شايان اتتى جاندىك مەكەن ەتكەن. مۇمكىن ءالى دە ساقتالعان شىعار. مۇنى دا تانىمدىق ءتۋريزمنىڭ كادەسىنە جاراتسا بولادى.
ءبىر قاراعاندا, شىمكەنت قاتارداعى وسى زامانعى قالا ىسپەتتى. وندا باسقا قالالاردان ەرەكشەلەنەتىن قوشقار اتا بۇلاعى بار. قاي مەگاپوليس ورتاسىندا شىمكەنتتەگىدەي اعىپ جاتقان ۇلكەن بۇلاق – وزەن باستاۋى بار. شەتەلدىكتەر مۇنداي سيرەك تابيعي جاعدايدى قالانىڭ ەڭ ءبىرىنشى تۋريستىك نىسانى ەتەر ەدى. ەشبىر قۇرىلىس سالماي, تابيعي كەيپىندە تازالىقتا ۇستاپ جانە كۇللى الەمگە جارنامالاپ, قوناق كورۋگە اسىعاتىن ورىن ەتۋگە بولادى.
تۋريستىك نىساننىڭ باستى قۇندىلىعى – ونىڭ تابيعي, تاريحي تۇرعىدان قاز-قالپىندا ساقتالۋىندا. ايتالىق, اقمەشىت ۇڭگىرى قاسىنان عيماراتتار سالساق نە كارەر قازىپ توپىراعىن الساق, وندا ونىڭ قۇندىلىعى كەمي تۇسەدى, ءتىپتى جوعالىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. وزگەرىستەرگە ۇشىراعان تۋريستىك نىسان جوعارىدا ايتىلعان سەزىمدەردى وياتۋدىڭ ورنىنا وكىنىش تۋعىزسا, تۋريستەر بۇل جەرگە قايتىپ اياعىن باسپايدى. تاريحي ەسكەرتكىشپەن قاتار ونىڭ اينالاسىنداعى تابيعي ورتا وزگەرمەۋى ءتيىس. ءتۋريزمنىڭ باستى قاعيداسى – تاماشالاۋشى ەشبىر تۋريستىك نىساننان كوڭىلى قۇلازىپ قايتپاۋى ءتيىس.
قازىرگى زاماندا كەز كەلگەن تاريحي ەسكەرتكىشتى قايتا بۇزىپ, قازىرگى زامانعى مىقتى ماتەريالدارمەن قايتا تۇرعىزىپ, التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن قاپتاپ قويۋىمىزعا بولادى. بىراق مۇنداي جاعدايدا ول ءوزىنىڭ تاريحي قۇندىلىعىن جوعالتادى, جاڭا سالعان قۇرىلىس عاسىرلار بويى مۇجىلگەن, كۇن مەن جەل قاقتاعان, اتا-بابا قولدارىنىڭ ءىزى ساقتالعان كونە ءتول ەسكەرتكىشكە جەتپەيدى, ونىڭ قاسيەتىن ازايتادى, مۇنداي جاساندى ورىندارعا تۋريستەر بارمايدى, قىزىقپايدى. سەبەبى تۋريست ەسكەرتكىشتەن بابالاردىڭ قولىنان وتكەندى قولىمەن ۇستاپ, ولاردىڭ جاساعانىن كوزبەن كورىپ, باسقان ىزدەرىن اياعىمەن باسقاندا عانا سول ءبىر وتكەن زامانمەن قاۋىشقانداي بولادى. سول ءبىر زامان قاس-قاعىم ساتكە ورالعانداي سەزىنىپ, سودان ءبىر كەرەمەت اسەر الۋى ءتيىس. ەسكەرتكىشتى ءوز كەيپىندە ۇستاۋدىڭ ءوزى ءبىر ەرەكشە ماسەلە. سوندىقتان كونە ەسكەرتكىشتەردە تەك ارنايى مامانداردىڭ – رەستاۆراتورلار مەن مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ, ارحەولوگتاردىڭ جۇمىس جۇرگىزۋىنە رۇقسات بەرىلەدى. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى كەزدە رەستاۆراتسيادان وتكەن دەگەن ەسكەرتكىشتەردى كورىپ كوڭىلىڭ قالادى. بايىرعى ەسكەرتكىشتەر مۇنداي رەستاۆراتسيالاردان سوڭ «نوۆودەل» جاساندى, جاڭا قۇرىلىستارعا اينالىپ كەتەدى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت اۋدانىنداعى تۇربات اۋىلىندا ءحىى عاسىرعا جاتاتىن ءبىر كەسەنە قالدىعى بولعان. ونىڭ ورنىنا جاڭا قۇرىلىس سالىنىپ, 800 جىلدىق بايىرعى قۇرىلىستان ايىرىلىپ قالدىق.
تۋريزم دەگەن كوپ بولىكتەن تۇراتىن ءۇي ىسپەتتەس. مىسالى ءۇيدىڭ توبەسى جابىلماسا نەمەسە تەرەزەلەرىنە اينەك سالىنباسا وعان جاعدايى بار ادام جايعاسپايدى. ال تۋريست دەگەنىمىز – ارقاشاندا قالتاسىندا اقشاسى بار قازىرگى زاماننىڭ ادامى. ونىڭ ءوز ەڭبەگىمەن تاپقان ادال اقشاسىنا ەستە قالاتىنداي, اسا قىزىقتى, كەيىن سول ساپاردان ورالعان سوڭ جولداستارىنا تامسانىپ اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي, تۋريستىك ورىنعا يە ەلگە بارىپ, دەمالىپ كەلگىسى كەلەتىنى تۇسىنىكتى. ياعني تۋريزم دامۋى ءۇشىن تەك تۋريستەر كورەتىن ورىندارمەن قاتار تۋريستىك ينفراقۇرىلىم – سەرۆيس دامۋى قاجەت. بۇل قازىرگى زامانعى اەروپورتتارمەن, تەمىر جانە تاس جولدار جۇيەسى, ىشىندە اجەتحاناسىنا دەيىن جاساقتالعان اۆتوبۋستار, كوپجۇلدىزدى قوناق ۇيلەر, رەستوراندار مەن اسحانالار, اعىلشىن تىلىندە سايراپ تۇرعان ەكسكۋرسوۆود-گيدتەر بولۋى ءتيىس. تۋريستەرگە بارلىق جاعداي جاساۋ – ءتۋريزمنىڭ باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى.
تۋريزم دامۋىندا جارناما ءرولى دە ەرەكشە. نەلىكتەن شەتەلدىك تۋريستەردىڭ باسىم بولىگىن فرانتسياداعى پاريج, تۇركياداعى ىستانبۇل مەن تەڭىز جاعالاۋلارى, گرەكياداعى افينى, قىتاي مەن اقش ەلدەرى قىزىقتىرادى؟ سەبەبى بۇل ەلدەردىڭ تاريحى مەن ەسكەرتكىشتەرى بولاشاق تۋريستەردىڭ ميىنا بالا كەزىنەن تەلەديدار ارقىلى ابدەن قۇيىلعان. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كەرەمەت ەسكەرتكىشتەرى – بوتاي مەن كەنت, بەرەل وبالارى مەن قوزى-كورپەش كەسەنەسى, ماڭعىستاۋدىڭ جەراستى مەشىتتەرى, ءتىپتى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى تۋرالى جوعارى دەڭگەيدە تۇسىرىلگەن كينولارىمىز بار ما؟ از. ءوز دارەجەسىندە ەمەس. كوپ جاعدايدا ناقتى ەسكەرتكىشتەردى كورسەتۋدىڭ ورنىنا مۋزەي ديارامالارىن قايتالاپ كورسەتىپ وتىرعان كينولاردىڭ نەسى قىزىق؟ مۋزەيلەرىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىر ينكۋباتوردان شىققان سورەلى دۇكەندەر سياقتى. تاقىرىپتىق-ەكسپوزيتسيالىق جوسپارلارى دا ءبىر-بىرىنەن كوشىرىلىپ العانداي ۇقساس. بارلىق اۋداندا ەتنواۋىل جاساي بەرسەك, نەسى قىزىق. ءاربىر تۋريستىك نىساننىڭ ەرەكشەلىگى بولۋى ءتيىس. ءاربىر مۋزەيدىڭ قايتالانباس ءوز كەلبەتى بولۋى كەرەك.
باتىس ەۋروپادا كەز كەلگەن جاعدايدى پايدالانىپ ءوز ەسكەرتكىشتەرىن جارنامالاپ وتىرادى. ايتالىق, پاريجدەگى قوناق- ۇيلەردە ءاربىر قوناققا تاريحي ەسكەرتكىشتەر جونىندە جازىلعان بۋكلەتتەر تەگىن تاراتىلاتىنىن, اسحانالاردا ءبىر مارتە پايدالاناتىن قاعاز سالفەتكالارىنا دەيىن قالا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ورنالاسۋ كارتالارى مەن سۋرەتتەرى بەينەلەنگەنى سول ەلدەگى تۋريستىك فيرمالاردىڭ ناسيحاتى مەن جارناماسىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە دامىعاندىعىن كورسەتىپ تۇر. قازاقستاندا تۇسىرىلەتىن كوپشىلىككە ارنالعان كوركەم فيلمدەردە تاريحي ورىندار, كەسەنەلەر, تابيعي قورىقتار كورسەتىلۋى كەرەك. ءبىز تاريحي جانە تابيعي جەرلەرىمىزدى ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك.
راسىندا, ءتۋريزمنىڭ پايداسىن سالفەتكا شىعارۋشىدان باستاپ اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىگە دەيىن, قوناقۇيدە قىزمەت ەتەتىن ادامدار, رەستورانداردى كوكونىس, ەت, اسپەن قامتاماسىز ەتەتىن ادامعا دەيىن, جانارماي ساتۋشىلاردان ديقان مەن قولونەرشىگە دەيىن كورەدى. سوندىقتان سول ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى كەز كەلگەن قوناققا تاريحي ورىندارىن كورسەتىپ تانىستىرۋعا, جول سىلتەۋگە ارقاشان دايىن تۇرادى, ول قالاسىن ايناداي تازالىقتا ۇستاۋعا مۇددەلى. وسى جاعدايلاردان ۇلگى تۇتارىمىز, ۇيرەنەرىمىز كوپ. ونى تەك كوپشىلىك بولىپ ورتاق ءىس ەتسەك, ەل ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىنىڭ العا باساتىنى انىق.
گۇلجانات بايساريەۆا,
وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى
تۇركىستان وبلىسى
