ولاردىڭ قولىنا كىشكەنتاي كەزىندە كەلگەن بالا ومىرگە جان-جاقتى تۇسىنىكپەن قارايتىن, الدىندا ماقساتى بار جەتكىنشەك بولىپ وسەدى. قاي زاماندا دا ۇستاز – ونەگە. مۇعالىمنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا, كيگەن كيىمىنە, ايتقان سوزىنە ءمان بەرىپ, ءجاسوسپىرىم جاقسىلىققا ۇمتىلادى. سوعان قاراپ ءوزىن تۇزەپ, جونگە سالادى. قانداي دا ءبىر ادام ومىردەن ءوز ورنىن تاپسا, ول مەكتەپتەگى ۇستازىن ەسىندە ساقتايدى, باسقالارعا ايتىپ وتىرادى. سونداي ونەگەلى ۇستازدىڭ ءبىرى تۇتقاباي مولدرايموۆ. ول بار ءومىرىن وقىتۋشىلىق قىزمەتكە ارنادى. مىنەزى سابىرلى, ويى تەرەڭ, ورنىقتى, اتقارعان ءىسى تياناقتى ەدى. تۇتقاباي مولدرايموۆ شيەلى اۋدانىنداعى ءتۇرلى مەكتەپتەردە باسشىلىق قىزمەت اتقاردى. ءومىر جولى ەلىمىزدىڭ ەڭ اۋىر, قيىن كەزدەرىنە تۋرا كەلدى. مەن شيەلى كەنتىنىڭ تۋماسىمىن. بۇل جەردە رەسەيدەن كەلگەن بۇرىنعى ورىس شارۋالارى ورنالاسىپ, كوشەلەر تۇرعىزىلدى, مەكتەپ, اۋرۋحانا سالىندى. شيەلى بالالارى سول ورىس مەكتەبىنە ءتۇسىپ, وقىدى. ويتكەنى قازاق مەكتەبى بولمادى. شيەلىدە جەتى جىلدىق قازاق مەكتەبى 1934 جىلى اشىلدى. سوعان بايلانىستى ورىسشا وقىپ جۇرگەن قازاق بالالارى جاڭا مەكتەپكە اۋىستىرىلدى. ماقسات – قازاق بالالارى انا ءتىلىن ءبىلسىن دەگەنى. شيەلىدەگى جەتى جىلدىق مەكتەپتىڭ اشىلۋىنا سەبەپ بولعان سولاقاي ساياسات سالدارىنان ەجەلدەن مال باعىپ, كوشپەلى ءومىر سۇرگەن ەلدىڭ ەندى مالسىز قالىپ, سۇراپىل اشتىقتان جاپپاي قىرىلعانى. بۇل 1932-1933 جىلدار ەدى. ادام كورمەگەن اشتىققا ۇشىراعان قارساقپاي, جەزقازعان, جالپى ورتالىق قازاقستان بولاتىن. اشتىقتان امان قالعاندارى ءۇي-جايىن, دۇنيەسىن تاستاپ سىر بويىن بەتكە الىپ, جاياۋ شۇبىردى. كوبى جولدا ءولىپ, بالالارى اڭىراپ, ايدالادا قالدى. ءبىر شاماسى سىر بويىنا جەتىپ قۇلادى, قالعاندارى ودان اسىپ قىرعىز, وزبەك ەلىنە باردى. وسى تراگەدياداعى ءبىر عاجاپ قۇبىلىس – اشتان ءولىپ بارا جاتقاندار بالالارىن ساقتاپ قالعان. ءولىپ جاتقان ادامدار اراسىنان ءتىرى قالعان, ايدالادا قاڭعىرىپ جۇرگەن بالالاردى ارنايى كوميسسيا شىعىپ, ولاردى جيناپ, بالالار ۇيىنە ورنالاستىردى. جەتىمدەرگە ارنالعان ءۇيدىڭ ءبىرى شيەلى كەنتىندە اشىلدى. جەتىم بالالاردى جاتاقحاناعا الىپ, ءۇش مەزگىل تاماقتاندىرىپ, اۋرۋىن ەمدەپ, كيىندىرىپ, ساۋاتتىلىعىن, ءبىلىمىن بايقاپ, سىنىپتارعا ءبولىپ وقىتا باستادى.
سول اشتىق جىلدارى قانىش ساتباەۆ جۇك ماشيناسىن الىپ, پاۆلودار جاققا جولعا شىعادى. بارسا قارساقپايدا ءوزى كورگەن جاعداي – قاڭىراعان ۇيلەر, ولگەن ادامدار, جىم-جىرت. ءتىرىسى قارىنداسى مەن كۇيەۋ بالاسى, قالعاندارى ولگەن. ال اناسىنىڭ قاسىندا جاتقان بالا – جيەنى ءتىرى. باسقا ءتىرى جان جوق. قانەكەڭ تەك جيەنىن الىپ قايتادى. ول بالا كەيىن ەرجەتىپ, ۇلكەن عالىم بولعان, ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ ەدى.
ءبىزدىڭ تۇرعان جەردەگى جەتى جىلدىق مەكتەپ ديرەكتورى ساعىنباي داۋلەتوۆ, وقۋ جونىندەگى ورىنباسارى تۇتقاباي مولدرايموۆ بولدى. مۇعالىمدەر: ءنۇردىلدا ەسپەنبەتوۆ (تاريحشى), التەن ايتپەمبەتوۆ (ماتەماتيك). ول 1939 جىلى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ناگرادتالدى. يبراگيم شوحاەۆ (ورىس ءتىلى), احات ايتپەمبەتوۆ (ادەبيەت), ت.ب. مۇعالىمدەر ساباق جۇرگىزدى. بىراق, جەتىمدەرگە قانشا جاقسى جاعداي جاسالسا دا ەلىنەن, اتا-اناسىنان, جاقىندارىنان ايىرىلعان بالالاردىڭ رۋحى تومەندەپ, كوڭىل كۇيلەرى وتە اۋىر, پسيحولوگياسى وزگەرىسكە شالدىققان بولاتىن. ولاردى ساعىنىش, قايعى باستى. وسى اۋىر جاعدايدا بالالاردى اياققا تۇرعىزىپ, ومىرگە يكەمدەۋدە تۇتقاباي مولدرايموۆتىڭ ۇلاعاتتى باستاماسى ەرەكشە كومەك بولدى. ول ساباق بەرۋمەن قاتار كوركەمونەر, ويىن-ساۋىق ۇيىمداستىرۋدى قولعا الدى. ماسەلەن, بالالار ءۇيىنىڭ اسپازى بولعان وزبەك جىگىتى اتاحان مەن تاربيەشى, تاتار قىزى ماينۇر ەكەۋى ماندولينا, بالالايكانىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن لەزگينكا ءبيىن بيلەيتىن.
اتاحان مۇرىندى, كوزى ۇلكەن قاراتورى, كەسكىندى بولاتىن. ول باسىنا ورامال بايلاپ, اۋزىنا پىشاق تىستەپ بيلەسە, ماينۇر نازىك, مۋزىكاعا مانەرلى يىلسە, سونداي-اق نينا ستاحانوۆا مەن ءۇرلىحان داۋلەتوۆا بىرىگىپ ورىس ءبيىن بيلەيتىن. ولار «سۆەتيت مەسياتس», «يابلوچكانى» ورىنداعاندا, الگى «لەزگينكا» ءبيى تاعى سالتانات قۇراتىن. بالالار ەسى كەتىپ, قايتا-قايتا قول سوعىپ ورىنداتاتىن. بۇعان قوسا مۇعالىمدەرمەن وقۋشىلار بىرىگىپ «بوران» دەگەن ازامات سوعىسىنا ارنالىپ جازىلعان پەسا قوياتىن. قازاق: «جەتىم بالانىڭ ماڭدايىن سيپاساڭ, جەتى جۇماقتىڭ ەسىگى اشىلادى» دەيدى.
جەتىم بالالاردىڭ ءبىر كۇلكىسى نەگە تۇرادى؟ مۇعالىم احاتتىڭ بالالاردى بىلاي كۇلدىرەتىنى ەسىمدە. اقىن تايىردى بىلەسىزدەر. ونىڭ اكەسى ەكى اعايىندى بولعان. ءبىرىنىڭ اتى جاروك, ەكىنشىسىنىڭ اتى ساپوك. سوڭعى ءارىپ «گ» ەمەس, قازاقشاعا جاقىن «ك». بۇل ورىستارعا ەلىكتەۋ ەدى, ونداي ۇقساقتىق ول كەزدە بولعان. ماسەلەن, ورىس جازۋشىسى, بەلگىلى عالىم ۆ.ي.دال ءبىر جازباسىندا ورىنبور قازاقتارى اراسىندا بالاسىنا «كاپيتان», «مايور», تاعى باسقا ات قوياتىنىن كەلتىرەدى. ايتىلعانداردىڭ ءبارى تۇتقاباي ويلاپ تاپقان, جەتىم بالالار كوڭىلىن اۋلاۋ ارەكەتى ەدى. ولاردىڭ جاقسى كورەتىنى جەتىم بالالار ءۇيى – «شكيد» ومىرىنەن الىنعان «پۋتەۆكا ۆ جيزن» ءفيلمى. وندا باستى كەيىپكەر مۇستافا ەسىمدى جەتىم بالا ەكەنىن بىلەسىزدەر. ءسويتىپ تۇتقاباي مولدرايموۆ بالالار جۇرەگىنىڭ كىلتىن تاپتى. «بوران» پەساسى ءتىپتى جاقىن كولحوزدارعا دا كورسەتىلدى.
قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى احات ايتپەمبەتوۆ, تۇتقاباي مولدرايموۆ باستاۋىمەن بالالار قازاق جازۋشىلارى شىعارمالارىنان ۇزىندىلەر جاتتاپ, ولاردى مانەرلەپ وقيتىن. ماسەلەن اسقار توقماعامبەتوۆتىڭ ء«پاتيمانىڭ اعاسىنا حاتى», بەيىمبەت ءمايليننىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسى», سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ «قامار سۇلۋ» شىعارماسى. نۇرىمنىڭ سۇلۋ قاماردىڭ مۇعالىم احمەتكە عاشىقتىعىنا قاراماستان, وزىنە توقالدىققا العانىن اششى سىناپ, ونىڭ نادان وبرازىن جاتتاتاتىن. «بۇل كوڭىلى ءپاس بالالاردى ومىرگە قۇشتار ەتىپ, كۇشتى اسەر بەرەتىن. مىنە, وسىنداي ءادىس, ارەكەتتەر ارقىلى تۇتقاباي جەتىمدەردىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, سۋىنعان جۇرەگىن جىلىتتى. وسىنداي جاستاردان پاتريوتتار ءوسىپ شىقتى. 1935 جىلدارى 5-6 كلاستا وقىعان بالالار ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, ەرلىك كورسەتتى. قالعاندارى ەرجەتتى. ماسەلەن كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ءارتىسى حاديشا بوكەەۆا دا كەزىندە بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن.
ءبىز كەيىن شيەلى اۋدانى ورتالىعىنداعى «وكتيابردىڭ ون ءتورت جىلدىعى» قازاق ورتا مەكتەبىندە وقۋىمىزدى جالعاستىردىق. بۇل مەكتەپتە دە تۇتقاباي مولدرايموۆ وقۋ ءبولىمىن باسقاردى. 1937 جىلى جەلتوقسان ايىندا مۇعالىمدىك ۇزدىك ەڭبەگى ءۇشىن ماسكەۋدەگى اۋىل شارۋاشىلىق كورمەسىنە قاتىسىپ كەلگەن سوڭ مەترو جونىندە وتە قىزىقتى اڭگىمە ايتتى. سول جىلى الماتىدا ەڭ ءبىرىنشى ترامۆاي جۇرگىزىلگەن-تۇعىن. بۇل دا قىزىق, ال مەترو جەر استىمەن كۇندىزگىدەي جۇرەتىن پويىز عاجاپ, ەرتەگى ەدى.
اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتە ول بيولوگيادان ساباق بەرەتىن. ول كەزدە ي.ءميچۋريننىڭ سەلەكتسيا تاجىريبەسى ەلگە تارالعان. ت.مولدرايموۆ بىزگە قازاق حالقىنىڭ تۇقىمعا ءمان بەرەتىنىن ايتاتىن. ارينە ول كەزدە ۆەيسمان, مەندەل, مورگان ءىلىمىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيتىن جانە ول ي.ميچۋرين تاجىريبەسىنەن باسقا ەدى. بۇل جونىندە كەيىن بىلدىك.
1939 جىلى شيەلى كانالى قازىلىپ جاتتى. سوعان سايكەس ءبىزدىڭ «وكتيابردىڭ ون ءتورت جىلدىعى» مەكتەبىنە جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ كەلدى. مەكتەپ ديرەكتورى ءامينا ماگدەەۆا بولاتىن.
كەزدەسۋدى اشقان تۇتقاباي مولدرايموۆ: «بۇگىن بىزگە كەلگەن «جۇمباق جالاۋ», «تەمىرتاس», «اداسقاندار» روماندارىنىڭ, «سۇلۋشاش» پوەماسىنىڭ اۆتورى كەڭەس ەلىنىڭ ۇلكەن جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆ. بۇل قۋانىش, قوناعىمىزعا تابىس تىلەيمىز» دەگەندە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ كەڭەس ەلىنىڭ ۇلكەن جازۋشىسى ماكسيم گوركي, ال مەن قازاقستان جازۋشىسىمىن دەگەنى ەستە قالىپتى.
ءسابيت مۇقانوۆ ءوز سوزىندە: «مەندە جازۋشى بولامىن دەگەن وي بولعان جوق ەدى, بىراق ءومىر تالابى وسىعان الىپ كەلدى». ءومىر – مەكتەپ. ءومىردى ءتۇسىنىپ, ونى باعالاي بىلىڭدەر. الدارىڭا ماقسات قويا بىلىڭدەر. ماقساتسىز ءومىر – بوس ءومىر. سوسىن ەڭبەك ەتۋ كەرەك. ماماندىقتىڭ جاقسى-جامانى جوق. ماماندىقتى, ادامدى قادىرلى ەتەتىن – ەڭبەك. بىراق سول ماماندىقتى قابىلەتكە قاراي تاڭداي بىلسەڭ, كەز كەلگەن ەڭبەك ناتيجەلى بولادى» دەدى. ءسوز سوڭىندا ەلگە قىزمەت ەتەتىن ازامات بولۋىمىزدى تىلەدى. كەيىن ءسابيت مۇقانوۆ «سىرداريا» رومانىن جازدى. مەن سول كەزدەسۋدە بولدىم. ايتقاندارى وزىمە ومىرلىك باعدار بولدى. ويتكەنى بىزدەي وقۋشىلارعا جاقسى اسەر قالدىرعان جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ پەن تۇتقاباي سياقتى ۇلاعاتتى ۇستازدار بولاتىن.
1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا تۇتقاباي ءوزى سۇرانىپ, اسكەر قاتارىنا الىندى. بۇل – پاتريوتتىق ونەگە. سوعىسقا ەكى جىل قاتىسىپ, دەنساۋلىعىنىڭ جارامسىزدىعىنا بايلانىستى ەلگە ورالىپ, بۇرىنعى مۇعالىمدىك جۇمىسىن جالعاستىرىپ, اۋدانداعى جەتى جىلدىق مەكتەپتە ديرەكتورلىق قىزمەت اتقاردى. ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى بەيبىت جىلدارى قىزىلوردا مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا بيولوگيا ماماندىعى بويىنشا سىرتتان وقىپ, ۇزدىك ءبىتىردى. قىرىق جىلدان استام مۇعالىمدىك قىزمەتى ءۇشىن قۇرمەتكە بولەندى. ءتۇرلى ماراپاتتارعا يە بولدى. ەل الدىندا بەدەلدى بولىپ ومىردەن ءوتتى. ول كىسىدەن ءبىلىم العان جاستار ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى بولىپ, قىزمەت ەتۋدە.
ۇستازىم – تۇتقاباي مولدرايموۆتى ەڭ سوڭعى رەت 1961 جىلى كورىپ, اڭگىمەلەستىم. ول كەزدە پارتيا كوميتەتىندە ۇگىت-ناسيحات توبى دەگەن بولاتىن. قىزىلوردادا لەكتسيا وقىپ, قايتاردا ۇستازىممەن ءبىر ۆاگوندا بولدىم. قىزىلوردا – شيەلى اراسى 120 شاقىرىمداي, پويىز ءبىر ساعاتتاي جۇرەدى. ماعان ءبىراز اتقارعان ىسىنە قاناعاتىن ءبىلدىرىپ, اڭگىمەسىن ايتتى. قوعام تىرەگى – ازاماتتاردى وقىتىپ, ومىرگە باۋليتىن مۇعالىمدەر. تۇتقاباي مولدرايموۆ سەكىلدى ۇستازدار اتقارعان جۇمىستى نەمەن تەڭەۋگە بولادى؟! قولدان كەلەرى: ايدالادا اڭىراپ قالعان بالالاردى جيناپ, ولاردى ادام ەتىپ تاربيەلەگەن مۇعالىمدەرگە تاريح اتىنان ريزالىق ءبىلدىرۋ.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
