دەگەنمەن وسىناۋ وزەكتى ماسەلەدە ويلاندىراتىن جايتتار دا جوق ەمەس. بىرىنشىدەن, قۇرىلىستىڭ ايتارلىقتاي دارەجەدە ءجۇرىپ جاتقانىنا قاراماستان, قازاقستاننىڭ كوپ دەپ ايتۋعا كەلە قويمايتىن حالقىن پاتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ازىرگە مۇمكىن بولماي وتىر. راس, كەشەگى كەڭەستىك زاماندا دا رەسپۋبليكا تۇرعىندارىن پاتەرمەن قامتۋ ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى. سونىڭ سالدارىنان حالىق ونداعان جىلدار بويى كەزەك كۇتۋگە ءماجبۇر بولدى. وزگە امالدارى قالماعان كەيبىر وتباسىلار شاعىن جاتاقحانالاردى قاناعات تۇتتى. بىراق, ول كەزدە جاعداي مۇلدە باسقاشا ەدى. ول ۋاقىتتارى مەملەكەت تۇرعىن ءۇيدى سالىپ, حالىققا تەگىن تاراتاتىن, ياعني بارلىق شىعىندى ءوز موينىمەن كوتەرەتىن. بۇگىندە قۇرىلىس كومپانيالارى ءۇيدى ەشكىمگە تەگىن بەرمەيدى, كەرىسىنشە ءۇش ەسە باعاسىنا ساتادى. ماسەلەن, ءۇش بولمەلى پاتەردىڭ زاڭدى قۇنى 10 ميلليون تەڭگە بولادى دەپ ەسەپتەسەك, قۇرىلىس كومپانيالارى ونى 30 ميلليون تەڭگەگە ساۋدالايدى. دەمەك شامامەن العاندا 20 ميلليون تەڭگە تازا پايدا تابادى. بۇل تسيفرلار ارينە, مىسال رەتىندە الىنىپ وتىر. ەگەر ءۇش بولمەلى پاتەردىڭ زاڭدى قۇنى 15 ميلليون بولسا, ول نارىقتا 45 ميلليون تەڭگەگە اينالىپ شىعا كەلەدى. وسىلاي كەتە بەرەدى. ايتەۋىر قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ زيان شەكپەيتىنى انىق. سويتە تۇرا تۇرعىن ءۇي جەتىسپەيدى. نەلىكتەن؟
بۇل جەردە باستى ماسەلە پايدالانۋعا بەرىلگەن پاتەرلەردى بولۋدەگى ادىلەتسىزدىككە كەلىپ تىرەلەتىن سياقتى. ويتكەنى بۇگىندە قازاقستاندا ءبىر ءوزى بىرنەشە پاتەر ۇستايتىن (كوتتەدجدەرى ونىڭ سىرتىندا), ولارىن جالعا بەرىپ پايدا تاۋىپ وتىرعان ادامدار كوپ. بۇلاي جاسايتىندار نەگىزىنەن داۋلەتتى ازاماتتار. ال قالتالارى جۇقالار بولسا, سول باياعى قالپىندا ءۇيسىز-كۇيسىز ءجۇر. ولار جاڭاعى ءوزىمىز ايتقان بايشىكەشتەردىڭ پاتەرلەرىن جالداۋعا ءماجبۇر.
كەلەسى پروبلەما, ءوزىمىز جوعارىدا توقتالىپ كەتكەندەي, تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسىنا قاتىستى. قازىرگى تاڭدا نارىقتا ءبىر شارشى مەترى 260-270 مىڭ تەڭگەدەن كەم ءۇي جوق, كەيبىر ۇيلەردىڭ شارشى مەترى ءتىپتى 360-370 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتىپ جىعىلادى. بۇل سوندا قايدان شىققان باعا؟ الدە ونداي شارشى مەترگە كەتكەن ماتەريالدار التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن قاپتالعان با؟ قالاي ەسەپتەسەڭ دە ءۇيدىڭ ءبىر شارشى مەترىنىڭ قۇنىن 500 دوللاردان اسىرۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن ءبىر قۇرىلىسشى ماماننىڭ ءسوزىن كەزىندە ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنبىز. ال ول دەگەنىڭىز تەڭگەگە شاققاندا ءارى كەتسە 170 مىڭ تەڭگە بولۋى كەرەك. باعالارى اسپانعا شىققان ۇيلەر سوعان لايىق بولسا جاقسى عوي. ءىس جۇزىندە ولاي ەمەس. جاڭا ۇيلەردەن پاتەر العانداردىڭ ءوز باسپانالارىنىڭ ساپاسىزدىعى تۋرالى ايتقان شاعىمدارىن ەستىپ تە, ءبىلىپ تە ءجۇرمىز. ءتىپتى قازاقستانداعى ەڭ اتاقتى دەگەن قۇرىلىس كومپانياسى تۇرعىزعان ءۇيىڭىزدىڭ وزىنەن اقاۋ تابىلىپ جاتادى ەكەن. ولاي بولسا, 360-370 مىڭ تەڭگە دەگەنىڭ حالىقتى قاناۋ.
وسىنداي پايدا تاۋىپ وتىرسا دا قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ نارىقتى تۇرعىن ۇيمەن جەتكىلىكتى دارەجەدە قامتاماسىز ەتە الماۋىن ءتۇسىنۋ قيىن. ولاي دەيتىنىمىز, الدا-جالدا جارناماداعى ساۋداعا ءتۇسىپ جاتقان ۇيلەردى قاراي قالساڭىز, جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا نەمەسە ءتورتىنشى توقسانىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەگەن ءسوزدى وقيسىز. ءۇي ساقاداي-ساي دايىن تۇر, اقىسىن تولەسەڭىز بۇگىن بولسا دا كوشىپ كەلە الاسىز دەگەن سياقتى حاباردى كەزدەستىرۋ وتە قيىن. ونىڭ سىرتىندا استانادا قاڭقاسى تۇرعىزىلىپ, اياقسىز قالعان قۇرىلىستار دا كوپ. بۇل دا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنداعى شەشىمىن كۇتكەن تۇيتكىلدەردىڭ ءبىرى.
قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ اشكوزدىكتەرى ازداي, نەسيە بەرەتىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر دە قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىنا قول سالۋىن توقتاتار ەمەس. بىرىنشىدەن, پايىزدىق ستاۆكالارى وتە جوعارى. ءتىپتى جەڭىلدىكتى دەگەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ ءوزى 5 پايىز ۇستەمە الادى. وندا دا اقشانى ءۇش جىل بويى تاپجىلماستان جيناساڭىز عانا. ەگەر ودان ەرتەرەك نەسيە الۋعا نيەت بىلدىرسەڭىز وندا باقانداي 7 پايىز ۇستەمەاقى تولەيسىز. ول از دەسەڭىز, ول ۇستەمەنى ءسىز بانكتىڭ بەرگەن اقشاسىنا عانا ەمەس, ءوزىڭىزدىڭ جىلداپ جيعان اقشاڭ ءۇشىن دە تولەۋىڭىز كەرەك. ايتالىق, ءسىز پاتەر الۋ ءۇشىن 5 ميلليون تەڭگە قارجى جينادىڭىز دەلىك. ال قالعان سومانى, ياعني 5 ميلليون تەڭگەنى بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا بانك بەرەدى. سوندا بارلىعى 10 ميلليون تەڭگە بولادى. بانك وسى 10 ميلليون تەڭگەنىڭ بارىنەن دە ۇستەمەاقى الادى. نە ءۇشىن؟ نەلىكتەن سەن ءوزىڭنىڭ ماڭداي تەرىڭمەن تاۋىپ, اۋزىڭنان جىرىپ جيناعان ءوز اقشاڭ ءۇشىن تاعى دا ۇستەمە تولەۋگە ءتيىسسىڭ؟ ول بانك ونسىز دا سەنىڭ دەپوزيتكە سالعان اقشاڭنان بەلگىلى ءبىر دارەجەدە پايدا تاۋىپ جاتىر ەمەس پە؟ باياعى زامانداعى «بەرسەڭ دە 5 تەڭگە, بەرمەسەڭ دە 5 تەڭگەنىڭ» كەبى.
ەگەر الەمدىك تاجىريبەگە جۇگىنەر بولساق ء(بىزدى شەنەۋنىكتەر باتىستان ۇلگى ال دەپ ۇگىتتەيدى عوي) نەسيەنىڭ ۇستەمەاقىسى شۆەيتساريادا – 1,40, فينليانديادا – 1,50, سلوۆەنيادا – 1,92, چەحيادا – 1,99, ليتۆادا – 2,03, اۆستريادا 2,10 پايىز ەكەن. ال, بىزدە, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ەڭ تومەنگى ۇستەمەاقى – 5 پايىز.
ءۇي ىزدەگەن مىسكىننىڭ كۇيىن وسىدان-اق تۇسىنە بەرىڭىزدەر...
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
