كۇيەۋىمەن اجىراسقان, جاسى قىرىقتان اسقان, بىرنەشە قىز تاربيەلەپ وتىرعان تانىمال كەلىنشەكتىڭ و جەر, بۇ جەرىن تابيعي قالپىندا بۇركەنىشسىز كورسەتە بەرگەنىنە حالىق ءتىپتى ۇيرەنىپ كەتكەندەي. ەل ءىشى, شەتەل جاڭالىقتارىن كورەيىن دەپ عالامتورداعى اقپاراتتىق سايتتاردى اشساڭىز, مەملەكەتىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى جاڭالىقتىڭ ءدال تۇبىندە ءبىر قازاق ايەلدىڭ (وعان ءتىپتى قازاق دەگەن ۇلت اتاۋىن قوسۋدىڭ ءوزى ۇيات) كويلەكسىز, ىشكيىمى بادەنىن تولىق جاپپاي, جامباسى بادىرايىپ تۇرعاندا كوزىمىزدى تايدىرىپ اكەتەتىن بولدىق. الگىگە قاراماۋ ءۇشىن جوعارىداعى ماڭىزدى-اۋ دەگەن جاڭالىقتى اشا قويامىز. ءسويتىپ توزاقتان شىققانداي «ۋھ» دەيمىز.
جالاڭاشتانعان جانداردى كەيبىر سايتتار, گازەت-جۋرنالدار نەگە ارنايى باسادى؟ بالكىم, ءبىز قاراماساق تا كيىمسىز ايەل ءتانىن تاماشالاۋ باسقا بىرەۋلەرگە كەرەك بولار. بىراق كىمگە كەرەك دەگەن سۇراق تاعى كەلەدى كوكەيگە. جىلتىراعان بەلدى ايتپاعاندا اشىق-شاشىق ومىراۋ, بالتىر, ءىش كيىمى ءتۇسىپ قالارداي بوپ تۇرعان بوكسەنى كورۋ كىمگە كەرەك سوندا؟ كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ەل الدىندا جالاڭاشتانۋ تۇرماق, ورەسكەل بەينەدە كورىنۋدىڭ ءوزى ۇيات سانالىپ, قىز-كەلىنشەكتەر ادەبىمەن كيىنۋشى ەدى عوي. ءداپ ءبىر كيىم جەتپەگەندەي ءتانىن بۇركەمەي سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ەلگە كورسەتۋ ار-ۇياتتىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى ەمەس پە؟ دەنەسىن بارلىق قىرىنان جۇرتقا كورسەتۋدى ادەتكە اينالدىرعاندار ار-نامىستان جۇرداي دەپ بىلسەك, ونى قىزىقتاۋشىلاردى كىم دەيمىز؟
بۇگىندە التى جاسار بالادان باستاپ قاريالارعا دەيىن تۇگەل عالامتورعا تاۋەلدى بوپ قالعانى بەلگىلى. مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر عالامتورعا نەگىزىنەن وقۋىنا قاتىستى ماعلۇماتتى ىزدەۋ ءۇشىن كىرەدى. عالامتورسىز ەلدىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى دا مۇمكىن ەمەس سياقتى. حات-حابار الماسۋدىڭ باستى تۇرلەرىنىڭ بارلىعى وسى عالامتورعا تىرەلەدى. قىسقاسى, عالامتورسىز كۇنىڭىز جوق.
وسىدان ون جىل بۇرىن عالامتوردى اۋىل-اۋىلعا تۇگەل قوسۋ ماسەلەسى تۋىنداپ, «بالالارىمىز شەتەل بالاسىنان ارتتا قالىپ قوياتىن بولدى, بارلىق ايماقتارداعى مەكتەپتەر كومپيۋتەرگە قوسىلۋى كەرەك» دەگەن ماسەلە كوتەرىلگەن. بۇل ءىس اياعىنا دەيىن جۇزەگە اسىرىلىپ, بۇگىندە عالامتور قولدانبايتىن قازاق بالاسى جوق. ەندى «بالالاردى عالامتوردىڭ زيانىنان قالاي قورعايمىز؟» دەگەن شەشۋى كۇردەلى ماسەلە تۋىندادى.
بالا پسيحولوگياسىنا زياندى سايتتاردى جاۋىپ تاستاۋ جونىندە ۇسىنىستار ايتىلۋدا. بىراق ونىمەن ءىس بىتە قويماس. ويتكەنى نەگىزگى جاڭالىقتاردى, باستى اقپاراتتاردى تاراتاتىن عالامتورداعى قازاق-ورىس تىلدەرىندەگى سايتتاردا تەك قانا ادەپتى دۇنيە جاريالانادى دەي المايمىز. ونى ءوزىڭىز دە كورىپ جۇرگەن بولارسىز. حالىققا جالاڭاش ءتانىن كورسەتۋ كەيبىر ارتىستەر ءۇشىن ماقتانىش نەمەسە اقشا تابۋدى كوزدەۋدەن تۋعان بولسا, سول جابۋسىز دەنەگە قاراعان جاندار بۇدان نە تابادى دەگەن سۇراققا ويلاناتىن كەز جەتتى.
شەتەل عالىمدارى جالاڭاش ايەلدەر سۋرەتىنە قاراعان ادامداردىڭ ءتۇرلى اۋرۋعا شالدىعاتىنىن انىقتاعان. لىپاسىز ايەل ءتانىن تاماشالاۋ ادامعا بارلىق جاعىنان زياندى ەكەن. ەۋروپالىق زەرتتەۋشىلەر ۇياتسىز سۋرەتتەرگە قارايتىن ەركەكتەر سەزىمتالدىعىنان ايىرىلىپ, جالقاۋلىققا دۋشار بولادى دەيدى. بويجەتكەندەردىڭ كيىمسىز ءتانىن كورە بەرگەن ەركەكتىڭ ايەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى تومەندەپ, ءتىپتى ءوزىنىڭ جارىن سەبەپسىزدەن سەبەپسىز جەك كورىپ كەتۋ قاۋپى باسىم ەكەن.
عالامتوردان ايەل ءتانىن لىپاسىز قالپىندا كورگەن ەركەك ميىنىڭ موتيۆاتسياعا جاۋاپ بەرەتىن بولىگى ىستەن شىعاتىن كورىنەدى. مۇنى انىقتاعان نەمىس عالىمدارى جالقاۋ ەركەكتەر قايدان شىعادى دەگەن سۇراقتىڭ ءبىر جاۋابى وسى دەيدى. بەرلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى, دوكتور سيمونا كۋن جالاڭاش ايەلدى عالامتوردان كوپ كورگەن ەركەكتىڭ ميى تولىعىمەن بۇزىلاتىنىن ايتادى. ەر ادامنىڭ مي جۇيەسى وزگەرىسكە ۇشىراعان سوڭ ونىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە دە وراسان نۇقسان كەلىپ, ماڭىزدى دۇنيەلەر جادىنان شىعىپ, ورنىن ارسىز بەينەلەر جاۋلاپ الادى. وسىدان بارىپ ەر ادامنىڭ جۇمىسقا دەگەن قابىلەتى تومەندەيتىنى انىق.
جۋىردا امەريكالىق عالىمدار تەمەكى شەگۋگە, ماس كۇيىندە كولىك ايداۋعا تىيىم سالۋمەن قاتار, جالاڭاش ايەل ءتانىن كوپشىلىككە كورسەتۋدى توقتاتۋدى ۇسىندى. قازىر باتىس عالىمدارى دا دەنەسىنىڭ و جەر, بۇ جەرىن كورسەتۋگە داعدىلانعان ايەلدەردىڭ ارەكەتىنە تەجەۋ قويماسا, قوعام ازعىنداپ بىتەدى دەپ دابىل قاعۋدا. دوكتور دون حوكينس ەسىمدى زەرتتەۋشى جالاڭاشتاردى كورۋگە قۇشتار جاندار پسيحولوگيالىق اۋىتقۋعا ۇشىرايتىنىن ايتادى. ۆاشينگتونداعى كونفەرەنتسيادا دوكتور حوكينس لىپاسىز ايەل ءتانىن كورۋگە دەگەن ەركەكتەردىڭ قۇشتارلىعى سونشا, ولار ينتەرنەت دۇكەندەر مەن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە كىرىپ پىكىر جازۋدان گورى سونداي سۋرەتتەردى تاماشالاۋدى ارتىق سانايتىنى انىقتالعان.
بۇگىندە عالامتوردا تەك قانا جالاڭاشتاردىڭ سۋرەتتەرىن جاريالايتىن 4,5 ميلليون سايت بار ەكەن. قازاقستاندا جىل سايىن وسى ماندەگى جۇزدەگەن سايت جابىلادى. بىراق ەلىمىزدەگى باستى اقپارات كوزى سانالاتىن سايت-پورتالداردى اشساڭىز, مىندەتتى تۇردە الگىندەي بەينەلەرگە تاپ بولاتىنىڭىز انىق. ءىرى اقپاراتتىق سايتتاردىڭ ءوزى رەيتينگ ءۇشىن ومىراۋىن, بەلىن, بوكسەسىن جالتىراتىپ كورسەتۋگە قۇشتار ايەلدەردىڭ بەينەسىن جاريالاپ بىتەر ەمەس. كورمەيىن دەسەڭ دە كوزىڭە تۇسەتىن جالاڭاش بەينەلەر كوپشىلىكتىڭ جانىن جارالايتىنىن, ارىنا سىزات تۇسىرەتىنىن بىلە بەرمەيمىز.
نەمىس عالىمدارى 45 جاسقا دەيىنگى ازاماتتاردى زەرتتەگەندە جالاڭاش ايەل سۋرەتىنە قاراۋدى ۇناتاتىن ەركەكتەردىڭ ميى مەرزىمىنەن بۇرىن ىستەن شىعادى دەگەن قورىتىندى جاساعان. مۇنىمەن قويماي, بۇل ساناتتاعى ادامدار ەمى تابىلماعان پاركينسون اۋرۋىنا دا ۇشىرايدى ەكەن. اشىق-شاشىق دەنەنى كورگەن سايىن ادام ميىنىڭ مورالدىق شەشىم قابىلدايتىن بولىگى ىستەن شىعادى. كىسىنىڭ كەز كەلگەن جاعدايدا دۇرىس شەشىم قابىلداۋى, قانداي دا ءبىر فاكتوردى باعالاي ءبىلۋ قابىلەتى جويىلادى. بۇل تۋرالى كوننەكتيكۋت شتاتىنىڭ مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «عالامتور مەن وزگە دە تەحنولوگيالارعا تاۋەلدى بولۋدى زەرتتەۋ» ورتالىعىنىڭ پسيحولوگى دەۆيد گرينفيلد مالىمدەدى. تىر جالاڭاشتاردىڭ سۋرەتىن كومپيۋتەردەن قاراعاندا ميدىڭ پەرفرونتالدى قابىعى ىستەن شىعادى, ال بۇل مورالدىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى شەشىم قابىلدايتىن بولىك. ياعني قاراپ وتىرىپ ازعىنداۋدىڭ توتە جولى وسى بولسا كەرەك.
ادامدى بۇزىلۋعا جەتەلەيتىن بەينەلەرگە ۇزاق قاراعان ۋاقىتتا مي ىشىندەگى پروتسەستەر تەجەلەدى. سوندىقتان جاقسى مەن جاماندى اجىراتۋ قابىلەتى جويىلادى. گرينفيلد بادىك بەينەنى كورۋگە قۇشتار جانداردا نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەكەنىن اجىراتۋ قابىلەتىنىڭ مۇلدەم جوق ەكەنىن ايتادى. ياعني بۇل ادامنان مالعۇنعا اينالۋ دەگەن ءسوز. عالامتوردان ازعىن سۋرەتتەردى كورە-كورە ادام بالاسى اقىرىندا ءوزىن-ءوزى باسقارا المايتىن كۇيگە جەتەدى.
بۇگىندە دۇنيە ءجۇزى بويىنشا اجىراسۋ فاكتورلارى قارقىنداپ بارا جاتقانى بەلگىلى. «Morality in Media» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ ساراپشىلارى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ جالاڭاش سۋرەتتەرى نەعۇرلىم كوپ جاريالانعان سايىن جىگىتتەردىڭ ۇيلەنۋگە دەگەن قۇشتارلىعى تومەندەيتىنىن جانە وتباسىلى ەركەكتەردىڭ ايەلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى جويىلاتىنىن, اقىرى اجىراسۋعا اپارىپ سوعاتىنىن مالىمدەدى. اتالعان ۇيىمنىڭ ساراپشىسى پاتريك ترۋمەن عالامتورداعى جالاڭاش سۋرەتتەر وتباسىن تالقاندايتىنىن, سوندىقتان جالپى قوعامنىڭ بولاشاعىنا اسا قاتەرلى ەكەندىگىن ايتادى.
ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى ستيۆ حارريس جالاڭاش ايەل ءتانىن كورگەن ەركەكتەر عانا ەمەس, ايەلدەردىڭ دە ازعىندىق جولعا جىلدام تۇسەتىنىن جەتكىزەدى. مۇنداي سۋرەتتەردى كورگەن سايىن ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمى جوعالىپ, سەزىمى سولىپ, سىرتى ادام بولعانمەن حايۋاندىق قاجەتتىلىكتەن وزگەنى بىلمەيتىن مالعۇن بولمىسقا ەنەدى.
الەمدە ءار سەكۋند سايىن 30 ميلليونعا جۋىق كىسى جالاڭاش ايەل سۋرەتتەرىن كورەدى ەكەن. اقش-تا 39 مينۋت سايىن ءتانىن كيىمسىز كورسەتۋشىلەردىڭ بەينەكورىنىسى جاريالانادى. ال عالامتورعا جۇكتەلەتىن بەينەكورىنىستەردىڭ 35 پايىزى تەك ازعىندىقتى ناسيحاتتاۋعا ارنالعان. عالامتور قولدانۋشىلارىنىڭ 42 پايىزى تىر جالاڭاشتاردىڭ بەينەسىن كورۋگە ۋاقىتىنىڭ كوپ بولىگىن ارنايدى. ال ايەلدەردىڭ 30 پايىزى مەن ەركەكتەردىڭ 70 پايىزى ارسىز بەينەلەردى تاماشالاۋدى ادەتكە اينالدىرىپتى. ءار اي سايىن ءبىر جارىم ميلليارد ۇياتسىز سۋرەتتەر عالامتورعا جۇكتەلەدى. ال الەۋمەتتىك جەلىلەردە 420 ميلليون ازعىن سۋرەتتەردىڭ پاراقشالارى اشىلعان.
جالاڭاش ايەل ءتانىن عالامتور ارقىلى ارنايى ىزدەپ تاماشالاۋ كۇنىنە 68 ميلليون كورسەتكىشكە جەتكەن. بۇل قاتەردەن ساقتانۋدىڭ امالدارىن زەرتتەۋشى عالىمدار ۇسىنعانىمەن, ازعىن بەينەلەردەن وتباسىن دا, بالالارىن دا الىس ۇستاۋعا تىرىسۋ ءار ادامنىڭ مىندەتى بولسا كەرەك. ال ءوزىن قازاقپىن دەگەن ادامنىڭ ارسىز بەينەلەرگە كوز سالۋى كەشىرىلمەيتىن ارەكەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
شارافات جىلقىباەۆا
