«قىز جىبەكتىڭ» مەرەيى
...شىمىلدىق جابىلعان ساتتەگى كورەرمەننىڭ تولاسسىز سوعىلعان شاپالاعى مەن ىستىق ىقىلاسىنان-اق كەزەكتى قويىلىمنىڭ ءوز دەڭگەيىندە وتكەنىنەن حاباردار بولۋعا بولادى. بىراق بۇل جولعى سپەكتاكلدىڭ دە, ونەرگە باعا بەرۋشىنىڭ دە ءجونى مەن تالعامى بولەك. ەلوردامىزدىڭ ءتول پەرزەنتى – استانا قالاسى جاستار تەاترى وڭتۇستىك كورەيا ەلىندە وتكەن XII دەگۋ حالىقارالىق ميۋزيكل فەستيۆالىندە (DIMF – Daegu International Musical Festival) جوعارى دەڭگەيدە ونەر كورسەتىپ قايتتى.
بۇل – قازاق تەاترلارىنىڭ اراسىنان العاش بولىپ سۋىرىلىپ شىعىپ, جاھاندىق كاسىبي ميۋزيكل فەستيۆالىنە جولداما العان جاس تا بولسا جاڭاشىلدىعىمەن ۇنەمى جاسامپازدىققا ۇمتىلىپ جۇرەتىن جاستار تەاترىنىڭ الەمدىك ساحنا مادەنيەتىن باعىندىرۋعا باعىتتالعان كەزەكتى ءساتتى قادامدارىنىڭ ءبىرى. فەستيۆال باعدارلاماسىنا ساي ەكى كۇن قاتارىنان 4 مارتە ساحنالانعان ۇلتتىق ادەبيەتىمىز بەن دراماتۋرگيامىزدىڭ جاۋھارى – ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەك» ميۋزيكلىن (قويۋشى رەجيسسەرى – نۇرقانات جاقىپباي) كورەي كورەرمەنى قىزىعا تاماشالاپ, رياسىز قوشەمەتىن ايامادى.
فرانتسيا, رەسەي, ۇلىبريتانيا, قىتاي, چەحيا, تايۆان, كورەيا سەكىلدى ميۋزيكل قويۋ مادەنيەتى الدەقاشان ءوندىرىس بيىگىنە كوتەرىلىپ, دامىپ كەتكەن الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىمەن تەڭ دارەجەدە ونەر كورسەتكەن جاستار تەاترى ۇجىمىنىڭ دوداعا وزگە قويىلىم ەمەس, «قىز جىبەكتى» ۇسىنۋى تەگىن بولماسا كەرەك. ءدال وسى تۋىندىمەن 1934 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش وپەرا تەاترى شىمىلدىعىن تۇرسە, 1936 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىگىندە كومەيىنە بۇلبۇل ۇيا سالعان كۇلاش بايسەيىتوۆا, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ باستاعان تالانتتار شوعىرى كەڭەس كورەرمەنىن ءدۇر سىلكىنتكەن بولاتىن. ەسىمى اڭىزعا اينالعان سول دارىنداردىڭ ءىزىن جالعاي الەمنىڭ اسا ءىرى ميۋزيكل فەستيۆالىندە باق سىناۋ ءۇشىن كورەيا اسقان تەاتر ۇجىمى قازاقى ءدىل مەن ءداستۇردى ءون بويىنا ۇيلەسىمدى جاراستىرعان ۇلتتىق قويىلىمدى جاھان نازارىنا ۇسىندى.
DIMF – ازيا ميۋزيكلدەرىنىڭ ورتالىعى
DIMF – دەگۋ حالىقارالىق ميۋزيكل فەستيۆالى (Daegu International Musical Festival) – اقش-تا وتەتىن ايگىلى نيۋ-يورك ميۋزيكلىنەن (NYMF) كەيىنگى اتاعى جاھانعا ءماشھۇر ازيا اۋماعىنداعى ەڭ اۋقىمدى جانە تانىمال تەاتر ونەرى بايقاۋلارىنىڭ ءبىرى. اتالعان فەستيۆالدى ساحنا ماماندارىنىڭ «ازيا ميۋزيكلدەرىنىڭ مەككەسى» دەپ اتاۋى دا تەگىن بولماسا كەرەك.
سوڭعى 11 جىلدا فەستيۆال 1 ميلليون 63 مىڭنان اسا قاتىسۋشىنى قابىلداپ, ونەرىنە باعا بەردى. ەكى جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن بايقاۋ باعدارلاماسىنا بيىل جالپى سانى 24 ميۋزيكل ىرىكتەلىپ الىندى. ونىڭ 4-ءى دەگۋدەن, 3-ءى وڭتۇستىك كورەيانىڭ وزگە ءىرى قالالارىنان جانە 9 ميۋزيكل – فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, قىتاي, رەسەي, قازاقستان, چەحيا, تايۆان سىندى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن شاقىرىلعان تەاترلاردىڭ ۇزدىك جۇمىسى. قالعان 8 قويىلىم – فەستيۆالدىڭ ارنايى قوناقتارى مەن ستۋدەنتتىك ىزدەنىستەر. ءبىر ايعا جۋىق سوزىلعان ساحنا مەرەكەسىنەن كورەرمەن سان ءتۇرلى فورما مەن مازمۇنداعى ونەر تۋىندىلارىن تاماشالاپ, شىن مانىندەگى تەاتر, مۋزىكا دۋمانىنان رۋحاني ءلاززات الدى.
«قازاقستاننىڭ اتىنان قاتىساتىن «قىز جىبەك» قويىلىمىن فەستيۆالدىڭ كونكۋرستىق باعدارلاماسىنا ەنگەن ميۋزيكلدەر تىزىمىنەن كورگەنىمە وتە قۋانىشتىمىن. العاش سپەكتاكلدىڭ بەينەجازباسىمەن تانىسقاندا-اق ءبىزدى جۇمىستىڭ ۇلتتىق كولوريتى مەن ەستەتيكاسى, اكتەرلىك ويىن, اۋەزدى مۋزىكا, دراماتۋرگياسىنىڭ مازمۇنى مەن جالپى قويىلىمنىڭ تازالىعى قىزىقتىردى.
قازاق پەن كورەي مادەنيەتىنىڭ اراسىنداعى مەنتاليتەت تۇرعىسىنداعى تاعىلىمدى بايلانىستى بايقادىق. ءبىزدىڭ العان اسەردى كۇللى تەاتر سۇيەر قاۋىم دا سەزىنسىن دەگەن ماقساتتا تاڭداپ الىپ, فەستيۆالدىڭ كونكۋرستىق باعدارلاماسىنا قوستىق. استانا جاستار تەاترىن فەستيۆال تورىنەن كورگەنىمە وتە قۋانىشتىمىن» – دەپ قويىلىم سوڭىندا حالىقارالىق دەگۋ ميۋزيكل فەستيۆالىنىڭ اتقارۋشى كوميتەت توراعاسى باي ساڭ حەك (Bae Sung Hyuk) «قىز جىبەك» ميۋزيكلى تۋراسىنداعى پىكىرى مەن العان اسەرىن جەتكىزدى.
ۇلتتىڭ بويتۇمارى
رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپبايدىڭ ساحنالاۋىندا مامىر ايىندا تۇساۋى كەسىلىپ, استانالىق كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن «قىز جىبەك» ميۋزيكلىنىڭ ەرەكشە قولتاڭباسى دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆال قاتىسۋشىلارى مەن قوناقتارىنىڭ دا نازارىن وزىنە بۇرعىزباي قويمادى. تابيعاتىنان ەستەت رەجيسسەر بۇل قويىلىمىنا دا سۇلۋلىق پەن تازالىقتى نەگىزگى تىرەك ەتكەن. عاسىردى عاسىرعا جالعاعان جاۋھار جىردىڭ جاستار تەاترى ساحناسىندا جاندانۋ مەن ءتىل قاتۋ ءادىسى دە, «سويلەۋ» قالىبى دا وزگەشە.
ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ زاماناۋي ۇندە جاڭاشا وڭدەلگەن كلاسسيكالىق مۋزىكاسى كورەرمەنىن فورمالىق, يدەيالىق ءھام كوركەمدىك ەرەكشەلىگىمەن باۋرايدى. قازاقتىڭ بايىرعى سالتى – باستاڭعى ستيلىندە ءوربيتىن ميۋزيكلدە نەگىزىنەن جاستاردىڭ سىرى مەن مۇڭى, ارمانى مەن مۇراتى, ەڭ باستىسى, كىرشىكسىز ماحابباتى العا شىعادى. عاجايىپ مۋزىكا ءتىلى ارقىلى سەزىم كۇيىن شەرتەر قويىلىم كورەرمەنىن بەي-جاي قالدىرمايدى. اسىرەسە, جىبەك رولىندەگى – نازەركە سەرىكبولوۆا, تولەگەن – مەيىرعات امانگەلدين, ءدۇريا – شەحنازا قىزىحانوۆا, بەكەجان –بەكجان كەرىمباەۆ, شەگە – نۇرلىبەك تولەگەننىڭ شىنايى ويىنى مەن اكتەرلىك ىشكى ورگانيكاسى, ۆوكالدىق مۇمكىندىگى تەاتر سۇيەر قاۋىمعا ەستەن كەتپەس اسەر سىيلادى. وعان قويىلىم سوڭىنان تولاسسىز ايتىلىپ جاتقان كورەرمەننىڭ رياسىز لەبىزى ارقىلى كوز جەتكىزدىك.
«جاستار تەاترى رەپەرتۋارىندا ءار ءتۇرلى جانرداعى قويىلىمدار بار. بىراق ءبىز ويلانا كەلە سولاردىڭ ىشىنەن وسى «قىز جىبەك» ميۋزيكلىن تاڭداپ الدىق. بىرىنشىدەن, «قىز جىبەك» – ءبىزدىڭ ءتول شىعارمامىز. ونىڭ ۇستىنە جاقىندا عانا تۇساۋى كەسىلگەن ءالى سياسى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن جاڭا قويىلىمدارىمىزدىڭ ءبىرى. ەكىنشىدەن, «قىز جىبەكتە» قازاقتىڭ تابيعاتى, بارلىق بولمىسى, سەزىمى مەن سىرى جاتىر. وسى ارقىلى قازاق مادەنيەتىن الەمدىك كورەرمەنگە تانىتقىمىز, تانىستىرعىمىز كەلدى.
شەتەلدىك ۇزدىك دراماتۋرگيالىق شىعارمالار نەگىزىندە قويىلعان «رومەو مەن دجۋلەتتا», «پاريج قۇداي انا شىركەۋى», «گراف مونتە-كريستو» سىندى وزىق ميۋزيكلدەردى ساحنالاپ, ۇسىنۋعا دا بولار ەدى. ماسەلەن, تەاترىمىزدىڭ رەپەرتۋارىنداعى «موتسارت» ميۋزيكلى اتالعان تالاپقا جاۋاپ بەرۋگە كوركەمدىك تۇرعىدان تولىقتاي قاۋقارلى. ايتسە دە, ءبىزدىڭ ماقسات – شەتكە وزگە ەمەس, ءوزىمىزدىڭ – قازاقتىڭ ونەرىن تانىتۋ بولعاندىقتان, «قىز جىبەككە» توقتادىق. ەشكىمگە ەلىكتەگىمىز كەلمەدى. سەبەبى «قىز جىبەكتىڭ» تابيعاتىن ءدال قازاقتاي ەشبىر ۇلت ۇعىنبايدى, جەتكىزە المايدى. قالاي تۇرلەندىرسەك تە, قۇبىلتساق تا «قىز جىبەكتە» الەمنىڭ ەشبىر شىعارماسىنا ۇقسامايتىن ءوز ەرەكشەلىگى ساقتالادى. ول – ءبىزدىڭ ۇلتتىق قالىبىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىز, قازاقى تابيعاتىمىز. وسى ەرەكشەلىكتى ەسكەرە وتىرىپ, قويىلىمنىڭ ەتنو جانە روك-فولكلورلىق بوياۋىن قالىڭداتىپ, ءارى جاڭا زامان جاستارىنىڭ ۇعىم-تۇسىنىگىنە, تانىمىنا لايىقتاپ زاماناۋي, جاڭاشىل باعىتتاعى شىعارمانى ساحنالاپ, دۇنيەجۇزىلىك ونەر بايگەسىنە قوسقان بولاتىنبىز. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان كورەرمەندەردىڭ, جالپى, كورەي حالقىنىڭ اسا زور قىزىعۋشىلىقپەن جىلى قابىلداعانىنا قاراعاندا, تاڭداۋدان قاتەلەسپەگەن سياقتىمىز» – دەيدى استانا قالاسى جاستار تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە باس رەجيسسەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرقانات جاقىپباي.
رەجيسسەر ويىمەن تولىقتاي كەلىسۋگە بولادى. سەبەبى قازاقتىڭ قالىبىن ءدال ونەر ءتىلى ۇعىندىراتىنداي ەشبىر قۇرال جەتكىزە دە, سەزىندىرە دە المايدى. مۇنى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايرىقشا اتاپ ءوتىپ, قازاق ونەرىنىڭ الەمدىك مادەنيەت كەڭىستىگىنە مويىندالۋىنا باسا نازار اۋدارتقان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە, استانا قالاسى اكىمدىگى مەن مادەنيەت جانە سپورت باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن, مىنە, جاستار تەاترى الەمدىك ءىرى ميۋزيكل فەستيۆالىنە قاتىسۋعا مۇمكىندىك الىپ, قازاق ونەرىن وڭتۇستىك كورەيا ساحناسىندا سويلەتىپ, كوك بايراعىمىزدى جەلبىرەتىپ قايتتى.
نازەركە جۇماباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك كورەيا,
دەگۋ قالاسى
