«ەۋروپالىق دەرەكتەردە» جانە 2015 جىلعى «الەمدەگى جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىك جاعدايى تۋرالى» باياندامادا 53 مەملەكەتتەگى احۋال قاراستىرىلعان. باياندامادا ددسۇ-نىڭ ەۋروپالىق وڭىردەگى جول-كولىك وقيعاسىن ازايتۋعا باعىتتالعان جوبالارى ءساتتى جۇزەگە اسقانى كورسەتىلگەن. 2010 جىلدان بەرى ەۋروپالىق ايماقتا جول-كولىك وقيعاسىنان قازا تابۋ فاكتورلارى 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 8,1 پروتسەنتكە كەمىگەن.
قازاقستانعا كەلسەك, جول-كولىك وقيعالارى سالدارىنان ادامداردىڭ مەرت بولۋ فاكتورلارى اۆتوكولىكتەر سانىنىڭ وسۋىمەن بىرگە كوبەيىپ بارادى. قازا تاپقانداردىڭ باسىم بولىگى جۇمىسقا قابىلەتتى جاستاعىلار. رەسپۋبليكا اۋرۋحانالارىنا تۇسكەندەردىڭ 1/3 جول-كولىك وقيعاسىنان جارالانعاندار. رەسپۋبليكا جولدارىندا قازا تاپقاندار سانىنىڭ وسكەنى سونشا, سيريا مەن اۋعانستانداعى سوعىستا مەرت بولعاندارمەن تەڭەسۋگە جاقىن ەكەنىن ايتادى ماماندار.
جىل سايىن ەلىمىزدە جول-كولىك وقيعالارىنان 3 مىڭنان استام ادام قازا تاۋىپ, 30 مىڭنان استام ادام جاراقات الادى ەكەن. قازاقستاندا جول اپاتى كەزىندە قازا تابۋ قاتەرى نورۆەگيامەن سالىستىرعاندا 11 ەسەگە جوعارى دەسەدى. بۇل تۋرالى دۇنيەجۇزىلىك بانك جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردە ايتىلعان.
سالىستىرۋ ءۇشىن ىلگەرىرەكتەگى دەرەكتى مىسالعا الساق, 2013 جىلى قازاقستاندا جول-كولىك وقيعالارىنان 3233 ادام قازا تاپقان. ياعني كۇنىنە 9 ادام جولدا باقيلىق بولدى. بۇل ءولىم كورسەتكىشى 100 مىڭ تۇرعىنعا 15,5-تەن كەلەدى دەگەن ءسوز. ال شۆەتسيادا وسى مەرزىم ىشىندە 100 مىڭ ادامعا 2,8 كورسەتكىشى ءتان. 3233 قازا تابۋ وقيعاسىنىڭ 61 پروتسەنتى (1972 ادام مەرت بولعان) ءتورت دوڭگەلەكتى كولىكتەردىڭ كەسىرىنەن بولعان. 23 پروتسەنتىنە (744 ادام) جاياۋ جۇرگىنشى كىنالى ەكەن.
جول-كولىك وقيعاسىن قالاي ازايتۋعا بولادى؟ ماماندار ماكسيمالدى جىلدامدىقتى 5 پايىزعا ازايتقان جاعدايدا ادام شىعىنى 30 پايىزعا كەميتىنىن ايتادى. قالادا رۇقسات ەتىلگەن ماكسيمالدى جىلدامدىقتى 60 كم/س-تان 50 كم/س دەڭگەيىنە جەتكىزۋ كەرەك. ال مەكتەپتەر مەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ماڭىندا 20 كم/س-قا دەيىن ازايتۋ قاجەت. الدىڭعى ورىندىقتا قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن قولدانۋ ادام شىعىنىن 50 پايىزعا ازايتاتىنىن زەرتتەۋلەر دالەلدەگەن. ال ارتقى ورىندىقتا قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاعۋ كىسى ءولىمىن 75 پايىزعا دەيىن بولدىرمايدى. سونداي-اق بالالارعا ارنالعان قاۋىپسىزدىك قۇرىلعىلارى بالالاردىڭ جول-كولىك وقيعاسىنان قازا تابۋىن 54-80 پروتسەنت دەڭگەيدە بولدىرمايدى. جول كولىك وقيعاسىنىڭ ورىن الۋىنا نەگىزى فاكتورلار – جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول ەرەجەلەرىن مۇقيات ساقتاماۋى, ىشىمدىك ءىشىپ جولعا شىعۋ جانە جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ رۇقسات ەتىلمەگەن جەردەن ءوتۋى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكا بويىنشا جول-كولىك وقيعالارىنىڭ 30 پايىزى الماتى قالاسىندا ورىن الاتىنى انىقتالعان. 2015 جىلى الماتىدا 3 565 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن. بۇل رەسپۋبليكا بويىنشا جوعارى كورسەتكىش. جول-كولىك وقيعاسى سولتۇستىك قازاقستاندا (166) از ەكەن.
جول-كولىك وقيعالارىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى وزگەرىسسىز قالۋدا. اپاتتى جاعدايعا 90 پايىز جاعدايدا جۇرگىزۋشى كىنالى ەكەندىگى انىقتالعان. الدىڭعى جىلى جۇرگىزۋشىلەردىڭ كەسىرىنەن 11 174 اپات ورىن العان. ولاردىڭ 386-سى ىشىمدىك ىشكەن نەمەسە ەسىرتكى شەگىپ كولىككە وتىرعان. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە اۆتوبۋس, تروللەيبۋستاردىڭ جۇرگىزۋشىلەرى وتىراتىن كابيناسىنا «جۇرگىزۋشىگە كەدەرگى كەلتىرمەڭىز!» دەگەن ەسكەرتپە جازۋ ءىلىنۋشى ەدى. ول ۋاقىتتا قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرى بار نازارىن كولىك ايداۋعا اۋداراتىن.
بۇگىندە قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ۇيالى تەلەفونمەن سويلەسىپ, ءتىپتى حابارلاما جازىسىپ كولىك ايدايتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ال قوعامدىق كولىككە كوبىنەسە مەكتەپ وقۋشىلارى مەن زەينەتكەر قارتتار مىنەتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا شەتەلدىك تاجىريبەدەن ۇلگى تۇتار مىسالدار كەلتىرۋگە تۋرا كەلەدى.
جاپونيانىڭ Toyota Motor كورپوراتسياسى KDDI تەلەكوممۋنيكاتسيالىق كومپانياسىمەن بىرىگىپ, سونداي-اق Komeda كافەلەر جەلىسىنىڭ قولداۋىمەن Driving Barista دەگەن قۇرىلعى جاساپ شىعاردى. بۇل قۇرىلعى جۇرگىزۋشىلەردى كولىكتى ايداۋ كەزىندە سمارتفوننان باس تارتۋعا ماجبۇرلەيدى. جاڭا ءموبيلدى قوسىمشانى كەز-كەلگەن سمارتفونعا ورناتۋعا بولادى. جۇرگىزۋشى بۇل قوسىمشانى پايدالانۋ ءۇشىن كولىكە وتىراردا سمارتفونىن توڭكەرىپ قويۋى كەرەك.
سمارتفون توڭكەرىلىپ جاتقان كەزدە جۇرگىزۋشىگە جۇرگەن ۋاقىتىنا قاراي ۇپاي جينالادى. جۇرگىزۋشى ۇيالى تەلەفوندى پايدالانباي 100 شاقىرىم ءجۇرىپ وتسە, Komeda كافەسىنەن تەگىن كوفە ءىشۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. بۇدان كەيىن جۇرگىزۋشىگە ءاربىر 200 شاقىرىم ءۇشىن وسى كافەدەن تەگىن كوفە ىشۋگە ارنالعان كۋپون بەرىلەدى. ال جۇرگىزۋشى كولىك ىشىندە بايقاۋسىزدا سمارتفونىنا قول سوزسا, جيناعان ۇپايلارى كۇيىپ كەتەدى ەكەن. اتالمىش جوبا جاپونياداعى ەڭ كوپ جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن ايچي پرەفەكتۋراسىندا جۇزەگە اسا باستادى.
جول ساپاسى جونىنەن الەمدە الدىڭعى ورىندا تۇرعان ۇلىبريتانيا جولدا مەرت بولعانداردىڭ سانى جونىنەن ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە يە. 100 مىڭ تۇرعىنعا 5,4 دەڭگەيدە. بۇل ەلدە 1970 جىلدان بەرى جول-كولىك وقيعاسىنان قازا تاپقاندار سانى ازايىپ كەلەدى. جاياۋ جۇرگىنشىلەردى قاعىپ كەتۋ وقيعاسى 40 جىلدا 78 پايىزعا ازايعان. بۇل ەلدە كولىك ايداپ وتىرىپ تەمەكى شەگۋگە, تاماق ىشۋگە بولمايدى. اقپارات قۇرالدارىنان بەلگىلى بولعانداي, سولتۇستىك ۋەلستە اۆتوكولىك ايداپ بارا جاتىپ, ماكارون جەگەنى ءۇشىن گوللانديالىق جۇرگىزۋشى سەگىز اپتاعا قامالدى. جۇرگىزۋشىنىڭ كولىك ىشىندە تاماق جەپ وتىرعانىن پوليتسەي تىكۇشاعى بايقاپ قالعان.
اقش-تا دا جول-كولىك وقيعالارى ازايۋدا. بۇل مەملەكەتتىڭ بارلىق شتاتتارىندا ۇيالى تەلەفون ۇستاپ كولىك ايداۋعا تىيىم سالىنعان. اقش-تا كولىك باسقارىپ وتىرىپ ۇرسىسقان جۇرگىزۋشىلەر تۋرالى اقپاراتتى پوليتسياعا جەتكىزۋ ءۇشىن ارنايى تەلەفون ءنومىرى ىسكە قوسىلعان.
ءيا, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ الدىن الۋ تەك قۇزىرلى ورگانداردىڭ جۇمىسى ەمەس. بۇل بۇكىل ەل بولىپ اتسالىساتىن, قوعام بولىپ ويلاناتىن ءىس. اسىرەسە وقۋشىلار كوشەدەن باعدارشامنىڭ جاسىل ءتۇسى جانعاننىڭ وزىندە كەلە جاتقان كولىك توقتادى ما, جاقسىلاپ قاراپ الىپ, وتكەنى ءجون. ويتكەنى سوڭعى كەزدە قالا ىشىندە بايقايتىنىمىز, كەيبىر اۆتوكولىك يەلەرى جاسىل جانسا دا بىردەن توقتاماي, جىلدامدىعىن تەجەي الماي, جولاقتان اسىپ بارىپ توقتاپ جاتادى. وقۋشىلار كەشقۇرىم جالعىز ءوزى كوشەگە شىقپاعانى ءجون. ويتكەنى بۇل جۇرتتىڭ جۇمىستان قايتىپ, كوشەگە اۆتوكولىكتەر لىق تولاتىن مەزگىل ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. كەيبىر جۇرگىزۋشىلەردىڭ جان-جاعىنا قاراماي باستىرمالاتا جۇرەتىنى, كەي ادامداردىڭ كولىكتى رۇقسات ەتىلمەگەن تروتۋارلارعا, مەكتەپ, بالاباقشا اۋلاسىنا وتە جاقىن قوياتىنى جاسىرىن ەمەس. جالپى اۋىل بولسىن, قالا بولسىن, ەرەسەكتەردىڭ بارلىعى جاپپاي اۆتوكولىك تىزگىندەگەن زامان بولعان سوڭ, جاياۋ جۇرگىنشىلەر كوشەنىڭ قاي بولىگىندە بولسىن مۇقيات بولعانى ابزال. «ساقتانساڭ – ساقتايمىن» دەگەن ءسوزدى اتام قازاق بەكەر ايتپاعان.
شارافات جىلقىباەۆا,
جاپونتانۋشى
