قازىر ءبىزدىڭ وڭىردەگى دەمالۋشىلار دا جاز بويى مارالدى كولىنىڭ جاعاسىندا. بۇرىن دا جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۇزى مەن بالشىعى ەم دەپ باراتىنىن ەستيتىنبىز. ماقالا جازۋ بارىسىندا سۋىنا تۇسپەسەك تە ءوزىمىز دە بارىپ قايتتىق. بۇرىنعى جولساپارلار بارىسىندا دا كولگە سوقپاي كەتپەيتىنبىز. ول كەزدەرى تىپ-تىنىش جاتاتىن كولدىڭ ايتەۋىر, ءبىر تىلسىم سىرى بار سياقتى كورىنەتىن. «و, مارالدىم, مارالدىم!» دەپ مۇزافار اقىن تەگىن جىرلاماسا كەرەك. ەستاي اقىن قورلانمەن كەزدەسكەن جەر دەسەك, سىرى مول, وتكەنى شەجىرەلى-اق كول.
ال وبلىسقا اكىم بولىپ كەلگەن كۇننەن باستاپ بولات باقاۋوۆ مارالدى كولىنىڭ جاعاسىندا دەمالىس ايماعىن قۇرىپ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى قولعا الۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-قيمىلعا كوشۋ قاجەت دەپ وڭىردەگى تۋريزم باسقارماسىنا, اۋدان اكىمدىگىنە تاپسىرما بەرگەن-ءدى. وكىنىشكە قاراي, وڭىردەگى ساۋدا جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىلارى ءجيى اۋىسادى, جۋىردا عانا تۋريزم سالاسىن دامىتۋ جۇكتەلگەن قانات شابەنوۆ تە قىزمەتىنەن كەتىپتى.
ءسويتىپ ب.باقاۋوۆتىڭ تاپسىرماسىنا وراي, 2016 جىلى العاشىندا كول جاعاسىنان تەرەڭدىگى 100 مەتر جەر قازىلىپ دەمالۋشىلار ءۇشىن تۇششى سۋ دا شىعارىلىپ بەرىلدى. بيۋدجەتتەن تىس قاراجاتقا كولگە اپاراتىن جول سالىندى. ءبىر-ەكى دارەتحانا جاسالدى. مارالدى – جىلىبۇلاق اۋىلى اۆتوموبيل جولىن 4,5 ميلليون تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا قۇجاتتار ازىرلەۋگە كەلىسىمشارت تا جاسالدى. ودان كەيىن ۇزىندىعى 3 شاقىرىمدى قۇرايتىن جوعارى ۆولتتى جەلى تارتىلادى. وسى ماڭنان مارالدى كۋرورتى سالىنادى دەگەن حابارلار دا تاراپ جاتتى. ءتىپتى التاي ولكەسىندەگى ياروۆوە دەمالىس ورنىنىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنۋگە كەڭەس تە بەرىلدى.
جالپى, شارباقتى اۋدانىنىڭ اۋماعىندا 22 كول بار, ونىڭ 19-ى اششى, تۇزدى كولدەر. مارالدى كولىن تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرماق جوبا قولعا الىنار كەزدە اۋدان اكىمدىگى وبلىستىق «جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنا» اۋدانداعى سۋ ايدىندارىن تولقۇجاتتاۋ تۋرالى حات جولدايدى. ءسويتىپ مارالدى كولى «سترويبيورەسۋرس» جشس-نە 44 جىلعا جالعا بەرىلەدى. بۇعان دەيىن وبلىستاعى «ورمان جانە جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ۋاقىتشا قاراماعىنا الىنعان-تىن. وڭىردەگى «جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ» باسقارماسىنا كونكۋرس وتكىزىپ, كولدىڭ يەسىن انىقتاۋ تاپسىرىلعان ەدى.
جالعا بەرىلگەندەگى ماقسات كاسىپورىن كولدەگى ارتەميا-سالينا شاياندارىن ارنايى بەكىتىلگەن تارتىپكە ساي اۋلايتىن بولۋى كەرەك ەدى. كولدە كول سۋىنا عاجايىپ ءبىر قىزعىلت ءتۇس بەرەتىن اrtemiasalina شاياندارى بار. قىزىل قۇرتتار دەگەنىڭىز, قىپ-قىزىل بايلىق. قارا بازاردا ۇلكەن سۇرانىسقا يە دەيدى. جالپى, ارتەميا-سالينا شاياندارىن اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. ويتكەنى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قۇرتتى زاڭسىز جيناۋشىلاردىڭ كەسىرىنەن ولاردىڭ جوعالۋى دا مۇمكىن. جۇمىسسىز جۇرگەن اۋىلدىقتارعا باعالى قۇرتتى تەرگىزىپ, ساتىپ الاتىندار ونى قىتاي اسىراتىن كورىنەدى. بۇل دا ءبىر ويلاناتىن ماسەلە. ەكىنشىدەن, زاڭسىز شايان اۋلاۋشىلار جۇمىرتقاسىن عانا جيناماي, شايانداردىڭ اتالىعى مەن انالىعىن قوسا اۋلايتىنى الاڭداتادى. قۇرتتار بيورەسۋرس قۇرامىنداعى اقۋىزدىڭ مولدىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءونىم مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا اسا قاجەت ەكەن.
جالپى, ارتەميا قۇرتى – جانۋارلار, بالىقتار, ۇيدەگى تاۋىقتار, ەگىستىك ءۇشىن تاپتىرماس ازىق جانە تىڭايتقىش. تۇزدى سۋدىڭ ومىرتقاسىز, شايان ءتارىزدى جاندىگى. اششى سۋلاردا عانا ءومىر سۇرەتىن ول ميكروورگانيزمدەرمەن جانە بالدىرلارمەن قورەكتەنەدى. جۇمىرتقاسى وتە جوعارى باعالانادى. بالىقتىڭ قورەگى – بەلوك. سوندىقتان بىزدەر مارالدىنىڭ ەرەكشە قورعالاتىن ەكولوگيالىق كول ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون.
پروفەسسور, پەداگوگيكالىق ينستيتۋت وقىتۋشىسى قايىرباي بازاربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, مارالدى كولىن ساقتاۋ كەرەك. مارالدى كولى, جاعالاۋى, جالپى مارالدى جەرى-پالەنتولوگيالىق, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرگە باي. ونى قالايدا ساقتاپ قالۋىمىز قاجەت. كۋرورت دەمەكشى, بولاشاقتاعى «مارالدى كۋرورتى» جشس-نىڭ جوبا جەتەكشىسى دۇيسەنباي دۇيسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا كول مەن سازدىڭ, تۇزدى سۋدىڭ ەمدىك قاسيەتىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىلەدى. كولدەگى ەمدىك قاسيەتى بار بالشىقتىڭ قورى 100 مىڭ تەكشە مەتر. اۋداندىق كاسىپكەرلىك ءبولىمىنىڭ مالىمەتىنشە, «مارالدى كۋرورتى» جشس 2017-2022 جىلدار ارالىعىندا قوناقۇيلەر, بالشىقپەن ەمدەۋ شيپاجايلارىن, مارال وسىرەتىن ورىندار تۇرعىزۋ ءۇشىن كولدە تۋريستىك بيزنەستى دامىتۋعا قاراجات سالۋدى جوسپارلاپ وتىر.
بىراق كول سۋىنا ناقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەي, سىنامالار الىنباي تۇرىپ كۋرورت سالۋ جۇمىسى باستالىپ كەتكەنى قىزىق. كاسىپكەر كولدىڭ ماڭايىنداعى دەمالىس ورنىنا ءوز قاراجاتتارىنا ۋاقىتشا ەلەكتر سىمدارىن تارتپاقشى. بۇدان كەيىن مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا ەلەكتر قۋاتى جەتكىزىلەدى. ينۆەستور كول جاعالاۋىن جوندەۋگە كىرىستى. كولدى جالعا الدى دەگەن كاسىپورىن الگى ءبىز ايتقان بولاشاقتا بولاتىن «مارالدى كۋرورتى» جشس بولىپ قۇرىلا قالعان كاسىپورىنعا كومەككە كەلىپ, كولدىڭ جاعاسىنا جاساندى قۇمىن توسەپ, 100 ورىنعا لايىقتالعان شاعىن پيرس جاساۋعا تەحنيكالىق كومەك كورسەتسە كەرەك. دەمالۋشىلار ءۇشىن پيرس – قازىر كول جاعاسىنداعى دەمالىس اۋماعىنىڭ كوركى. كۇنگە قىزدىرىنۋعا, كاتامارانعا وتىرىپ سۋ بەتىندە قىدىرۋعا جاعداي جاسالعان. ءدامحانا اشىلدى, بي الاڭى ورناتىلدى. Vip-الاڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. دارەتحانا سانى دا كوبەيدى. قالادان اۆتوبۋس جۇرە باستادى.
شارباقتى اۋدانىنىڭ اكىمى بالعاباي ىبىراەۆتىڭ ايتۋىنشا, كول جاعاسىنىڭ ءتۋريزمى كەرەمەت. كول ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەت. حالىق اعىلۋدا. كۇنىنە 2 مىڭداي ادام كەلەدى. كولبۇلاق اۋىلىنا دەيىنگى جولعا اسفالت توسەلىپ, دەمالىس ايماعىنا دەيىنگى 2,7 شاقىرىمعا ەلەكتر جەلىسى تارتىلىپتى. بۇگىنگى تاڭدا ينۆەستورلار كول جيەگىنە 20-دان استام كيىز ءۇي تىگىپ, اعاش ۇيلەر تۇرعىزعان. اۆتوتۇراق بار. دەمالۋشىلارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن مۇندا 100 اعاش تاپشان دا ورناتىلعان. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا پاندۋستار قويىلعان. ەندى 4-5 جىلدىڭ كولەمىندە مارالدى كولىندە ستاتسيونارلىق ەمدەۋ ورتالىعى اشىلادى. بولاشاقتا بۇل جەردە پانتامەن ەمدەۋ ورتالىعىن اشۋ ماقساتىندا 55 مارال ساتىپ الىنىپتى. ارينە قۇپتارلىق جاقسى باستاما.
ال وبلىستىق «جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ حابارىنشا, ءوڭىر اۋماعىندا ورنالاسقان 340 سۋ قويماسىنىڭ باسىم بولىگى يگەرىلمەگەن جانە زاڭدى تۇلعالارعا بەكىتىلىپ بەرىلمەگەن. ءتىپتى وبلىستاعى كولدەردىڭ, ونىڭ ىشىندە مارالدى دا بار, سۋىنىڭ تۇزدى نەمەسە تۇششى ەكەنىن ايقىندايتىن قۇجاتتارىنىڭ بار-جوعى بەلگىسىز. سوندىقتان, وڭىردەگى ءار كولدىڭ سيپاتتاماسى, سۋىنىڭ بيولوگيالىق قۇرامى تۋرالى قۇجاتتار قولدا بولۋى كەرەك. سودان كەيىن عانا كولدەر تابيعات پايدالانۋشىلارعا بەكىتىلەدى. كولدەر كاسىپكەرلەرگە جالعا بەرىلگەن سوڭ, ولاردىڭ مىندەتتەرى دە بەكىتىلەدى. ياعني, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, بيۋدجەت قازىناسىن تولتىرۋ, كولدى كۇزەتۋ جانە ونىڭ اينالاسىن تازا ۇستاۋ تالاپ ەتىلەدى.
سونداي-اق كولدەردى جالعا الۋشىلار جىل سايىن عىلىمي-بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قۇرت, شايان اۋلاۋ كولەمىن ءبىلىپ وتىرۋلارى قاجەت. بۇل جالعا الۋشىلارعا كول تۇبىندەگى ارتەميا-سالينا قۇرتىن بەي-بەرەكەت اۋلاماۋدى, تۇزدى سۋدى بولاشاق ۇرپاققا جەتۋى ءۇشىن ساقتاۋدى قاتاڭ مىندەتتەيدى. ياعني, ءار كولدىڭ ماڭىنان تۋريزم مەن دەمالىس, ەمدەۋ ورتالىعىن اشۋشىلار ءۇشىن اۋەلى كولدىڭ ءوزىن تۇبىنە دەيىن زەرتتەپ, جەرگىلىكتى جاعدايمەن تانىسىپ الىپ ىسكە كىرىسكەن دۇرىس دەگەندى ەسكەرتەدى. ال ينۆەستور اۋەلى كولدى, ودان كەيىن كول تۇبىندەگى جەردى زاڭداستىرۋى قاجەت. مارالدى كولىنىڭ اۋماعى 5,5 مىڭ گەكتار بولسا, بۇل اۋماقتىڭ ءوزى پاۆلودار مەن شارباقتى اۋداندارىنا تيەسىلى. قاراپايىم جۇرت تۇزدى كولدىڭ ەم-شيپاسى ءۇشىن بارادى دەيمىز. ەكىنشى جاعىنان قويلارىن كولدەگى تۇزعا تۇسىرەتىن شارۋاشىلىقتار دا بار كورىنەدى. «ويتكەنى مارالدى كولىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى مول. مۇنى ارنايى زەرتتەۋ دە دالەلدەپ وتىر», دەيدى وبلىستىق كاسىپكەرلىك, ساۋدا جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ ماماندارى.
كولدىڭ جاعاسى تۋريزم, دەمالىس ورتالىعىنا اينالماي جاتىپ-اق كۋرورت, ەمدەۋ ورنى سالىنادى دەگەن حابار تارادى. سول كەزدە وڭىردەگى مەديتسينا جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ ماماندارى مارالدى كولىنىڭ سۋى مەن تۇزدى بالشىعىنىڭ باكتەريولوگيالىق قۇرامىنا ءالى بالنەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەگەنىن ايتقان-دى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە زەرتتەلگەنى دە انىق, رۇقسات بەرىلگەن بولسا, قازىر ول مويىلدى كۋرورتى سياقتى جۇمىس ىستەپ تە تۇرار ەدى. ويتكەنى كولدە اسا باعالى تابيعات بايلىعى – قۇرت-شاياندار بار.
بىراق قازىردىڭ وزىندە كولدىڭ جاعالاۋى دەمالىس ورنىنا – تۇز بالشىقپەن ەمدەلۋ ورنىنا اينالعانداي. كول سۋىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى كوپ ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. شومىلىپ شىققان سوڭ دەنەگە جابىسقان اپپاق تۇز كادىمگىدەي قىزدىرىپ, كۇيدىرەتىنىن بايقايسىز. زياندى ما, زيانسىز با؟ بالشىقتى قانشا مينۋت پايدالانۋ كەرەك, جالپى, قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگى جايلى ەشقانداي اقپارات جازىلماعان. سوندىقتان ساۋدا جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ ماماندارى جازعى ماۋسىم كەزىندە بۇل جەردە دارىگەرلىك بولىمشەنىڭ ورنالاسقانىن, ءتىپتى قاداعالايتىن ارنايى دارىگەردىڭ بولۋى قاجەت دەپ سانايدى. ال اۋىلدىقتار بولسا, «قاسيەتتى كول ءىشىن, ماڭايىن بىلعاماڭدار, كولدىڭ يەسى بار, كۇز ايىندا كولدەن شىعادى, يەسى قاعادى. بۇل جەردە باتىرلاردىڭ مولالارى بار», دەپ ءبىزدى ساقتاندىراتىن. كول جاعاسىندا ءتىپتى ارتىق ءسوز ايتۋعا قورقاتىنبىز. كول ماڭىنداعى بايجىرىقتاعى زيراتتاردا سۇلتاندار جەرلەنگەن دەگەن دە اڭگىمە بار.
«كول جۇرتشىلىقتىڭ ەمدەلۋ, دەمالۋ ورنىنا اينالدى. اتا-بابا ارۋاعىن قۇرمەتتەگەن حالىقپىز. سۇلتاندار سۇيەگى جاتقان كونە قورىمداردى قورشاۋ كەرەك, قاراپ, كۇتىمگە الۋ قاجەت نەمەسە اۋىل زيراتىنا قايتا جەرلەۋ كەرەك», دەيدى ۇلكەندەر جاعى.
باستى ماسەلەمىزگە قايتا ورالساق, بىرىنشىدەن, مارالدىدان ەمدەۋ ورنىن اشۋ ءۇشىن قىرۋار قاراجات كەرەك. ەكىنشىدەن, كولدىڭ سۋ قۇرامىنا زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسى وسى ماقساتقا مۇددەلى باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە جۇمىس جاساعان. ۇشىنشىدەن, ساۋىقتىرۋ نىساندارىنا قويىلاتىن سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس, كولدىڭ ەمدەۋ الەۋەتىن انىقتاۋ ءۇشىن سۋ مەن سازدىڭ زەرتحانالىق زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزۋگە مەديتسينالىق قورىتىندى بەرىلەدى. وسى ماقساتتا س.تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دە عىلىمي قىزمەتكەرلەرى شاقىرىلىپتى.
ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلسەك, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە سۋ رەسۋستارى باسقارماسى مارالدى سۋىنا تالداۋ جاساۋ ءۇشىن سىنامالاردى قاراعاندى قالاسىنىڭ زەرتحاناسىنا جىبەرگەن. زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى بويىنشا اككرەديتتەلگەن عىلىمي ۇيىمدار ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قاراعان سوڭ عانا قورىتىندى بەرە الادى. مەديتسينالىق قورىتىندىنى العاننان كەيىن كول ەمدەلۋگە ارنالعان سۋ نىساندارىنىڭ تىزىمىنە ەنەدى.
بىراق جەرگىلىكتى باسقارمالار ء«بىز كولدەن الىنعان سىنامالاردى ءتيىستى ورىندارعا جىبەردىك. بىزگە الماتىداعى ينستيتۋتتان جەتكەن قورىتىندى الدىن الا تەكسەرىس ناتيجەلەرى عانا. تولىق ءارى ناقتى شەشىم جوق. كولدىڭ سۋ قۇرامىنان ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت سىنامالار الىنۋى مۇمكىن. ءبىر رەت الىنعان سىناما ەشقانداي ناتيجە بەرمەيدى. سوندىقتان ءبىز بۇل ناتيجەلەر بارىسىن شارباقتى اۋداندىق اكىمدىگىنە دە جىبەردىك. ەندىگى ماسەلە كولدىڭ يەسى – مەردىگەر ۇيىم ءارى قاراي كولدىڭ سۋىن, تۇزىن, بالشىعىن, باتپاعىن پايدالانۋ كەرەك پە, جوق پا دەگەن ماسەلەمەن وزدەرى اينالىسىپ, زەرتتەۋدى تولىق جۇزەگە اسىرۋلارى قاجەت» دەيدى.
قورىتا ايتقاندا, ادامدار تۇزبەن, سازبەن, باتپاقپەن ەمدەلەمىن دەپ ء جۇرىپ, ودان كەرى اسەرى الۋى دا ابدەن مۇمكىن. ەكىنشىدەن, تابيعات بايلىعىن, قورشاعان ورتانى قورعاپ قانا قويماي, ساقتاپ قالۋ مىندەتى تۇر. ...ال قازىر ءبىزدىڭ مارالدى كولىنىڭ جاعاسى مازاسىز. ويتكەنى تۇزبەن, باتپاقپەن ەمدەلەمىن دەۋشىلەر كوپ...
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى,
شارباقتى اۋدانى
