1942 جىلى جاپپاي ەۆاكۋاتسيالانعان نىساندار قاتارىندا ماحاچكالادان الماتىعا كوشىرىلگەن زاۋىت كەڭەس وداعىنىڭ قۋاتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسقان. كەڭەس وداعى ءۇشىن اسكەري ءوندىرىس پەن قارۋ-جاراق زاۋىتتارىنىڭ ماڭىزى وراسان بولعانى بەلگىلى.
ولاردىڭ جۇمىسى مەيلىنشە قۇپيا ساقتالىپ, اسا ساقتىقپەن قاداعالاناتىن. كەزىندە الماتىداعى زاۋىتتىڭ اۋلاسىنا ۇشقان قۇستان وزگە ءتىرى جان بەيساۋات كىرە المايتىن بولعان. قازىر عوي ماحاچكالادان كوشىرىلگەن زاۋىتتىڭ كسرو اسكەري تەڭىز فلوتى ءۇشىن وقتۇمسىقتى تورپەدو شىعارعانىن ءبىلۋ ەشقانداي قيىندىق تۋدىرمايدى. ال سوعىس ۋاقىتىندا, ودان كەيىنگى كەزەڭدە دە زاۋىتتىڭ جۇمىسى جايلى دەرەك جوقتىڭ قاسى ەدى. ءتىپتى 1960-1980 جىلدار ارالىعىنداعى «قىرعي قاباق سوعىس» داۋىرىندە كيروۆ زاۋىتىنىڭ جۇمىسى كۇشەيتىلىپ, قۇپيالىلىق دەڭگەيى دە جوعارىلاعان. كەزىندەگى كەڭەس وداعىنان بولەك ۆارشاۆا شارتىنا بىرىككەن مەملەكەتتەردىڭ اسكەري قاجەتى ءۇشىن ءونىم جاساعان زاۋىت شەتەل بارلاۋشىلارىنىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەنگە ۇقسايدى.
ءبىز ارنايى رۇقساتتاما الىپ, اتاقتى زاۋىتتىڭ جۇمىس بارىسىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ-بىلۋگە مۇمكىندىك الدىق. زاۋىتتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرگەن باس ينجەنەر ۆالەنتين سۋنديۋكوۆ وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى بولعان ءبىر قىزىق وقيعانى بايانداپ بەردى. ول كەزدە الماتى كوشەلەرى قازىرگىدەي ەمەس ەدى. قوعامدىق كولىكتەن ترامۆايلار عانا جۇرەتىن. زاۋىت ورىن تەپكەن كوسموناۆتار مەن پاستەر كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا ايالداما بولعان ەكەن. بىردە جۇمىسقا اسىققان جۇمىسشى تۇسەتىن تۇسىن ۇمىتىپ قالىپ, ترامۆاي كوندۋكتورىنا «تورپەدو زاۋىتىنان توقتاپ كەتىڭىزشى» دەيدى داۋىستاپ. ارينە ول كەزدە بۇل زاۋىتتىڭ اسكەري ماقساتتا جۇمىس ىستەيتىنىن جۇرت بىلمەيتىن ەدى. كەيىن جۇمىسشىنى ارنايى قىزمەت ابدەن تەكسەرىپ, ىعىر قىلعان كورىنەدى...
قازىر زاۋىتتا اسكەري جابدىقتاردى قالىپقا كەلتىرۋ مەن جوندەۋ جۇمىستارىنان بولەك, تاۋ-كەن ءوندىرىسى, تەمىر جول قۇرىلىسى جانە مۇناي ءوندىرۋ باعىتىنا قاجەتتى قۇرىلعىلار مەن قوسالقى بولشەكتەر جاساۋ جاندانعان. قاراپ وتىرساق, قازاقستان ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەيتىن ماڭىزدى سالالاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتىپ وتىر. كاسىپورىندا ءتورت جۇزگە جۋىق جۇمىسشى ەڭبەك ەتەدى.
– ءبىزدىڭ زاۋىتتىڭ اسكەري تەڭىز فلوتى ءۇشىن جويقىن قارۋ جاساعانى ەندىگى ۋاقىتتا تاريح قانا. كەزىندە سۋ استىنداعى جانە سۋ بەتىندەگى قارسىلاستاردى جويۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن وقتۇمسىقتى تورپەدولار سەرياسى شىعارىلىپ كەلدى. زاۋىتتاعى سوڭعى قارۋ-جاراق پارتياسى 1990 جىلى تاپسىرىس بەرۋشىگە جونەلتىلدى. ساناۋلى ايدان كەيىن كسرو تارادى. كوپ ۇزاماي ءوندىرىس تە توقتادى. زاۋىتتىڭ جاعدايى ناشارلاپ كەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ نىعايۋىمەن عانا وندىرىسكە قايتا قان جۇگىردى. بۇگىندە ءبىز ەلىمىزدىڭ قورعانىس ونەركاسىبى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى بار كاسىپورىنعا اينالدىق. «قازاقستان ينجينيرينگ» كومپانياسىنىڭ قاناتىنىڭ استىندا دامىپ كەلەمىز. تەك اسكەري وندىرىسكە قاجەتتى بولشەكتەردەن باسقا اۋىل شارۋاشىلىعىنا, مۇناي وندىرىسىنە قاجەتتى قۇرىلعىلار جاساۋعا تاپسىرىس الدىق, – دەيدى زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرى ۆالەنتين سۋنديۋكوۆ.
زاۋىت اۋلاسىنداعى تسەحتاردىڭ جۇمىسى ءبىر توقتامايدى. مۇندا كاسىپورىندا جاسالاتىن قوسالقى بولشەكتەر مەن قۇرىلعىلارعا قاجەتتى دۇنيەلەردىڭ بارلىعى دايىندالادى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سەكتورلارىنا اسا قاجەتتى دۇنيەلەر وسى جەردە وندىرىلەدى. مىسالى, كەمە جاساۋ ءوندىرىسى ءۇشىن دايىندالاتىن گيدراۆليكا جۇيەسى ءۇشىن رەزەڭكە قاپتامالاردىڭ الۋان ءتۇرى بايىتۋ تسەحىندا جاسالادى. ياعني شيكىزاتتان دايىن ءونىم شىعارادى.
قاجەتتى بولشەكتەردىڭ زاۋىت اۋماعىندا جاسالۋى قورعانىس ونەركاسىبى بويىنشا قالىپقا كەلتىرۋ, جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە وڭ ىقپال ەتىپ وتىر. اسىرەسە وسىدان 20 جىل بۇرىن زاۋىتتا جاسالعان تورپەدولاردى تولىقتاي قايتا جاساقتاۋ كەزەڭى باستالعالى بەرى تاپسىرىس كولەمى ايتارلىقتاي ءوستى.
كەزىندە جاسالعان قارۋ-جاراق تۇرلەرىنىڭ ساپالى جۇمىسىنا زاۋىت 20 جىلعا كەپىلدىك بەرەتىن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قولدانىلماعان تورپەدولار قويمالاردا ساقتالۋعا ءتيىس. ارينە بەيبىت زاماندا سۋ استىنداعى سوعىستىڭ بولماعانى كەرەك. ال قارۋ ءتۇرى اسكەري قۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن ساقتالاتىنى انىق. زامانىندا كيروۆ زاۋىتىنىڭ ءونىمىن ساتىپ العان شەتەلدىك اسكەريلەر قازىر سول ونىمدەردى قايتا قالىپقا كەلتىرۋگە تاپسىرىس بەرىپ وتىر.
زاۋىت قازاقستاندا وتەتىن KADEX كورمەسىنىڭ تۇراقتى قاتىسۋشىسى رەتىندە ءوز ونىمدەرىن الەم ەلدەرىنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ كەلە جاتقانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءلازىم. KADEX-2018 كورمەسىنە بيىل وتاندىق جانە شەتەلدىك قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى, عارىشتىق سالا مەن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ كاسىپورىندارى, جەتەكشى كونسترۋكتورلىق بيۋرو مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى قاتىستى. الەمنىڭ اقش, برازيليا, گەرمانيا, يزرايل, ءۇندىستان, قىتاي, رەسەي ءتارىزدى 26 ەلىنەن 294 كاسىپورىن ءوز ونىمدەرىن اكەلدى. الماتىداعى ماشينا جاساۋ زاۋىتى دا كورمەگە ءوز ونىمدەرىن ۇسىندى.
2016 جىلى استانادا وتكەن حالىقارالىق قارۋ-جاراق كورمەسىنە زاۋىت «5365-ك» اتالاتىن تورپەدو ماكەتىن ۇسىنعان بولاتىن. كەزىندە «243 ءونىم» دەگەن شارتتى اتاۋمەن ايگىلى بولعان تورپەدو ءتۇرىن زاۋىت قابىرعاسىندا جاساۋعا قازىر مۇمكىندىك بار. بۇل شەت مەملەكەتتەردىڭ اسكەري ماماندارىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعان ەكەن. ال بيىلعى كورمەدە قاتىسۋشىلار نازارىنا وسى تورپەدو ءتۇرىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋ ماقساتىندا قولدانىلاتىن نۇسقاسى ۇسىنىلدى.
– ءبىزدىڭ بۇل تورپەدومىزدى جاتتىعۋ جاساۋ كەزىندە تۇراقتى قولدانۋعا بولادى. ياعني تورپەدودا وقتۇمسىق بولمايدى, قۇرىلعى قاۋىپسىز. سۋ استىندا باسقارۋعا ىڭعايلى, ءتيىستى نىسانداردى انىقتاۋ مەن شارتتى تۇردە «جويۋعا» قولدانۋدى وقىپ-ۇيرەنۋ ءۇشىن جاسالدى, – دەيدى باس ينجەنەر.
بالكىم ءبىز اسا اسىرەلەپ ايتاتىن شىعارمىز, بىراق الماتىداعى زاۋىتتا جاسالعان ءونىمدى «تاڭعاجايىپ تورپەدو» دەۋگە ابدەن لايىق. ارينە قازاقستان بەيبىتشىلىك جولىندا بەلىن بەكەم بۋعان, بىتىمگەرلىك باعىتتى تۋ ەتكەن ەل. ءبىز الەمگە يادرولىق قارۋدان باس تارۋ جونىندەگى ۇندەۋ تاستاعان العاشقى مەملەكەتپىز. ءدال وسى ماقساتتا كەز كەلگەن جويعىش جانە وقتۇمسىقتى قارۋ تۇرلەرىن دە بەيبىت ماقساتقا قولدانۋ ىسىندە ۇلگى كورسەتۋىمىز ورىندى. س.كيروۆ اتىنداعى زاۋىتتا جاسالعان وقۋ-جاتتىعۋ تورپەدوسى بۇعان دالەل.
ال زاۋىتتىڭ حالىق تۇرمىسىندا قولدانىلاتىن ءونىم شىعارۋعا بەت بۇرعانى راس. مىسالى, زاۋىت كونسترۋكتورلارى روتورلى اۆتوتۇراقتار قۇراستىرىپ, سىناقتان وتكىزۋدە ەكەن. ەگەر بۇل جوبا ءساتتى جۇزەگە اسسا, ۇلكەن قالالارداعى كولىك قوياتىن ورىندارعا قاتىستى قيىندىق شەشىمىن تابۋى مۇمكىن. بۇدان باسقا يننوۆاتسيالىق جوبالار بار. ەلەكتروموبيلدەردى قۋاتتاندىرۋعا ارنالعان بىرەگەي بەكەت پەن «پيونەر» اتتى شاعىن ەلەكتروتسيكل كولىگىن قۇراستىرۋ جۇمىستارى دا اياقتالۋعا جاقىن.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
