جاڭگىر حان اتىنداعى بقاتۋ-دىڭ بيوتەحنولوگيا جانە تابيعات پايدالانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, «قازاقستان ۇلتتىق گەوگرافيا قوعامى» رقب مۇشەسى, ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋشىسى قاجىمۇرات احمەدەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, 6-7 ماۋسىمدا ەكسپەديتسيا تاسقالا اۋدانىندا وڭىرلىك ولكەتانۋشىلارمەن كەزدەسكەن. توپ مۇشەلەرى اۋداندىق «جاس ناتۋراليستەر» سلەتىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, ۇلكەن ەشكىتاۋعا بارعان. عالىمدار تاۋدىڭ لاندشافتارى مەن اتامەكەن اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى XVIII-XIX عاسىردىڭ قۇلپىتاستارىن كەشەندى تۇردە زەرتتەدى.
8 ماۋسىمدا ەكسپەديتسيا يندەردە جالعاسىن تاۋىپ, اقجايىق اۋداندىق بالالار-جاسوسپىرىمدەر تۋريزم ورتالىعىنان كەلگەن جاس ەكولوگتارمەن, گەولوگتارمەن كەزدەستى. پالەونتولوگ ۆ.م.ەفيموۆ ولارعا گەولوگيا بويىنشا دالا سەمينارىن وتكىزدى. وسى كۇنى گەرپەتولوگتار يندەردە وقجىلاندى كەزدەستىرىپ, ونىڭ تابيعي ورتاسىن زەرتتەدى. 9 ماۋسىمدا عالىمدار يندەر ماڭىنداعى 3 قورىم – شەلەكمولا, اقشادىرا, قارابالا-قانتەمىر كونە زيراتتارىنا زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى.
– اتالمىش قورىمداردىڭ جاعدايى ناشار. كوپ قۇلپىتاس ب ۇلىنگەن, ول ايماقتا مال ەركىن جايىلىپ ءجۇر. قورىمدى قورشاۋ قاجەت, سەبەبى بۇل ەسكەرتكىشتەر ءحىح عاسىردىڭ تاريحي ەسكەرتكىشى سانالادى جانە مەملەكەت قورعاۋىنا الىنۋى ءتيىس, – دەيدى ق.احمەدەنوۆ.
9 ماۋسىمدا عالىمدار ق.احمەدەنوۆ پەن يۋ.تايروۆ يندەردە پالەونتولوگيالىق كەن ورىندارىن: 300 ملن جىل بۇرىن جەر بەتىن مەكەندەگەن ترياس ءداۋىرىنىڭ قوسمەكەندىلەرى – شىتىرمانتىستىلەردىڭ سۇيەكتەرىن تاپتى. تابىلعان زاتتاردىڭ سۋرەتتەمەسىن پالەونتولوگ ۆ.ەفيموۆ جاسادى. قۇندى ولجا اتاقتى پالەونتولوگ ۆ.وچەۆتىڭ 1968-1975 جىلدارى جاساعان قازبا جۇمىستارى ورىندارىنان تابىلدى.
10 ماۋسىمدا ەكسپەديتسيا ءوز جۇمىسىن يندەردە جالعاستىرىپ, 1720-1805 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن مالايسارى ءبيدىڭ, 1838-1839 جىلدارى شارۋالار كوتەرىلىسىنىڭ دەم بەرۋشىسى ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ كەسەنەلەرىنە, ب.ز.د. ءىى ع.-ب.ز. ءىى ع. ەسكەرتكىشى – كەتەباي قورعاندار توبىنا باردى. بۇل نىساندار وسى ءوڭىردىڭ قايتالانباس تاريحي ەسكەرتكىشى. سوندىقتان تۋريزم نىسانى جانە تاريحي مۇرا رەتىندە گەوپارك قۇرامىنا ەنە الادى. يندەردەگى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ سوڭىندا ەكسپەديتسيا توبى اتىراۋ ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ فيليالىن ارالادى.
11 ماۋسىمدا ەكسپەديتسيا بوكەي ورداسىنا جولعا شىعىپ, 12 ماۋسىمدا عالىمدار ارالسور كولىندە بولدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ولار وسى جەردەن باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 4 ءتۇرىنىڭ – ءتۇرلى-ءتۇستى كەسىرتكەنىڭ, سەكىرگىش كەسىرتكەنىڭ, تاقىر باتباتىنىڭ, دالا سۇر جىلانىنىڭ مەكەنىن تاپتى. 13 ماۋسىمدا ەكسپەديتسيا حان ورداسىنا باعىت الىپ, عالىمدار بوكەيوردا مۋزەيى مەن ورمان شارۋاشىلىعىن ارالادى. جۇرتشىلىقپەن كەزدەسىپ, ولارعا ەكسپەديتسيانىڭ ماقسات-مىندەتىن بايانداپ, زەرتتەۋلەردىڭ الدىن الا ناتيجەلەرىمەن ءبولىستى.
14 ماۋسىمدا ەكسپەديتسيا وسى وڭىردە از زەرتتەلگەن باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار – ءتۇرلى-ءتۇستى كەسىرتكە, سەكىرگىش كەسىرتكە, دالا سۇر جىلانى مەن سارىباۋىر جىلان ىزدەرىن انىقتادى. پروفەسسور ق.احمەدەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن سارىباۋىر جىلاننىڭ بۇل جەردەن تابىلۋى – عىلىمي قىزىعۋشىلىق تۋعىزاتىن وقيعا.
– حان ورداسىندا ونى ءبىرىنشى رەت كەزدەستىرىپ تۇرمىز. سارىباۋىر جىلان ۋلى ەمەس, ۇزىندىعى 2-3 مەترگە دەيىن جەتەدى. زەرتتەۋشىلەر بۇرىن بۇل جىلاندى كىشى بوعدا تاۋىنان كەزدەستىرگەن بولاتىن. ول جەر حان ورداسىنان وڭتۇستىككە قاراي 50 شاقىرىم قاشىقتا جاتىر. وسى كەزگە دەيىن باۋىرىمەن جورعالاۋشىنىڭ بۇل ءتۇرى كەزدەسكەن ەڭ سولتۇستىك نۇكتە – وسى حان ورداسى بولىپ تىركەلەدى, – دەيدى پروفەسسور.
عالىمدار وسى ساپاردا تاسقالا اۋدانىنداعى ۇلكەن ەشكىتاۋدان كۇشىگەننىڭ مەكەنى العاش تابىلعانىن دا جاڭالىققا بالاپ وتىر. ويتكەنى بۇل وقيعا دالالىق ايماق ءۇشىن تاڭعالارلىق جاعداي. يندەر اۋدانىندا 300 ملن جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ءشىتىرمانتىستى ەجەلگى قوسمەكەندىلەردىڭ سۇيەكتەرى تابىلۋى دا عىلىم ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولعان.
ون كۇنگە سوزىلعان بۇل ەكسپەديتسيانىڭ ناتيجەسى عىلىمي مونوگرافيا تۇرىندە جارىق كورۋى مۇمكىن. سونداي-اق ۇيىمداستىرۋشىلار ساپار بارىسىندا تۇسىرىلگەن بەينەجازبالار مەن فوتولار نەگىزىندە دەرەكتى فيلم دايىنداپ, فوتوالبوم شىعارۋدى دا جوسپارلاپ وتىر.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
