قۇقىق قورعاۋداعى ىلكىمدى ىستەر

كونستيتۋتسيامىزدا جا­زىل­عانداي, ەلىمىزدىڭ ەڭ قىم­بات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولىپ تابىلادى. مىنە, وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس, بۇل مىندەتتەردى ويداعىداي ورىنداۋ, ىسكە اسىرۋ جولىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى تالاپ دەڭگەيىنەن تابىلىپ كەلەدى. اسىرەسە قىلمىستىق سايا­ساتتى ىزگىلەندىرۋ باعىتىندا قوماقتى جۇمىس اتقارىلعانىن ايتۋ پارىز. ماسەلەن, ەلبا­سى­نىڭ اعىمداعى جىلى قاڭتار ايىن­دا حالىققا ارناعان جولداۋى اياسىندا جاڭا زاڭ جوباسى ازىرلەنگەن. وسى جاڭا زاڭ جوباسىنا توقتالعان باس پروكۋرور: «قىلمىستاردىڭ 260 قۇرامى بويىنشا قوعامدىق جۇمىس پەن باس بوستاندىعىنان شەكتەۋ ەنگىزىلدى. ايىپپۇل كولەمى تومەندەتىلۋدە, 36 قۇرام بويىنشا باس بوستاندىعىنان شەكتەۋ مەرزىمى ازايتىلدى. اۋىر قىلمىستار بويىنشا جاۋاپ­تىلىققا تارتۋدىڭ ۇزاقتىق مەرزىمى 5 جىلعا قىسقار­تىلدى. جالپى بۇل 5 مىڭعا دەيىن سوتتالعاندى بوستان­دىققا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ورايدا ودان ءارى زاڭ­دى­لىقتى نىعايتۋ بارىسىنداعى جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەمىز», – دەدى. ال بۇل اتالعان جاڭا زاڭ جوباسىنا سايكەس, قىل­مىستىق كودەكستىڭ 255-بابىنا, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكس­تىڭ 16-بابىنا جانە قىل­مىس­تىق-اتقارۋ كودەكسىنىڭ 6-بابىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. مەملەكەت باسشىسى زاڭعا قول قويدى.

تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراپ, جازاتايىم جازا باسىپ سوتتالىپ جاتقاندار جانايقايى كوبىنە ەستىلمەي قالادى. مىنە, سونداي ادامداردىڭ اراسىندا جازىقسىزداردى اراشالاۋدا باس پروكۋروردىڭ نارازىلىعى ناتيجەسىندە جوعارعى سوت 269 سوت ۇكىمىنە وزگەرىس ەنگىزدى. ناتي­جەسىندە 12 ادام اقتالدى.

سونىمەن قاتار 1 جىلدان 7 جىلعا دەيىن كولونيالار­دا جازىقسىز وتىرعان ءۇش ادام دا اقتالدى. وعان قوسا, 233 سوت­تالعاننىڭ جازاسى جەڭىلدەتىلدى. ءتىپتى باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, تۇزەۋ مەكەمەسىندە جازاسىن وتەپ جاتقاندارعا زاڭسىز ۇكىم دە شىعارىلعان. ماسەلەن, سوتتالعان شاكەروۆاعا قاتىستى شىعارىلعان سوتتىڭ 5 زاڭسىز ۇكىمى جويىلىپتى. ونىڭ ىشىندە ول ەكى ءىس بويىنشا اقتالعان. سول سياقتى ۇستالعاندار مەن قاماۋ­عا الىنعاندار سانى دا ءۇش ەسە ازايعان. بۇل باس پروكۋرا­تۋ­رانىڭ قىلمىستىق پروتسەستىڭ قۇقىق قورعاۋ الەۋەتىن ارتتىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىر. «جاڭا ينستيتۋتتاردى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ جالپى قىزمەتى قايتا جاڭارتىلدى. سوعان ساي ونىڭ ناتيجەسى دە بايقالىپ وتىر. ۇستالعاندار سانى ءۇش ەسەگە, قاماۋعا الىنعاندار سانى 6,8-مىڭنان 4,8 مىڭعا دەيىن تو­مەندەدى», دەدى بايانداماشى.

پروكۋرورلاردىڭ ازاماتتىق ىستەرگە قاتىسۋى ناتيجەسىندە 15,6 ملرد تەڭگە كولەمىندە مەم­لە­كەتتىڭ مۇددەسى قورعالعان. ماسە­لەن, الماتى قالاسىنىڭ سوتى ويىن بيزنەسى ءۇشىن سالىن­عان سالىق ورگانى حابارلاما­سى­نىڭ كۇشىن جويىپتى, ناتيجە­سىندە «بۋكمەكەرلىك كەڭسە «OLIMPKZ» جشس 1,8 ملرد تەڭ­گە كولەمىندەگى سالىق تولەۋدەن بوسا­تىلعان. ءسويتىپ ويىنشىلار­دان ينتەرنەت-ۇتىس الاتىن بۋك­مەكەرلىك كەڭسە مەملەكەتكە سالىق تولەمەي قويعان. اقىرى باس پروكۋروردىڭ جوعارعى سوت­قا جولداعان نارازىلىعىنىڭ نە­گى­زىندە جوعارىداعى سوت اك­تى­لەرى­نىڭ كۇشى جويىلدى. ال «OLIMPKZ» جشس ءوتىنىشى قا­نا­عات­­تان­دىرىلمادى. ءسويتىپ اتال­عان سە­رىكتەستىك مەملەكەتكە كەل­تىر­­گەن زالالدى تولىقتاي وتەدى.

جالپى پروكۋرورلار ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ بۇزىلماۋىن قاداعالاۋدا اسا قىراعىلىق تانىتىپ كەلەدى. ماسەلەن, ولار ەڭبەك ەتۋ جاعدايى قاۋىپتى جا­نە زياندى كاسىپورىنداردان 27 مىڭ زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ ورىن العانىن اشكەرەلەدى. ول زاڭ بۇ­زۋ­شىلىقتار ەڭبەك شارتىن قول­دانۋدا, وندىرىستىك نورمالاردى, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جانە ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدا جىبەرىلگەن. وسىنداي زاڭ بۇ­زۋشىلىقتاردىڭ سالدارىنان جاپا شەككەن 45 مىڭ ازامات­تىڭ قۇقىعى قورعالىپتى. ەڭ­بەكاقى بويىنشا جارتى ميلليارد تەڭگە قارىز وتەلگەن. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ارقا­سىندا «قاراشىعاناق پەترو­ليۋم وپەرەيتينگ بۆ» قازاق­ستان­دىق فيليالىنىڭ, «سبك «قاز­مۇ­ناي­گاز-بۇرعىلاۋ» جشس, «موس­ت­وسترويتەلنىي وترياد №25 يم. ريازانوۆا» جشس جانە ت.ب. كا­سىپ­ورىنداردا قىزمەت ەتەتىن 405 مىڭ جۇمىسشى قايعىلى وقي­عالاردان الدىن الا ساقتان­دىرىلدى. ال «ۆوستوك­تسۆەتمەت» جشس, «قازتسينك», «جام­بىلسكيە ەلەكتريچەسكيە سەتي» جانە ت.ب. كاسىپورىنداردا 2,5 مىڭ جۇمىسشىنىڭ جۇمىس ورنىندا وندىرىستىك قاۋىپسىزدىك نورمالارىن ساقتاۋى قالپىنا كەلتىرىلدى.

قازىرگى كۇندەرى باس پروكۋ­را­تۋرانىڭ «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىنداعى جوبالارى بويىنشا وڭدى شارالار قولعا الىنىپ وتىر. بۇل ورايدا ق.قوجامجاروۆ: «باس پروكۋراتۋرا پروتسەستەردى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا كوپتەگەن شارالار قابىلداۋدا. جىل باسىنان بەرى 4 مىڭنان اسا قىلمىستىق ءىس جانە 160 مىڭ اكىمشىلىك ءىس ەلەكتروندى تۇردە تەرگەلۋدە», دەيدى. بۇلاردىڭ ىشىندە 2,5 مىڭى قىلمىستىق تەرىس قىلىق جانە جەڭىل قىلمىستار بويىنشا بولسا, 1,5 مىڭى – ورتاشا اۋىرلىقتاعى, قالعاندارى اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار بويىنشا. جانە وسى تەرگەلىپ جاتقان قىلمىستار بارلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانىنىڭ 2%-ىن قۇرايدى. ال ەلەكتروندى تۇردەگى 1,8 مىڭ ءىس سوتقا جولدانىپ, ونىڭ 1,3 مىڭىنا قاتىستى شەشىم شىعارىلعان.

الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»