كىمدەر قاتىسا الادى؟
ەلىمىزدە بۇعان دەيىن دە باسپانا الۋعا باعىتتالعان بىرقاتار باعدارلامالار ىسكە اسقان-دى. سولاردىڭ ناتيجەسىندە بىلتىرعى جىلى 11,2 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, باسپانالى بولعان تۇرعىندار سانى ەسەلەنە ءتۇستى. دەسە دە, ەلدەگى ءىرى قالالارداعى حالىق سانىنىڭ كۇرت ارتۋىنا قاتىستى جاس وتباسىلار مەن كوپ بالالى وتباسىلارداعى باسپانا ماسەلەسى ءالى تولىقتاي شەشىم تابا قويعان جوق. وسى رەتتە, مەملەكەت باسشىلىعى بارلىق قازاقستاندىقتارعا ارنالعان ءتيىمدى ءارى قولجەتىمدى باعدارلاما ۇسىنىپ, ۇلتتىق بانك «7 – 20 – 25» جاڭا يپوتەكالىق باعدارلاماسىن بەكىتىپ, ونى جۇيەلى ىسكە اسىرۋدى ۇيىمداستىراتىن «باسپانا» يپوتەكالىق كومپانياسىن قۇردى. ماۋسىم ايىندا پارلامەنت باعدارلامانى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. اتالعان باعدارلامانىڭ بۇدان بۇرىنعى جوبالاردان ەرەكشەلىگى كوپ. جىلدىق مولشەرلەمەسى 7 پايىزدى قۇراسا, باستاپقى جارنا – 20 پايىز, ال نەسيەنى 25 جىلعا دەيىن بەرۋ كوزدەلىپ وتىر. باعدارلاما تالابى بويىنشا ءوتىنىش بەرۋشى قازاقستان ازاماتى بولۋى شارت, ەكىنشىدەن, قارىز الۋشىدا كاسىپكەرلىك نەمەسە ەڭبەك قىزمەتىنەن تۇسەتىن تابىس بولۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, قارىز الۋشىدا ءۇي ساتىپ الۋعا, ونىڭ قۇرىلىسىنا نەمەسە ونىڭ جوندەۋىنە ارنالعان نەسيەلەر بويىنشا وتەلمەگەن قارىزدار بولماۋى شارت. تورتىنشىدەن, ەل اۋماعىندا وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنە شاققاندا 15 شارشى مەتردەن اسپايتىن جاتاقحانا بولمەلەرىنەن, اپاتتى جاعدايداعى ۇيلەردەن وزگە باسپاناسى بولماۋى ءتيىس. ال ساتۋعا قويىلاتىن تۇرعىن ۇيلەرگە قويىلاتىن تالاپ – جاڭا سالىنعان يا بولماسا پايدالانۋعا بەرىلگەن, ياعني ەشقانداي قوسىمشا قۇرىلىس جوندەۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتپەيتىن بولۋى ءتيىس.
تۇرعىن ءۇي الۋدىڭ شارتتارى بەكىتىلدى
اتالعان باعدارلاما شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇيدىڭ ەڭ جوعارعى قۇنى استانا, الماتى, اقتاۋ, اتىراۋ قالالارى ءۇشىن – 25 ملن تەڭگە, ال وزگە وڭىرلەر ءۇشىن – 15 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. تۇرعىن ءۇيدىڭ 1 شارشى مەترىنىڭ قۇنىنا, سونداي-اق اۋدانىنا شەكتەۋ جوق. سونىمەن قاتار باعدارلاما اياسىندا اۋىلدىق جەرلەردەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە مەنشىك ءۇي ساتىپ الۋعا دا بولادى. ايتا كەتەرلىگى, ساتىپ الۋشىلار ءۇشىن جاڭا سالىناتىن يا بولماسا قولدانىستاعى نىساندار مەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ءتىزىمى جاسالماعان. تەك ساتىپ الۋشى تۇرعىن ءۇيدى ءوزى تاڭداپ, باستاپقى جارنانى تولەۋگە قاجەتتى قاراجاتىمەن بانككە جۇگىنەدى. ءوز كەزەگىندە بانك قارىز الۋشىنى تەكسەرىپ, نەسيە بەرۋدى ماقۇلدايدى. ودان كەيىن كليەنت پەن قۇرىلىس سالۋشى يا بولماسا تۇرعىن ءۇي ساتۋشى اراسىندا كەلىسىم جاسالادى دا, سودان سوڭ باسپانا كىلتى جاڭا ءۇي يەسىنىڭ قولىنا تابىستالادى.
ەگەر دە تۇرعىن ءۇي قۇنى 5 ملن بولعان جاعدايدا باستاپقى جارنانىڭ مولشەرى 1 ملن تەڭگەنى قۇرايدى دا, اي سايىنعى تولەم مولشەرى 28 مىڭ تەڭگە بولادى. ال 10 ملن تەڭگە بولسا, باستاپقى جارنا − 2 ملن تەڭگە, اي سايىنعى تولەم مولشەرى – 57 مىڭ تەڭگە. تۇرعىن ءۇي باعاسى 15 ملن تەڭگەنى قۇراسا, باستاپقى جارنا – 3 ملن تەڭگە, اي سايىنعى تولەم مولشەرى − 85 مىڭ تەڭگە. باسپانا قۇنى 20 ملن تەڭگە بولسا, الدىن الا تولەنەتىن العاشقى جارنا – 4 ملن تەڭگە, ال ايىنا – 113 مىڭ تەڭگە بولادى. باعدارلاما بويىنشا ءۇيدىڭ ەڭ جوعارعى باعاسى − 25 ملن تەڭگە, وندا الدىمەن قولما-قول − 5 ملن تەڭگە اۋدارۋ قاجەت بولادى دا سوسىن اي سايىن 141 مىڭ تەڭگە تولەۋ قاجەت.
باعدارلاما ەلىمىزدەگى ورتا دەڭگەيدەگى تۇرعىنداردىڭ باسپانا الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. اسىرەسە, جاس وتباسىلار ءۇشىن ءتيىمدى بولىپ وتىر. وتباسىندا يپوتەكاعا قارىز الۋشىنىڭ تابىس كوزى جەتكىلىكسىز بولعان جاعدايدا, قوسالقى قارىز الۋشى رەتىندە جارىن نەمەسە تۋىسىن تارتۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ءتىپتى, ولاردىڭ باسىندا باسپاناسى بولعان جاعدايدا دا نەسيە الۋعا بولادى. ياعني, قوسالقى ادامعا نەگىزگى شارتتار قويىلمايدى, ولارعا تالاپتاردى بانكتەر وزدەرى بەلگىلەيدى.
باعدارلامانىڭ شارتى بويىنشا العاشقى جارنانى قولما-قول تولەۋگە مۇمكىندىگى جوق جانداردىڭ قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە (قتقجب) سالىنعان سالىمدار ەسەبىنەن تولەۋ قاراستىرىلعان. قتقجب-دا ازاماتتار سالىستىرمالى تۇردە تومەن مولشەرلەمەمەن ياعني 3-5 پايىز قارىز الۋىنا بولادى.
يپوتەكا بەرەتىن بانكتەر
تاياۋدا ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ «7 – 20 – 25» جاڭا يپوتەكالىق باعدارلاماسى بويىنشا استانا, الماتى, اقتاۋ, وسكەمەن جانە ورال قالالارىندا العاشقى 7 نەسيەنىڭ بەرىلگەنىن حابارلادى. بۇگىنگى كۇنى نەسيە بەرەتىن بانكتەردىڭ دە ءتىزىمى بەلگىلى بولىپ وتىر. وعان كەز كەلگەن بانكتىڭ قاتىسا المايتىنى تۇسىنىكتى. بۇل رەتتە, بانكتەردە باعدارلاماعا قاتىسۋى ءۇشىن «Standard & Poor’s» اگەنتتىگىنىڭ حالىقارالىق شكالاسى بولۋى شارت. سونىمەن قاتار نارىقتا بانكتەردىڭ جيىنتىق اكتيۆتەرى كەمىندە 3 پايىز بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ەلدەگى اتالعان تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن بانكتەر «باسپانا» ۇيىمىمەن كەلىسىمگە كەلىپ ۇلگەرگەن. ولاردىڭ قاتارىندا تسەنتركرەديت, حالىق بانك, ەۋرازيالىق بانك, تسەسنا بانك, اتف بانك, ربك بانكى جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى بار. الداعى ۋاقىتتا بۇل تىزىمگە سبەربانك پەن فورتە بانك تا قوسىلماق. باعدارلاما بويىنشا قارىز الۋ تەڭگەمەن جۇرگىزىلەدى. ال ءوز كەزەگىندە قارىزدى بەرگەنى جانە وعان قىزمەت كورسەتكەنى ءۇشىن بانكتەرگە كوميسسيا الۋعا تىيىم سالىنعان. جوسپار بويىنشا اتالعان باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا بانكتەردىڭ يپوتەكالىق پورتفەلى كەم دەگەندە 1 ترلن تەڭگەگە ۇلعايادى دەگەن جوسپار بار.
نەسيە تاريحى «تازا» بولۋى ماڭىزدى
ەسكەرەتىنى, «7 – 20 – 25» جاڭا يپوتەكالىق باعدارلاماسىنا وتەلمەگەن يپوتەكالىق قارىزى بارلار, بۇعان دەيىنگى نەسيە تاريحىندا ۋاقىتىلى تولەم جۇرگىزبەگەنى تىركەلگەندەر يا بولماسا مۇلدەم قارىزىن قايتارماعاندار قاتىسا المايدى. سونىمەن قاتار باعدارلامادا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن الىنعان يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋعا شەكتەۋ قويىلعان. ساتىپ الۋشى تاراپىنان يپوتەكالىق قارىز ۋاقىتىلى وتەلمەگەن جاعدايدا بانك كەپىلدىككە قويىلعان م ۇلىكپەن قارىزعا الىنعان ءۇيدى قايتارىپ الۋعا قۇقىلى.
«7 – 20 – 25» جاڭا يپوتەكالىق باعدارلاماسى بيىلعى جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ بەرىلە باستادى. ونىڭ ناقتى اياقتالۋ مەرزىمى بەلگىلەنبەگەن. جوبانىڭ «ومىرشەڭدىگىن» قاتىسۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى انىقتايتىن بولادى.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلدەگى يپوتەكالىق نەسيەلەۋ نارىعىندا سوڭعى 10 جىلدا ءوسىم كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. ءىجو-دەگى بانك سەكتورىنىڭ يپوتەكالىق ۇلەسى 5,3 پايىزدان, 2,2 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. ەگەر 2007 جىلى يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قارىزدارىن بەرۋ كولەمى − 418 ملرد تەڭگە بولسا, 2017 جىلى 357 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدەگى يپوتەكالىق نەسيە بەرۋ بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمە 10 پايىزدان تومەن بولماعان. سوندىقتان دا جۇرتشىلىقتىڭ ەسەلەپ نەسيە تولەۋگە ق ۇلىق تانىتپاعانى تۇسىنىكتى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن «7 – 20 – 25» جاڭا يپوتەكالىق باعدارلاماسى ىسكە قوسىلىپ وتىر. ونىڭ تيىمدىلىگى مەن پايداسىن ۋاقىت كورسەتەرى انىق.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
