سونىڭ ءبارىنىڭ ۇيىتقىسى اق جاۋلىقتى اجەدەي سەزىلەدى. الگى اجەنىڭ تازا بالداي تىلىمەن, تۇنىق ۇنىمەن: «تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ» (اباي), دەپ الىپ, «شىرىلداپ تۋعان سابيگە, جايالىق ەتتىم ولەڭدى» (نارتاي بەكەجانوۆ), ء«الدي, ءالدي, اق بوپەم, اق بەسىككە جات, بوپەم! اينالايىن, شىراعىم, كولگە بىتكەن قۇراعىم. ماڭدايداعى قۇندىزىم, اسپانداعى جۇلدىزىم, ءالدي, ءالدي, ءالدي-اي, ءالدي بوپەم, ۇيىقتا جاي!» دەپ, «ارشا ما ەكەن بەسىگى, ورىك پە ەكەن بەسىگى, كوپ بولسا ەكەن نەسىبى» دەگەن تىلەگىن, ء«وس, بوپەم, وسە بەر, العىس ايتسىن شەشەڭە ەل. پالۋان بوپ ءوس بىلەكتى, باتىر بول تاۋداي جۇرەكتى! اياعىڭدى سوزايىن, ساۋساعىڭدى جازايىن, ەتتى بولسىن بالتىرىڭ, ەپتى بوپ ءوس جارقىنىم, اينالايىن ق ۇلىنىم!», دەگەن ادەمى اۋەنى جەر الەمدى شارلاپ كەتكەندەي كۇي كەشتىرىپ, سارايىڭدى اشادى.
تال بەسىكتە نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرىن وسىلاي اسپەتتەگەن اسىل اجەلەر ۇل مەن قىزدىڭ عانا باعبانى ەمەس, ۇلتتىڭ دا ۇيىتقىسى بولا بىلگەن ءبىر زاماندارى.
ءيا, مۇنداي ەل اناسىنا, جۇرت تىرەگىنە اينالعان اجەلەر قازىر سيرەپ بارادى-اۋ!
اجە دەگەندە جەڭگەلەرى تەلقارا دەپ, اتىن تۋرا اتاماي تەرگەگەن ابايداي دارانىڭ اجەسى زەرە ەسكە تۇسەتىنى بار. زەرە انانىڭ: «قاراشىعىم, قوڭىر قوزىم... ابايجانىم!» دەگەن ءسوزى جۇرەگىڭدى ەلجىرەتەدى, كوڭىلىڭدى تولقىتادى.
كەمەڭگەر كەمەڭگەر اجەنىڭ باۋىرىنان قانات قاعاتىن كورىنەدى. ءسوز زەرگەرلەرى ءابىش كەكىلباي ۇلى مەن اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ اتتارى دا ادەمى ايساۋلە مەن قىمبات انالارى دا سونداي اياۋلى جاندار ەدى. سىرتتاي كورگەندە كەلىستى, تىلدەسكەندە ءۇيىرىپ الار مەيرىمىمەن ەرەكشە اسەرگە بولەيتىن. شاپاعاتى كۇن ساۋلەسىندەي بولاتىن. ەل قۇرمەتتەگەن, جۇرت اسپەتتەگەن ەكەۋىنىڭ دە كەسكىن كەلبەتى, كيىم ۇلگىسى ناعىز قازاق اناسىنا ءتان ەدى.
بۇگىن سونداي كەمەڭگەر انالار مەن اجەلەر قازاققا كەرەك بولىپ تۇر.
التىن تامىر اۋىلدان بولماسا, قالاعا قىز بولىپ كەلىپ, كەلىنشەك بولىپ كەرەگە كەرىپ, انا اتانعاندار اراسىنان ونداي اجەلەردىڭ تابىلۋى ەكىتالاي سەكىلدى. بار شىعار, بىراق از-اۋ!
اجە مەن كەلىن قازىر ۇلتتىق ۇلگىدەن گورى ەۋروپالىق سالت-ساناعا بەيىم. كيىم كيىستەرى, ءجۇرىس-تۇرىستارى, سويلەۋ مانەرى – ءبارى دە سولاي بۇرىلعان دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. اسىرەسە, تىلدەگى كىبىرتىك كوڭىلىڭە قاياۋ تۇسىرمەي قويمايدى.
ارينە, قايتسەك قازاقى قالىپتى قالپىنا كەلتىرەمىز, تىلگە تىرەك, ادەت-عۇرىپقا ۇيىتقى بولامىز دەگەن ساۋلەلى جاندار جوق ەمەس, بار. ايتسە دە, نەسىن جاسىرايىق, كەۋدەلەپ الەمدىك وركەنيەتتى ء«پىر» تۇتقاندار ولارعا, كوپ جاعدايدا ەسە بەرەتىن ەمەس.
اۋىلداعى اجەلەر كۇيبىڭ تىرلىكتەن قولى تيمەي جۇرسە, قالاداعى تۇرمىسى ءتۇزۋ اجەلەردىڭ ءبىرازى داۋلەت سالىستىرىپ, ۇل-قىزىنىڭ قىزمەتىن ايتىپ, نەمەرەلەرىنىڭ وزگە ءتىلدى, ونىڭ ىشىندە اعىلشىن تىلىندە سويلەيتىنىنە, وزگە جۇرتتاردىڭ ۇلگىسىنە جەتىك ەكەنىن جەلپىنىپ, باسقالاردىڭ كۇن كورىسىن اڭىزعا بالاپ, وزدەرىنىڭ دە تىنىسى كەڭ ەكەنىن العا تارتادى.
ءيا, اركىمنىڭ ەركى وزىندە, بىراق بىزگە ازات ەلدىڭ ەرتەڭى, جالاڭداعان جاھاندانۋ كەزىندە ۇرپاقتىڭ جۇتىلىپ كەتپەۋ جاعى قىمبات ەكەنىن ۇقساق, ۇلت جولىنىڭ داڭعىل بولۋىن ويلاساق, قازاق تىرلىگى ماڭگىلىك بولار ەدى. ءبىر ساتتىك قىزىق ۇلتتىڭ ۇزىلمەيتىن ارقاۋى بولا الماسا كەرەك.
شۇكىر, تاۋەلسىز ەلدىڭ بارلىق ازاماتى بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ داۋلەتتى دارەجەدە ءومىر سۇرەتىنىنە ەش كۇمانىمىز جوق. تەك ۇلتىمىزدى, جۇرتىمىزدى, ءتىلىمىزدى ارقايسىمىز سوعان جەتكەنشە قادىر تۇتساق, قاسيەتىن ۇقساق, قانە.
ءوز ءتىلىن انا سۇتىندەي بويىنا سىڭىرگەن ادام, وزگە ءتىلدى دە بىلەدى. وعان ءبىر مىسال, كەشەگى كەڭەس زامانىندا شەت ءتىلىن بىلۋگە تالپىنعاندار, مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ءوز تىلىنەن ايىرىلماي-اق, وزگە ءتىلدى ۇيرەنىپ الاتىن. ونداي ازاماتتار تۋرالى بۇل ارادا دالەل-دايەك كەلتىرمەي-اق قويايىق.
قازىر قارعادايىنان ءتىل ۇيرەتۋگە اتا-انالارى مىڭداپ تەڭگە تولەپ, قانشا سۇيرەگەننىڭ وزىندە وزگە ءتىلدى مەڭگەرۋ جاعى كەمشىن سوعىپ جاتادى. ونىڭ سەبەبىن, ءوز ءتىلىن تەرەڭ بىلمەۋدەن ىزدەگەنىمىز ءجون سەكىلدى. ارينە, ءتىل بىلگەن جاقسى. دەگەنمەن, ءوز تىلىڭنەن اجىراماۋ كەرەك.
انا ءتىلىن ۇقپاۋدىڭ استارىنا ۇڭىلگەندە بايقالاتىنى – بەسىك جىرىن ايتىپ, تاربيە ۇلگىسىن كورسەتەتىن اجەلەر مەكتەبىنىڭ كەمشىندىگىنەن سەكىلدى. ۇلت ءتىلى, ۇلت ءۇنى بەسىكتە جاتقاندا ءسابيدىڭ ساناسىنا سىڭسە, بالا ۇلتتىق رۋحتى ءومىر بويى ۇلىقتاپ وتەتىنىنە يمانىمىز كامىل.
قازىر ءۇش ۇرپاق, اسىرەسە, قالادا: بالا – انا – اجە ءوز تىلىندە ەمەس, كوپ جاعدايدا وزگە تىلدە سويلەسەتىندى ادەتكە اينالدىرىپ بارا جاتقانداي. ونى ولار مۇنىمىز وعاش قىلىق دەمەيدى. بۇل قالاي دەسەڭ, زاماندى العا تارتىپ, وركەنيەتتى ەلدەردەن قالماۋدىڭ تىرلىگىن تىلگە تيەك ەتەدى. وركەنيەتتى ەلگە بەت العان ادام وعان ءوز ءداستۇرىنسىز, ءتىلىنسىز قالاي بارادى؟
جاقىندا مىنانداي ءبىر جايسىز اڭگىمەنى ەستىپ – جاعامىزدى ۇستاماساق تا, اپىر-اي, ءا, دەدىك.
ورىس ءتىلدى اجە مەن انا بالالارىن قازاق مەكتەبىنە اپارىپتى. قۇپتارلىق, قۋانارلىق ءىس. مەملەكەتتىك مارتەبە الىپ, تورگە وزعان قازاق ءتىلىن ءبىلسىن, كەلەشەگىنە كەدەرگى قويمايىق دەپتى. باسقالارعا جار سالىپ ايتاتىن ادەمى ۇلگى. بىراق انا تىلىنەن حابارى كەم انا مەن اجە قىزدارىنىڭ مەكتەپتەن ۇيرەنىپ كەلگەن, اباي ولەڭىندەگى «وسەك, وتىرىك ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق», دەگەن ەكى جولداعى «وسەك» ءسوزىن وعاش ساناپ, مۇعالىمگە «شابۋىل» جاساپ, اتا-انا جينالىسىن وتكىزۋدى, «وسەك» ءسوزىنىڭ جامان ەكەنىن دالەلدەۋگە نيەت ەتىپتى. سودان اتا-انالار جينالىسى ءوتىپ, «وسەك» دەگەن ءسوز وقۋشىعا قاراپ ايتىلماعانىن, اباي ولەڭىندە بار ەكەنىن جينالعاندار دالەلدەپ, وعان انا مەن اجەنىڭ كوزىن جەتكىزىپتى. ءسويتىپ, مۇعالىمدى اراشالاپ الىپتى. سوندا عانا بارىپ انا مەن اجە وزدەرىنىڭ قاتەلەسكەنىن, ءتىل بىلمەۋ ءىسى ورعا جىققانىن ايتىپ وكىنىش ءبىلدىرىپتى.
وسىلايشا, وزگە ءتىلدى جەتىك بىلگەن وركەنيەت كوشىنەن قالمايدى دەگەن اجە مەن انا اباي ولەڭىنىڭ استارىن ۇقپاي, ۇتىلىپ قالىپتى. بۇل اڭىز ەمەس – اقيقات. ۇلت ءتىلىن ۇقپايتىنداردىڭ قاي-قايسىسىنان دا كەزدەسە كەتەتىن جايت.
ۇلتتىڭ تىرەگى دە التىن ارقاۋى دا – انا مەن اجە. اجە مەن انا ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنان, تىلىنەن ادا بولىپ جاتسا, ۇلتتىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر. ەگەر بالا الدىمەن انا ءسۇتىن ەمگەندەي, قازاق ءتىلىن ەمىپ وسسە شاتىسپايدى, شاتقاياقتامايدى. ءبىر زاماندارى ماعجان جۇماباەۆ: «وسى كۇنگى تۇرىك تىلدەرىنىڭ ىشىندە قازاق تىلىنەن باي, ورامدى, تەرەڭ ءتىل جوق. تۇرىك تىلىمەن سويلەيمىن دەگەن تۇرىك بالالارى كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى اينالىپ قازاق تىلىنە كەلمەكشى» دەپتى. باقساق, قازاق ۇرپاعى قازاق تىلىنە ورالماي قويمايدى. ءبىر قۋانارلىعى قازىر وسى ءۇردىس بەل الىپ كەلەدى.
اينالىپ كەلگەندە, اجە تاربيەسىنىڭ نەگىزىندە – ۇلت تاربيەسى جاتىر. ەندەشە, سول ۇلت تاربيەسىنىڭ ءبىر كەزدەگى تاربيەشىسى – اجەلەر مەكتەبىن قالىپتاستىرساق, وراشولاق ۇل مەن قىز جىپتىكتەي بولىپ, ۇلت رۋحىندا جىگەرلى بولىپ وسەرى ءسوزسىز. تىلدەگى مۇكىستىكتەن, ويداعى ب ۇلىڭعىرلىقتان ارىلار ەدى. وزگەنىڭ كولەڭكەسى بولىپ قالۋدان قۇتىلار ەدى. ازاتتىقتى ءتۇيسىنىپ, قازاق ەلىنىڭ ۇرپاعىمىن, كىمنەن كەممىن, تەرەزەم تەڭ دەگەن وتانشىلدىق سەزىمى ويانىپ, سەرپىلەر ەدى. ءسويتىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ: «بالانى ۇلشا تاربيەلەسەڭ – ۇل بولماقشى. قۇلشا تاربيەلەسەڭ – قۇل بولماقشى», دەپ ايتقان قاناتتى قاعيداسى شىندىققا اينالار ەدى.
بۇل اياعىمىزعا تۇساۋ بولا بەرەتىن قۇلدىق سانادان قۇتقارىپ, ۇلتتىق ساناعا تابان تىرەتەر ەدى. بۇل ىستە قاي-قايسىسىمىزدا, اسىرەسە, زيالى سانالاتىن ۇلكەندەر, وقىعانى مەن توقىعانى مول دەلىنەتىن جاقسىلار, ياعني «الاشقا اتى شىققان ادامدار! كوسەمدىكتەرىڭدى اداسپاي ءتۇزۋ ىستەڭدەر! سەندەر اداسساڭدار – ارتتارىڭنان الاش اداسادى, ارتتارىڭنان ەرگەندەردىڭ وبال-ساۋابىنا سىزدەر قالاسىزدار» (ا.بايتۇرسىن ۇلى), دەگەن وسيەت ءسوز قازاقتىڭ التىن وزەگىنە, انا مەن اجە ۇلگىسىنىڭ باياعىدان قالىپتاسقان التىن ارناسىنا اينالىپ, جالعاسىن تاۋىپ, وزىعى العا كەتىپ, توزىعى شاڭ قاۋىپ, قازاق جۇرتىنىڭ وركەنى ءوسىپ, ۇرپاعى كەمەلدەنە بەرمەك. بۇل مىناۋ الاساپىران زامانداعى ۇلتتى ساقتاۋدىڭ مىقتى ارقاۋى بولارى انىق.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
