مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتقا ءتان ەلدىك كەلبەت

وتكەن جىلى جالپىۇلتتىق حالىق ساناعىنىڭ رەسمي قورى­تىندىسى جاريالاندى. وسىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە كوز ءجۇ­گىرتە وتىرىپ, ءبىراز تۇيىندەر جا­ساۋعا بولاتىن سەكىلدى. ويتكەنى, بولجامدى ءسوز, قۇرعاق دولبار ەمەس, ناقتى سانعا جۇگىنە وتى­رىپ ايتقان پىكىردىڭ ءۋاجدى بولا­تىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. مۇن­دا­عى ساندىق دەرەكتەردىڭ ەلدىڭ دە­موگرافيالىق احۋالىن اڭعار­تۋ­دان وزگە, تىلدىك, دىلدىك كورسەت­كىشتەرىن دە انىقتاۋعا تيگىزەر سەپتىگى مول. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ ءتور­اعاسى ءاليحان سمايىلوۆتىڭ ءما­لىمدەۋىنشە, قازاقستانداعى قا­زاق­تاردىڭ سانى 10458 مىڭ ادام­عا جەتىپ, جالپى حالىق ۇلە­سىنىڭ 63,9%-نا سايكەس كەلگەن. ارينە, بۇل قۋانۋعا بولاتىن دەرەك. ون ميلليوننان اسىپ, وردا­لى ەلگە اينالدىق دەگەن وسى. قاي كەزدە دە كوپتىڭ اتى كوپ. بۇعان ەلىمىزدە مەكەندەپ جاتقان تۇركى تەكتەس ۇلت وكىلدەرىن قو­سىڭىز. سوندا 70 پايىزدان ەركىن اسىپ جىعىلامىز. ساناق بارىسىندا ءدىني نانى­مىن كورسەتكەندەردىڭ 70,2%-ى يس­لام, 26,2%-ى حريستيان, 0,1 %-ى بۋدديزم دىنىندە ەكەندىگىن راستا­­عان. دىنگە سەنبەيتىندەر 2,8% بولسا, ءدىني سەنىمىن كورسە­تۋ­­دەن 81,0 مىڭ ادام باس تارتقان. وسىنداعى ساندىق دەرەكتەردى مۇرنىنان ءتىزىپ, تولىق كەلتىرىپ وتىرۋىمىزدىڭ ءمانى, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇرامى مەن ءدىني نانى­مى­نىڭ تىلدىك تۇتاستىققا دا تىكەلەي اسەر ەتەتىندىگىنەن تۋىنداپ وتىر. 1989 جىلى انا ءتىلىمىزدىڭ جوعىن جوقتاپ, جاناشىر جۇرت­شىلىقتىڭ ىجداعاتىمەن «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرعاندا دا ال­دى­مىزدان قايتا-قايتا كولدەنەڭدەپ شىعا بەرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى پايىزدىق ۇلەس سالماق ەدى. قۇ­لاشتى كەڭ سەرمەيتىن ساتتەردە كەيدە ەرىكسىز ىشتەن تىنۋعا تۋرا كەلەتىن. ارينە, بەرەكە ويلاعان­نان, ەل تىنىشتىعىن كوزدەپ, كوپ نارسەنى اقىلعا جەڭدىرگەننەن. قۇ­دايعا شۇكىر, ونداي بەلەستەر ارتتا قالدى. پاراسات پەن پا­يىم­­عا سۇيەنۋدىڭ الماس قامالى جوق ەكەندىگىن ءومىر اركەز دالەل­دەپ كەلەدى. دەگەنمەن ءبىز الەمدىك ءتاجىري­بەدەگى مىناداي اقيقاتتى ۇمىت­پاۋىمىز كەرەك. بەلگىلى ءبىر ەلدە مەملەكەتتىك ءتىل بولۋ ءۇشىن مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتىڭ پايىز­دىق مولشەرى شەشۋشى فاكتور بولىپ سانالمايدى. قازاق ون پايىز بولسا دا, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولۋى ءتيىس جانە ەلدىڭ بارشا ازاماتى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءتيىستى دەڭگەيدە قولدانۋعا مىندەتتى. بۇل – حالىقارالىق ءتاجى­ري­بەدە ابدەن ورنىققان قاعيدا. ءتاڭىر تىلەكتى بەرىپ, ءبىز بۇل كەدەرگىلەردى ەڭسەرىپ كەلەمىز. قا­لاي بولعاندا دا ەلىمىزدە تىلدىك احۋالدىڭ بۇرىنعىمەن سالىس­تىر­عاندا ايتارلىقتاي وڭالعا­نىن ايتۋعا ءتيىسپىز. البەتتە, بۇ­دان كوڭىلدى مارقايتىپ, ارقانى كەڭگە سالۋ دەگەن ۇعىم تۋماۋى كەرەك. كەرىسىنشە, قۇرعاق ۋاعىز بەن جىلاڭقى ۋايىمدى قويىپ, ەل يەسى, جەر يەسىنە جاراسار لا­يىقتى دەڭگەيدەن كورىنىپ, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا ءتان ورە­لىلىك تانىتۋىمىز قاجەت. وسى ورايدا مەملەكەت قۇراۋ­شى ۇلت قانداي بولۋ كەرەك, وعان جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك تۇرلەرى قانداي, بۇل تالاپتارعا ساي بولۋ ءۇشىن نەنى قولعا الۋ كەرەك, نەدەن باس تارتۋ قاجەت, قانداي قۇن­دى­لىقتار مەن ولشەمدەردى ۇستانۋ كەرەك جانە ت.ب. ءتارىزدى ساۋالدار انداعايلايدى. مۇنداي ساۋالدار وتارلىق بۇعاۋىنان قول ءۇزىپ, ءتا­ۋەل­سىزدىگىن جاريالاپ, بەتكە ۇس­تار باعىتىن ايقىنداپ جاتقان ەل­دەر­دىڭ الدىنان شىقپاي قويماي­دى. ەلدىڭ بۇدان كەيىنگى بەتا­لى­سى مەن بولاشاعى دا وسى ساۋ­ال­دارعا قانداي جاۋاپتار تابا الۋ­ىندا جانە سوعان سايكەس امالدار قولدانۋىنا بايلانىستى بولماق. وسى ورايدا مەملەكەت قۇراۋ­شى ۇلتقا ءتان قاسيەتتەردى ءوز تا­راپىمىزدان تىزبەلەپ كورۋدى ءجون كوردىك. بىزدىڭشە, ەڭ الدىمەن مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت ءوز انا ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋى ءتيىس, ەكىنشىدەن ءتول تاريحى مەن سالت-ءداس­تۇ­رى­نە قانىق بولۋى, ۇشىنشىدەن, ءداس­تۇرلى ءدىني نانىمىنا بەرىك, تورتىنشىدەن, كەڭ ويلاپ, كەسەك پىشەتىن ءىرى بولۋى (كىنامشىلدىك پەن شىكامشىلدىك ءالسىز, از ۇلت­تارعا ءتان قىلىق), بەسىنشىدەن, ءبىلىمدى ءارى ءوز ءىسىنىڭ كاسىپقوي شەبەرى بولۋى, التىنشىدان, رۋحى اس­قاق نامىسقوي بولۋى ءتيىس. ءوزىنىڭ ءتول ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قا­دىر­لەي العان ادام عانا وزگەنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تەرەڭ سەزىنىپ, قا­دىرىنە جەتە الماق. ويتكەنى, ءوزىن جارىلقاي الماعان ادامنىڭ ءوز­گە­نى جارىلقاي قويۋى قيىن. سون­دىقتان دا ءوزىن سىيلايتىن ءاربىر ەل جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن قا­سيەت­­تەردى جوعارى باعالاپ قانا قوي­ماي, ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى ۇستا­نى­مى­نا اينالدىرادى دەپ ويلايمىن. بۇل ماسەلە وتكەن عاسىردىڭ باس كەزەڭىندە تاريح ساحناسىنا شىعىپ, ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى جو­لىندا ايانباي ەڭبەكتەنگەن الاش ارىستارىن دا تولعاندىرعان. قا­زاق قايتسە ىرگەلى ەل بولادى دەگەن ماسەلەگە كەلگەندە احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى: «قازاقتىڭ ىرگەلى ەلدەرمەن تەرەزە تەڭەستىرۋى ءۇشىن ءۇش نارسە كەرەك. قازاق مىقتى, باي ءھام ءبىلىمدى بولۋ كەرەك. مىق­تى بولۋ ءۇشىن بىرلىك كەرەك, باي بولۋ ءۇشىن كاسىپ كەرەك, ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك. وسى ءۇش كەرەكتىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك», دەپ ناقتى ءارى ايقىن تۇ­جى­رىمداعان. اتالعان كەرەكتەر قازىرگى كەزدە دە كۇن تارتىبىنەن تۇسە قويعان جوق. ەندى جوعارىدا كەلتىرىلگەن قا­سيەتتەردى قازىرگى قازاقتىڭ بو­يىنان تابا الامىز با دەگەن ءما­سەلەگە كەلسەك, اۋزىمىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە قاقىمىز جوق. قا­زىرگى كەزدە قازاقتىڭ ەتەك-جەڭى جيىلىپ, ەڭسەسى تىكتەلدى. تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىن­دا­عى سانا مەن قازىرگى سانانى سا­لىس­تىرۋعا كەلمەيدى. جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز دە, جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىمىز دە بار. ەندىگى ماقسات – جەتىستىكتەرىمىزدى ەسەلەۋ, كەمشىلىك­تەرىمىزدەن ارىلۋ بولعانى ءجون. وزىنە دەگەن سەنىمدىلىك وتى السىرەگەن كەزدە رۋح جاسيدى, قاي­رات قايتادى. كەمباعالدىق پسيحولوگيا باس كوتەرەدى. ەلىكتەۋشىلىك, وزگەنى زور, ءوزىن قور تۇتۋشى­لىق, جاتتىڭ ىعىنا جىعىلۋشى­لىق, وزگەنىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن ءوزىنىڭ مادەنيەتىنەن ارتىق كورۋ­شى­لىكتىڭ نەگىزىندە كەمباعال ءتۇ­سىنىك جاتىر. ال بۇل دەگەنىمىز ءاربىر كەۋدەدە سەنىمسىزدىك ۇياسىن سالادى دەگەن ءسوز. وسىدان ەكى جىل بۇرىن الما­تى قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتەردەگى تىلدىك احۋالعا تالداۋ جاسا­عاندا, ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ 70 پايىزدان استامىن قازاق بالا­لارىنىڭ تولتىرىپ وتىرعانىن كورىپ شوشىعانىم بار. بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل بول­عانىنا 19 جىل, تاۋەلسىزدىك العا­نىمىزعا 17 جىل بولعاندا ورىن الىپ وتىرعان جاعداي! قازاق اتا-انالارىنىڭ ءالى كۇنگە ءوز بالا­لارىن ورىس ءتىلدى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەرگە سۇيرەلەپ ءجۇر­گە­نىن كورىپ نە جىلارىڭدى, نە كۇلەرىڭدى بىلمەيسىڭ. بۇلاردىڭ ىشىندە ەلىم, جەرىم, ءتىلىم دەپ شەت ەلدەردەن ءوز وتانىنا ورال­عان قانداستارىمىز دا كەزدەسەدى. مىنە, وسىنىڭ ءبارىنىڭ استارىندا قازاق ەلىنىڭ, قازاق ءتىلىنىڭ بولا­شاعىنا دەگەن سەنىمسىزدىك جاتىر. سەنىمسىزدىك پەن كۇمانشىلدىك جەگى قۇرت سەكىلدى. تۇتاس اعزانى ءىرىتىپ, ىشتەن ىدىراتادى. سوندىق­تان, ەڭ الدىمەن, ادامنىڭ وزىنە دەگەن, مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن ورنىقتىرۋ كەرەك. سەنىم ورنىق­قاننان كەيىن رۋح ويانادى, جىگەر شيرايدى, قايرات ارتادى. سوندا عانا قولعا العان ءىس ءونىمدى, بەرەكەلى بولادى. قول جەتپەس اسقاق ارماندار اقيقاتقا اينالادى. ەل­باسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ جولىندا اتقارىپ كەلە جات­قان ىستەرىن كوكتەي شولعاندا, ونىڭ ۇزىن-ىرعاسىنان وسىناۋ ارماندى اڭساردى اڭعارامىز. دۇنيەدە ەڭ قيىنى – سانانى وزگەرتۋ جانە شىڭداۋ. سانا با­رىنشا كونسەرۆاتيۆتى بولىپ كەلەدى. باياۋ وزگەرىسكە ۇشىرايدى. بۇل ونىڭ تابيعاتىنا بايلانىس­تى. تاپتاۋرىنعا اينالعان قاتە­لىكتەردىڭ ومىرشەڭ بولاتىنى دا وسىدان. سانانىڭ شۇعىل وزگەرۋى­نە اسا ۇلكەن وقيعالار, زور سىلكىنىستەر اسەر ەتەدى. تابيعي ىرعاق­تى اياڭمەن ءجۇرۋ ۇزاق ۋاقىتتى قامتيدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىنا قادام باسار قارساڭ­عا دەيىن اتقارىلعان ىستەردى ەلدىڭ ساناسىنا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت قۇرۋعا لايىقتاپ وزگەرتۋگە با­­عىتتالعان شارالار, ەلدىڭ بو­لا­شاعىن باياندى ەتۋ جولىنداعى ورە­لى ىستەر دەپ باعالاۋعا نەگىز بار. ايتارلىقتاي, حاندارىمىز بەن بەكتەرىمىزدى, باتىرلارىمىز بەن بيلەرىمىزدى, اقىندارىمىز بەن جازۋشىلارىمىزدى, عالىمدا­رى­مىز بەن دارىندىلارىمىزدى اي­تۋلى كۇندەرىنە وراي ارداق­تا­ۋى­مىز تاريحي سانانى قالىپتاستى­رۋعا, ەلدىك ءداستۇردى جالعاستى­رۋ­عا ارنالعان يگى ىستەر دەپ بىلەمىز. تاۋەلسىزدىك الىپ, توڭىرەگى­مىز­دى تۇگەندەي باستاعان شاقتاعى ءبىز­دىڭ دە الدىمەن قولعا العان شا­رۋالارىمىزدىڭ باستىسى وسى ەدى. تالايلى تاريحىمىزداعى اق­تاڭ­داقتاردى ارشىپ, ارداگەر ۇل­دارىمىزدى حالقىمەن قايتا قا­ۋىشتىرۋ, كوكىرەگىنە ءسوز قونعان, ونەر تۇنعان ونەرپازدارىمىزدىڭ مەرەيتويلارىن اتاپ ءوتۋ, ەل باستاعان كوسەمدەرىمىزدى, ءسوز باس­تاعان شەشەندەرىمىزدى, نايزا ۇس­تاعان باتىرلارىمىزدى ەسكە الۋ سەكىلدى سان الۋان شارالار – وسى ماقساتتىڭ كورىنىسى ەدى. ەكو­نو­مي­كالىق جاعدايىمىز قيىن, تۇر­مى­سىمىز شاتقاياقتاپ تۇرعان كەز­دىڭ وزىندە وسىنداي قادامدار جاسالدى. بۇل – سانامىز ويانسىن, رۋحىمىز شالقىسىن دەگەن امال. بۇل ءىس ناتيجەسىز بولعان جوق. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا تارىداي شاشىلىپ جۇرگەن بار قازاقتىڭ باسى قارا شاڭىراقتا ءتۇيىستى. سونىڭ ارقاسىندا قان­داس­تارىمىز وتانعا ورالىپ جا­تىر. ەلگە ەل قوسىلسا قۇت دەگەن وسى ەمەس پە؟! ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن اس­تانانىڭ ارقا توسىنە اۋىستى­رى­لۋى, استانا اتتى ساۋلەتى مەن ءسانى كەلىسكەن جاڭا قالانىڭ بوي كوتەرۋى, «بولاشاق» باعدارلا­ما­سى ارقىلى سان مىڭداعان بالا­نىڭ شەت ەل اسىپ, الەمنىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم الۋعا قول جەتكىزۋى, ت.ب. دۇنيەلەردىڭ بار­شاسى دا قازاق قوعامىن ءور­كەن­دەتۋدى, بولاشاعىن كەمەلدەندىرۋدى كوزدەگەن ارەكەتتەر ەمەس پە؟ ەلىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى ءالى دە وڭالا الماي تۇرعاننىڭ وزىندە ارنايى ءبىلىم باعدارلاماسىن ءتۇزىپ, تا­لاپ­تى شاكىرتتەردى دۇنيەنىڭ ءتورت تارابىنا اتتاندىرۋى دا ەل­با­سىنىڭ ەل مەن جەرگە يە بولار وسكەلەڭ ۇرپاق قامىن ويلاعان­دىق­تان تۋعان قادام ەكەنى داۋسىز. XXI عاسىر – ءبىلىم مەن عىلىم عاسىرى. اقىل مەن سانانىڭ, ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ باسەكەگە تۇسەر عاسىرى. ءبىلىمى اسقان ەل كوركەيە­تىن, بىلىگى كەمشىن ەل كەرى كەتەتىن كەز دە وسى. بۇل الەم جۇرت­شى­لى­عى مويىنداعان اقيقات. سوندىق­تان دا ەرتەڭىن ويلايتىن, بولا­شا­عىنا ۇمىتپەن قارايتىن كوشە­لى ەل, ەڭ الدىمەن, ۇرپاق ءتار­بيە­سىنە, شاكىرت بىلىمىنە ەرەكشە كو­ڭىل بولەدى. ەلباسىنىڭ بۇعان ۇنەمى نازار اۋدارۋى دا سوندىق­تان دەپ بىلەمىز. ەۋروپا قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تى­ماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تىزگىنىن قولعا الىپ, ونىڭ القالى جيى­نىن استانادا وتكىزىپ, ازۋلى ەل­دەردىڭ باسشىلارىن جيناۋىمىز دا مارتەبەلى دە مەرەيلى ءىس بول­دى. الەمدىك گەوساياسي كەڭىستىكتە ءوز ورنى الدەقاشان ايگىلەنىپ, حا­لىقارالىق احۋالعا ىقپالى ءجۇ­رىپ تۇرعان الپاۋىت ەلدەر ءۇشىن بۇنداي جيىن كەزەكتى شارالار­دىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. تاريحي ولشەم تۇرعىسىنان العاندا, ءتا­ۋەلسىزدىگىن جاريالاعانىنا جي­ىر­­ما جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت وتكەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مۇنداي ءمار­تەبەلى جيىن وتكىزۋى الىس-جاقىن ەلدەردىڭ قازاقستاندى موي­ىنداۋى, ساناسۋى دەپ تانى­عان ورىندى, حالىقارالىق ساياساتتا ءوزىنىڭ دەربەس ورنىمەن بەلگىلى دەگەن ءسوز. وسىندا اتالعان جايتتەردىڭ ءبارى دە جوعارىدا ءسوز بولعان مەم­لەكەت قۇرۋشى ۇلتقا ءتان قا­سيەتتەرىمىزدى نىعايتۋدان, ەل ەر­تەڭىنە دەگەن سەنىمدى كۇشەيتۋدەن باستاۋ الىپ جاتقان يگى امالدار دەپ تانيمىز. ارينە, باتپانداپ كىرگەن اۋرۋدىڭ مىسقالداپ شىعا­تىنى داۋسىز. سەڭ بۇزىلدى, كوش قوزعالدى. ەندىگى بوگەتتەرگە بوي الدىرماس جاعدايعا جەتتىك. وسى­عان تىلەكشى عانا ەمەس, تىزە قو­سۋشى بولا الساق, تىلەكتى قۇداي­دىڭ بەرگەنى. شاما-شارقىمىز جەتكەنشە ەل­دىكتى تانىتار, ەلدىككە باستار شا­رالار تۋرالى بىرقاتار ماسە­لەلەردى قوزعادىق. دەسەك تە قان­داي ءبىر ءىستىڭ ومىرشەڭ ءارى عۇ­مىرلى بولۋى ءۇشىن ول نەگىزىنەن جاستار تاراپىنان قولداۋ تابۋى ءتيىس ەكەندىگىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. جاستاردىڭ ويىن قوزعاپ, جۇرەگىنەن ورىن الىپ, العا قۇلشىندىرماسا, بۇل ءىستىڭ اياعى سۇيىلاتىنى ءسوزسىز. قازىر ۇگىت-ناسيحاتتىڭ ۋاقىتى وتكەن. جاستار – پراگماتيك. بار نارسەگە بايىپپەن قاراپ, ونىڭ ءتيىم­دىلىگى, بەرەر پايداسى تۇرعى­سىنان كەسىپ-پىشەدى. جالاڭ ۇران, جاداعاي ءسوز, داڭعازا اتتانعا بوي الدىرا قويمايدى. سوندىقتان ۇلت­تىق مۇراتتارعا باستايتىن جوبا­لار­دى قولعا العاندا, ونىڭ جالپى جۇرتشىلىقتىڭ ويىنان شىعۋىن, جۇرەگىن ءيىتۋىن, العا قۇلشىن­دىرۋىن, ۇزاق مەرزىمدى قامتيتىن اۋقىمدى بولۋىن ەسكەرگەن ورىن­دى. ونىڭ شەشىمىن كورسەتۋ دە جەتكىلىكسىز. ناقتى ءىس قانا ماسە­لەنى شەشەدى. قوعامدىق ۇيىم­دارى­مىزدىڭ قوعامدىق ويعا قوز­عاۋ سالۋمەن عانا شەكتەلمەي, قول ءجار­دەمدەرىن دە ىسىمەن كورسەت­كەندەرى ابزال. قازىرگى كەزدە قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ, ولاردىڭ ىشىندە جاستار ۇيىمدارىنىڭ سانى ارتتى. الايدا بۇلاردىڭ قاتارىندا ءتىل, ۇلت ماسەلەسىمەن اينالىساتىندارى از. وسى كەزگە دەيىن ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى ءتىل ماسەلەسىنە باس قاتىر­مايتىن. سوڭعى جىلدارى عانا قازاق جاستارىنىڭ بەلسەندىلىكتەرى ارتۋدا. «بولاشاق». «ءتىل جانە رۋح» دەگەن جاستار ۇيىمدارىنىڭ جۇمىستارى كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر. سوندىقتان ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىزدىڭ, سالتىمىز بەن سانامىزدىڭ, ەلىمىز بەن جەرى­مىزدىڭ بولاشاعىن عۇمىرلى ەتەمىز دەسەك, جاستار ۇيىمدارىنىڭ وسى تاراپتاعى قاتارىن كوبەي­تۋگە كۇش سالعانى ءجون. مەملەكەتتىك ورگاندار جاعىنان جىل سايىن الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بولىنەتىن گرانتتاردى انىقتاعاندا وسىناۋ باعىتتارعا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك. ويتكەنى, بىزدەر ءۇشىن بولاشاق تۋرالى ءسوز – ءتىل مەن ءدىل, سالت پەن سانا, ءداستۇر مەن ءۇردىس, ءىلىم مەن ءبىلىم, ءتالىم مەن تاربيە, وسيەت پەن ونەگە, ادەبيەت پەن مادەنيەت سياقتى قازاق حالقى ءۇشىن اسا قاسيەتتى ۇعىم­دار دەگەن ءسوز. قاي كەزدە دە جۇيەلى, جوسپار­لى تۇردە جۇرگىزىلگەن جۇمىستار عانا ناتيجەلى بولادى. ماقسات­تىڭ ايقىندىعى, وعان جەتۋ جول­دارىنىڭ دالدىگى كوزدەگەن ءناتي­جەگە جەتكىزبەي قويمايدى. ولاي بولسا, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرى – تۋعان ءتىلىمىزدىڭ ءورىستى بولۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشۋدىڭ ءبىر­ىڭعاي ولشەمدەرى بەلگىلەنۋى ءتيىس. سول سەكىلدى ءبىز ءسوز بارى­سىن­دا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت قان­داي بولۋى كەرەك, وعان قان­داي مىندەتتەر جۇكتەلەدى دەگەن سۇ­راق­تار توڭىرەگىندە از-كەم ءوز ويى­مىزدى ورتاعا سالۋعا تى­رىستىق. بىراق بۇل ازدىق ەتەدى. وسى ماسەلەنى دە جان-جاقتى تالقىلاي ءتۇسۋ قاجەت. بۇل اي­تىلعانداردىڭ بارلىعى دا ەلدىكتى, تاۋەلسىزدىك پەن مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ باعىتىنداعى كوكەيدە جۇرگەن ويلار. وي ويدى قوزعاسا, امالعا جول اشسا, ماقساتتىڭ ورىندالعانى. ومىرزاق ايتباي ۇلى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك.