بۇل شاھار جونىندە العاش رەت 1242 جىلى يتاليان ساياحاتشىسى دجوۆانني پلانو كارپيني جازىپ قالدىرعان دەلىنەدى.
ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان قالا جايىندا:
– قىشقالا دەپ اتاعانىمىزبەن قالانىڭ تاريحي اتى ۇمىت قالعان. ءبىزدىڭ جوبامىزبەن شاھار ءحىىى عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا داۋىرلەگەن. كونەنىڭ كوزىندەي قاستەرلى مەكەن 50 گەكتارداي اۋماقتى الىپ جاتىر. قالا ۇيلەرىنىڭ جالپى بيىكتىگى 1-1,5 مەتردى شامالايدى. ولاردىڭ كۇيدىرىلگەن قىشتان سوعىلعانى كورىنىپ تۇر. الايدا وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا قىشتان جاسالعان عيماراتتاردىڭ باسىم بولىگى بۇزىلعان, – دەيدى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى ماديار ەلەۋوۆ.
قىشقالانىڭ ۋاقىتىندا ءىرى ساۋدا ءارى قولونەر ورتالىعى بولعاندىعى تۋرالى ايتىلادى.
ح-ءحى عاسىردا قايناعان تىرشىلىكتىڭ ورتالىعى بولعان قالا التىن وردا زامانىندا داۋىرلەپ تۇرىپتى. كونە شاھارداعى ەكى قازبانىڭ ءبىرى ماۆزولەي بولسا, ەكىنشىسى شارۋاشىلىق ورتالىعى دەلىنىپ وتىر.
– ءبىزدىڭ بولجاۋىمىزشا, قىشقالا ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورىن تەپكەن قالالاردىڭ ورتالىعى بولعان. ءبىز قالاشىقتىڭ شەتىندە ورنالاسقان كەسەنەنىڭ ورنىن ارشىپ الدىق. قاسبەتى قيما ورنەكپەن ارلەنگەن ەكەن. ونىڭ بيىكتىگى 3 مەترگە جۋىقتايدى. ونىڭ مۇجىلۋىنە تابيعي جاعدايلار دا اسەر ەتۋى ابدەن مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا, جەلدىڭ, داۋىلدىڭ, جاڭبىردىڭ اسەرى ءتيۋى عاجاپ ەمەس. وسىنداي جاعدايلاردىڭ اسەرىنەن باتىسقا قاراي قۇلاعانى اڭعارىلادى. قىش ماتەريالداردىڭ نەگىزىندە جاسالعان زەرتتەۋ قالا تىرشىلىگىنىڭ حرونولوگيالىق شەڭبەرىن ءحىىى-حV عاسىرلارعا جاتقىزۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى زەرتتەۋشى دوكەي تالەەۆ.
«ارحەولوگ» حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماديار ەلەۋوۆ قازاق تاريحىنىڭ بىلگىرى, پروفەسسور اۋەلبەك قوڭىراتباەۆتىڭ ەل اۋزىنداعى اڭىزعا سۇيەنىپ, بۇل قالا الپامىس باتىردىڭ جارى گۇلبارشىندى قالدىرىپ كەتكەن شاھار ەكەندىگىن ەسكە سالعان. كەيبىر جازبا دەرەكتەردە بۇل قالا ەرتەرەكتە بارشىنكەنت دەپ تە اتالعان ەكەن.
قىشقالا جايلى XV عاسىردان كەيىن جازبا دەرەكتەردىڭ كەزدەسپەۋى سىر ارناسى وزگەرگەننەن كەيىن حالىقتىڭ وزگە جاققا قونىس اۋدارۋىمەن بايلانىستى سياقتى. ايتسە دە, ۇلكەن اۋقىمدى جەردى الىپ جاتقان كونە شاھار قازاقتىڭ قيلى تاريحىنىڭ ءبىر تارماعىنداي سەزىلەدى. ارينە تورەلىكتى ارحەولوگ-عالىمدار ايتادى.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
