– نۇرجان قىرعىزبايقىزى, سوڭعى جىلداردا ەلىمىزدە ەلۋ جاستان كەيىن بالا ءسۇيۋ دەرەكتەرى ءجيى كەزدەسۋدە. بۇعان بەلگىلى ءبىر جاعدايلار سەبەپ بولۋدا ما, الدە مۇنى ايەلدەردىڭ باتىل قادامى دەگەن دۇرىس پا؟
– بۇگىنگى تاڭدا جاسى ەلۋدەن اسقان ايەلدەردىڭ بالا ءسۇيۋى تاڭعالارلىق جاعداي ەمەس. ونىڭ ناقتى سەبەپ-سالدارى دا جوق. سەبەبى, ءبىزدىڭ قوعامداعى ايەلدەر ىسكەر, ەرىكتى جانە ءبىلىمدى دەۋگە نەگىز كوپ. سوناۋ 90-شى جىلداردا ايەلدەردىڭ كوپ ۋاقىتى الەۋمەتتىك جاعدايعا بايلانىستى تابىس تابۋعا كەتتى. ال بۇگىندە ەلۋدەن اسقان ايەلدەر سول كەشەگى 90-شى جىلداردىڭ اۋىرتپالىعىن كورگەندەر. ولار قازىرگى زاماندا قارجىلىق تۇرعىدان تاۋەلسىز, باسىم كوپشىلىگى شاعىن كاسىپكەرلىكپەن, بيزنەسپەن اينالىسادى. وزدەرىنىڭ دەنساۋلىعىنا, دەنە كۇتىمىنە جاعداي جاساۋىنا تولىق مۇمكىنشىلىكتەرى بار. ارينە جاعدايىن جاساپ العاننان كەيىن بالا ءسۇيۋدى ارماندايدى عوي.
– ايەلدەردىڭ بالا كوتەرۋ جاسىندا بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر بار ما؟ سونىمەن قاتار دەنەدەن تىس ۇرىقتاندىرۋ ءۇشىن ايەلدىڭ جاسى قانشادا بولۋى شارت؟
– قازىر ءبىز اقپاراتتار تاسقىنىندا ءومىر سۇرەمىز. الەمدە 50, 60, ءتىپتى 70 جاسقا كەلىپ بالا ءسۇيىپ جاتقاندار تۋرالى ءجيى ەستيمىز. ونداي دەرەكتەر بىزدە دە كەزدەسەدى. مەديتسينامىز قارىشتاپ دامىعان سايىن رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيالار قاتارى دا كوبەيىپ كەلەدى. سوندىقتان دا ايەلدىڭ بالا تۋ جاسىنا شەك قويىلمايدى. دەنساۋلىعى جاقسى بولىپ, جاساندى تۇردە بالا كوتەرۋگە دايىن بولسا بولعانى. بىراق بالانى تۋعاننان كەيىن قالاي وسىرەدى؟ مىنە, وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارعان ءجون. ەگەر انانىڭ جاسى ەلۋدەن اسقاندا دا دەنساۋلىعى مىقتى بولسا نۇر ۇستىنە نۇر.
– شەتەلدىك عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا جاساندى جولمەن بالا كوتەرگەندەر قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا ءجيى شالدىعادى دەگەن دەرەكتەر كەزدەسەدى. بۇل قانشالىقتى نەگىزدى؟
– رەپرودۋكتسيا سالاسىنداعى جيىرما جىلدان استام جۇمىس تاجىريبەمدە مۇنداي جاعدايلار تىركەلگەن جوق. ەلۋ جاستاعى ايەلدەر دونور جاسۋشالارى ارقىلى جاساندى جولمەن ۇرىقتاندىرۋ قىزمەتىنە جۇگىنۋدە. ارينە ەلۋ جاسقا كەلگەن ايەلدىڭ بالا كوتەرۋ قابىلەتى تومەندەپ, انالىق بەزىنىڭ جۇمىسى باسەڭدەۋى تابيعي زاڭدىلىق. الايدا دتۇ بارىسىندا گورمونداردى بەلسەندىرەتىن ءدارى-دارمەكتەر بەرىلەدى. الايدا مۇنداي جاعدايلاردىڭ سالدارىنان قاتەرلى ىسىككە شالدىعادى دەۋ نەگىزسىز. ءارى گورموندار دا بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە دەيىن تاعايىندالادى.
– ەلۋ جاستان كەيىنگى جۇكتىلىكتە بالانىڭ دەنساۋلىعىندا, تۋعاننان كەيىنگى كەزەڭدە قانداي دا ءبىر قيىندىقتار كەزدەسە مە؟
– جاساندى ۇرىقتاندىرۋ بارىسىندا دەنى ساۋ بالانىڭ ومىرگە كەلۋ كورسەتكىشى جوعارى. سەبەبى, ءبىز دونوردىڭ انالىق بەزىن الامىز. ەگەر جاسى 45-50-دەن اسقان ايەل ءوزىنىڭ انالىق ۇرىعىن پايدالانعىسى كەلسە, وندا جاتىرعا سالاردان بۇرىن گەنەتيكالىق زەرتتەۋ جاسالادى. كوپ جاعدايدا گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردەن وتكەن دونورلارمەن عانا جۇمىس ىستەيمىز.
– دەنەدەن تىس ۇرىقتاندىرۋ بارىسىندا قايعىلى جاعدايلار ورىن الۋى مۇمكىن بە؟
– قازاقستاندا ونداي دەرەكتەر تىركەلگەن جوق. جاساندى جولمەن بالا كوتەرگىسى كەلەتىندەر اسا دايىندىقپەن كەلەدى ءارى مامانداردىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايدى. دارىلەرىن ۋاقىتىندا ىشەدى. جاساندى ۇرىقتاندىرۋ كەزەڭىندە ايەلدەردىڭ جۇكتىلىگى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. ولار ماماندار تاراپىنان ارنايى باقىلاۋعا الىنادى.
– بەدەۋلىك ۇزاق ۋاقىت ەمدەلەدى جانە ونى ەمدەۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار قاجەت. سوندىقتان دا دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى بەدەۋلىكتى ۇزاق ۋاقىت ەمدەگەننەن گورى بىردەن دتۇ جىبەرگەندى ءتيىمدى سانايتىن ءتارىزدى. سونىمەن قاتار قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا كوپشىلىك جاساندى جولمەن بالا كوتەرۋ ماسەلەسىنە تابىس كوزى رەتىندە قارايتىن سياقتى...
– تابىس تۇسەتىن سالانىڭ بارلىعى بيزنەس دەپ اتالاتىن شىعار. الايدا بەدەۋلىكتىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى ەمدەلەدى. بەدەۋلىكتىڭ تۇرلەرى ءارتۇرلى بولادى. وسى تۇستا دتۇ قالاي پايدا بولدى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. مىسالى, بالا سۇيە المايتىن وتباسىندا ايەل ادامنىڭ جاتىر تۇتىكشەسى بىتەلگەن نەمەسە مۇلدە بولماۋى مۇمكىن. بۇل ناعىز بەدەۋلىك. ياعني, ايەل ادامنىڭ باسقا جولمەن بالا سۇيە المايتىنى انىق. مىنە, وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى دتۇ تاجىريبەگە ەندى. بىرتە-بىرتە ونىڭ قىزمەتىنە جۇگىنۋشىلەر كوبەيە باستادى. وسى تۇستا ەرلەردىڭ دە بەلسىزدىگىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. بەدەۋلىكتى ەمدەۋ بارىسىندا ماماندار بىردەن دەنەدەن تىس ۇرىقتاندىرۋعا جۇگىنبەيدى. ويتكەنى, بۇل ۇدەرىس ءجۇز پايىز جۇكتىلىككە اپارمايدى. سوندىقتان دا ايەلدى جان-جاقتى ەمدەۋ كەرەك. بىزدە العاشقى بالاسىن دتۇ ارقىلى, كەيىنگى بالالارىن وزدىگىنەن كوتەرگەن ايەلدەر كوپ. كەي جاعدايدا دتۇ ناتيجەسىز بولادى دا, كۇشتى ءدارى-دارمەكتەرمەن ەم العاننان كەيىن ءوزى بالا كوتەرەتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى.
– دتۇ بارىسىندا بيوماتەريالداردى شاتاستىرىپ الۋ جاعدايلارى كەزدەسۋى مۇمكىن بە؟
– جوق. ونداي جاعداي كەزدەسپەيدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. ويتكەنى, ءاربىر بيوماتەريال ماركىلەنىپ, قول قويىلىپ, قاجەتتى قۇجاتتارمەن ناقتىلانادى. بالالار نەمەسە اتا-انالار كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءوزىنىڭ اكەلىگىن, اناسى ەكەندىگىن راستاۋ ءۇشىن ءوتىنىش جاساۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا وعان جول بەرىلمەيدى.
– بۇگىندە دتۇ ماسەلەسىنە مەملەكەتتىك تۇرعىدان كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. وسىعان توقتالىپ وتسەڭىز.
– مەملەكەتتىك تۇرعىدان دەنەدەن تىس ۇرىقتاندىرۋ ماسەلەسى جولعا قويىلعان. 2010 جىلدان باستاپ بالا سۇيگىسى كەلەتىن وتباسىلارعا ارنايى كۆوتا ءبولىنىپ كەلەدى. باستاپقىدا ول ءجۇز, كەيىننەن ءۇش ءجۇز, بىلتىرعى جانە بيىلعى جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان دتۇ باعدارلاماسىنا 900 كۆوتا ءبولىندى. كۆوتا ەلىمىز ايماقتارىنا جەرگىلىكتى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارىنىڭ سۇرانىسى بويىنشا بولىنەدى. دتۇ جوعارى تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, ارنايى ءدارى-دارمەكتەر ارقىلى بەدەۋلىكتى ەمدەۋدىڭ ءبىر جولى. مىسالى, دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ باسقا سالالارىندا, مىسالى, دارىگەرلەر دونورلىق اعزالار, كۇردەلى وپەراتسيالار ارقىلى ادامزات ءومىرىن ساقتاپ قالۋدا. دتۇ ماسەلەسىنە ءدىني تۇرعىدان قارايتىن بولساق, بۇعان دا ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋدىڭ ءبىر سالاسى, پەرزەنتسىز جۇرگەن وتباسىلارعا قۋانىش سىيلاۋدىڭ جولى رەتىندە كوڭىل بولگەن ءجون.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
