بىلمەگەندىكتەن بولار, بالكىم كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ساياسي اسەرى شىعار ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور, ۇمىتىلا جازداعان, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تاريحي توبە باۋرايىنا كەيبىرەۋلەر باسپانا سالىپ العان. وسى ءبىر ولقىلىقتى تۇزەتۋگە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى نەگىز بولىپ وتىر. «تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس» ەكەنىن ايتقان ەلباسى بۇل باعىتتا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس مىندەتتەردى ايقىنداپ بەرگەن دە بولاتىن.
مامىراجاي مامىر ايىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ وكىلدەرى تۇركىستان وبلىسىنىڭ تولەبي اۋدانىندا بولدى. تاۋ بوكتەرىندەگى تورتكۇلتوبە – ەسىم حان ورداسىنا ارنايى ات باسىن بۇرعان. كەڭەسارىق اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە, شىمكەنت قالاسىنان شىعىسقا قاراي 55 شاقىرىم جەردە, سايرامسۋ, قاسقاسۋ, قاراسورا وزەندەرىنىڭ توعىسقان تۇسىنداعى توبەنىڭ تاريحىن جاقسى بىلەتىن اكادەميا وكىلدەرى جەرگىلىكتى حالىقپەن سۇحباتتاسقان. جەرگىلىكتى حالىق «تورتكۇلتوبە», «ەسىمحان ورداسى», «داۋىتتوبە» قامال-قالاشىق ورنى دەپ اتايتىن تاريحي ورىنعا قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەر كوپ. اقساقالدارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسى اۋىلدىڭ قۇيماقۇلاق قاريالارى پوشاتاي بيشىمىر ۇلى, بەيسەنباي ءبايالى ۇلى بۇل جەرلەرگە قاتىستى كوپ اڭگىمە ايتقان. بىراق سول كەزدەگى ساياساتتىڭ كەسىرىنەن جازىپ نەمەسە ەسىنە سول كۇيىندە ساقتاپ قالعان ادام بولماعان. دەگەنمەن, بۇل ءوڭىردىڭ, اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان توبەنىڭ تاريحىن ءجىتى زەرتتەپ, قۇندى دەرەكتەردى حالىققا ۇسىنىپ وتىرعان ازاماتتار بار. «حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى باستاعان توپ اۋىلىمىزدا بولىپ, تاريحي ورىنداردىڭ كەشەگىسى جانە بۇگىنگى احۋالىمەن ءجىتى تانىسىپ قايتقانى وسىنىڭ ايعاعى. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 12 ماۋسىم كۇنگى سانىندا دارحان قىدىرالىنىڭ «تۇركىستاندى تۇگەل بيلەگەن ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم ەل جادىندا» اتتى كولەمدى ماقالاسى جارىق كوردى. مىنە وسى ەڭبەكتە تاريحي دەرەكتەر كوپتەپ كەلتىرىلگەن. مەن دە كوپشىلىكتىڭ جانايقايى رەتىندە كوپتەن بەرى كوتەرىپ جۇرگەن ماسەلەدە بار, تۋعان جەر تاريحىنان مول ماعلۇمات بەرەتىن ماقالادا كەلتىرىلگەن دەرەكتەردى قايتالاماي-اق قويايىن. ماقالا اۆتورى ءسوزىنىڭ سوڭىندا «ەر ەسىم قاھارلى بيلەۋشى عانا ەمەس, قازاق ەلدىگىنە وڭ رەفورما جاساپ, دانالىقتىڭ مۇزارت شىڭىنان الىس بولاشاققا ساۋلە تۇسىرگەن كورەگەن كوسەم, تۇتاس تۇركىستاننىڭ تۇگەل بيلىگىنە قول جەتكىزگەن قۇدىرەتتى حان بولعانىن» ايتادى. ونىڭ جورىقتاعى سۇراپىل ەرلىكتەرى مەن الىپ بەينەسى ەل جادىندا ماڭگى جاڭعىرىپ, اڭىز-جىرلاردىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعانىن دا ەسكە سالا كەلە اۆتور ەڭسەگەي بويلى ەسىمنىڭ ورداسى قونعان «تورتكۇلتوبەنىڭ» «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ارقىلى مەملەكەت قاراۋىنا ارنايى الىنىپ, ءتيىستى ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلەتىن ۋاقىت جەتكەنىن ايتقان بولاتىن. وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ بۇل ماسەلەنى ايرىقشا نازارعا الاتىنىنا دا سەنىم ءبىلدىردى. كۇنى كەشە تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ «تورتكۇلتوبەگە» ارنايى كەلدى. ياعني, تاريحي ورىننىڭ قايتا جاڭعىرىپ, وعان قاتىستى يگى ىستەردىڭ قولعا الىنۋىنا ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» باستاماشى بولىپ وتىر», − دەيدى ولكە تاريحىن تەرەڭ زەرتتەپ, وسى باعىتتا وقىرماندارىنا بىرنەشە جيناقتارىن ۇسىنعان تاريحشى-ۇستاز ءومىر شىنىبەك ۇلى.
ءيا, تۇركىستان بولىپ قايتا قۇرىلعان وبلىستىڭ تۇڭعىش اكىمى, تۇركولوگ عالىم جانسەيىت تۇيمەباەۆ اۋداندارعا جاساعان العاشقى ساپارىن دا تولەبي اۋدانىنداعى تاريحي ورىننان باستادى. قاسقاسۋ اۋىلدىق وكرۋگى, كەڭەسارىق ەلدى مەكەنىندەگى «ەسىمحان توبە» (داۋىتتوبە قالاشىعى) تاريحي ورنىندا اۋىل ازاماتتارىمەن كەزدەسكەن وبلىس اكىمى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى شەڭبەرىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالا كەلە, «ەسىمحان توبەگە» كوڭىل بولىنەتىنىن ايتتى. تاريحشىلاردىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, «ەسىمحان توبە» ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش سايرامسۋ وزەنىنىڭ وڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. «داۋىتتوبە» قالاشىعىنا 2006 جىلى تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ «تاريحي مادەني مۇرانى قورعاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى ورتالىعى» مكقك زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. كونە قالاشىق تۋرالى دەرەكتەر ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىندا ساقتاۋلى. عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا «ەسىمحان توبە» XIV-XVIII عع. سالىنعان. «ەسىمحان توبەنى» ناسيحاتتاپ, عالىمدار مەن تاريحشىلاردىڭ كومەگىمەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ءجون. ول جۇمىستارعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىنبىز. وڭىرىمىزدە تاريحي ورىندار كوپ. بىراق سونى دۇرىس پايدالانا الماي وتىرمىز. مىسالى, وسى جەرگە كەلگەن ساياحاتشىلار اۋىلدىڭ تۇرعىندارى ازىرلەگەن ۇلتتىق تاعامداردى تۇتىنىپ, ەتنوگرافياسىمەن تانىسۋى ءتيىس. وسى ارقىلى تۋريزم داميدى. ءبىز تاريحي ورىنداردى ناسيحاتتاپ جاڭعىرتۋ ارقىلى جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيمىز», − دەگەن وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ وسى ماڭنان تابىلعان تاريحي جادىگەرلەرمەن تانىسىپ, اۋىل اقساقالدارىمەن پىكىر الماستى.
ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تاريحي ورىننىڭ اۋماعىندا باسپانا سالىپ العاندار بار. بۇل ورايدا وبلىس اكىمى اۋدان اكىمىنە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. ياعني, بارلىق جۇمىس زاڭ شەڭبەرىندە اتقارىلىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا باسقا جەردەن جەر تەلىمدەرى بەرىلەتىن بولادى. سونداي-اق جەرگىلىكتى اكىمدىككە «ەسىمحان توبەنى» زەرتتەپ-زەردەلەۋگە قاتىستى ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋگە, ءتۋريزمدى دامىتۋ بويىنشا اتقارىلار ىستەرگە جۇيەلى جوسپار جاساۋ تاپسىرىلدى. وسىلايشا ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» كوتەرگەن ماسەلە وبلىس اكىمى تاراپىنان ناقتى ىستەرگە ۇلاسىپ وتىر.
ايتا كەتەلىك, وبلىس اكىمى تولەبي اۋدانىنداعى جۇمىس ساپارىندا تاۋ ەتەگىندە قازاقتىڭ بيلەرى تۋرالى 10 سەريالى كوركەم ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلىم بارىسىن كوردى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن «ساق» كينوستۋدياسى قولعا العان بۇل فيلمدە تولە بي جانە وزگە دە بي-شەشەندەرىمىزدىڭ قايراتكەرلىگى بەينەلەنبەك. «وسىنداي كورىكتى مەكەندەردە ەتنواۋىلداردى كوبەيتۋ كەرەك. تابيعاتى كەرەمەت جەردە جۇرت دەمالىپ قانا قويماي, تاريحىمەن تانىسادى. جاقىندا اراب تاريحشىلارىنىڭ ءبىرى جازعان دەرەكتى وقىدىم. وندا تۇركى اسكەرلەرى وتە ايبىندى ءارى باتىر ەكەنى ايتىلادى. ءبىز ءوز تۇلعالارىمىزدى, باتىرلارىمىزدى, بيلەرىمىزدى جاس ۇرپاققا دارىپتەۋىمىز كەرەك. ءوز تاريحى تۋرالى اسەرلى فيلمدەردى كورىپ وسكەن ۇرپاق ۇلتىن ماقتان تۇتاتىن بولادى. ءتۇسىرىلىپ جاتقان فيلمدە ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى تۇلعالارى, حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى, باتىرلىعى, شەشەندىك ونەرى, جاۋىنگەرلىگى كورسەتىلەدى. مىنە, بۇل ەلباسىمىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىمەن ۇيلەسەدى», − دەپ ج.تۇيمەباەۆ ءتۇسىرىلىم توبىنىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
