جىل وتكەن سايىن ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ اياسى كەڭەيىپ, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى دا جاقسارىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ون جىل بۇرىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى (حقو) اشىلعان بولاتىن. ەندى وسى ورتالىقتاردىڭ سانى ارتىپ, مامانداندىرىلعان حقو-لار مەن ميگراتسيالىق جانە تسيفرلى حقو-لار ىسكە قوسىلۋدا. وسى رەتتە كوكەيىمىزدە كوپتەگەن سۇراق تۋىندايتىنى ءسوزسىز. ماسەلەن, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ ءرولى قانداي؟ حقو جۇمىسىن جەڭىلدەتۋدە تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ الار ورنى قانداي؟ جەر ماسەلەسىندەگى كەدەرگىلەر قالاي شەشىلمەك؟ جەر تەلىمدەرىن ۋاقىت وزدىرماي الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ زاڭسىز جەر الۋشىلار مەن زاڭسىز قۇرىلىسپەن اينالىساتىندارعا قارسى قانداي شارالار قولدانىلادى؟ مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى قالاي جۇرۋدە؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ باسقارما توراعاسى ابىلايحان وسپانوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
− ابىلايحان ەسەن ۇلى, العاشقى سۇراعىمىزدى كورپوراتسيانىڭ قۇرىلىمىنان باستاساق. «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» قاشان جانە قانداي ماقساتپەن قۇرىلدى؟
− «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى 2016 جىلى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋدىڭ بىرىڭعاي پروۆايدەرى بولۋ ماقساتىندا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا ءتورت رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن − «حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى», «زەينەتاقى تولەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورتالىق», «جەر كاداسترى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جانە «جىلجىمايتىن م ۇلىك ورتالىعى» كىرگەن بولاتىن. قازىر وسى باعىتتا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن دامىتىپ, بيزنەس-ۇدەرىستەرىن جەتىلدىرىپ, وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستى ىسكە اسىرۋدامىز. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 83 پايىزى ءبىزدىڭ كورپوراتسيا ارقىلى ۇسىنىلادى.
− اتالعان سالادا تسيفرلاندىرۋ بارىسى قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟ قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىڭىزدەر؟
− بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن حقو-نىڭ اشىلۋ تاريحى تۋرالى ايتىپ وتسەك. العاشىندا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى ەلەكتروندى قىزمەتتى قولدانبايتىن. ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى ەنگىزىلىپ, تۇرعىندارعا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە جاسالدى. ۋاقىت وتكەن سايىن بۇل ورتالىقتار دامىپ, قازىر تولىق ترانسفورماتسيادان ءوتتى. سونداي-اق ەلەكتروندى ۇكىمەت قولعا الىنىپ, egov.kz ارقىلى ازاماتتار ءوز بەتىنشە قىزمەت الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
قازىرگى تاڭدا ءبىز ء«بىر ءوتىنىش» قاعيداتىنا وتۋدەمىز. بۇل − حالىققا بىرنەشە قىزمەتتى بىردەن كورسەتۋ. ونىڭ ۇستىنە تمد بويىنشا العاشقى بولىپ پرواكتيۆتى قىزمەتتەردى ەنگىزىپ جاتىرمىز. قازىر بالا تۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ءسابيلى بولعان اتا-انالار پەرزەنتحانادان شىقپاي, تەلەفوننىڭ كومەگىمەن-اق الا الادى. ياعني تۋ تۋرالى كۋالىكتى, بالاباقشاعا كەزەككە قويۋ, جاردەماقىلاردى تاعايىنداۋدى SMS-ءتىڭ كومەگىمەن راسىمدەۋگە بولادى. الداعى ۋاقىتتا ادامنىڭ ومىرلىك جاعدايىنا بايلانىستى بىرقاتار قىزمەت وسى پرواكتيۆتى تاسىلگە كوشىرىلەدى.
تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى – ەگەر ءبىز جىلىنا 38 ميلليونعا جۋىق قىزمەت كورسەتسەك, ونىڭ 60 پا-
يىزدان استامى ەلەكتروندى نۇسقادا ۇسىنىلادى. بۇل ورايدا ايتارىم, حالىقتىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, قىزمەتتەردى جاپپاي ەلەكتروندى نۇسقاعا كوشىرۋ – ءبىزدىڭ قىزمەتتەگى باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى.
− تسيفرلاندىرۋعا كوشۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى قانداي؟
− ازاماتتار وزگەگە كىرىپتار بولماي, ءوز بەتىنشە قىزمەت السا دەيمىز. ەگەر ەلەكتروندى قىزمەتتەردى الىپ ۇيرەنسە, حالىق ۇزىن-سونار كەزەكتە تۇرىپ, التىن ۋاقىتتارىن جوعالتپاس ەدى. ونىڭ ۇستىنە قىزمەتتەردى ءوز بەتىنشە الۋ قارجىلاي جاعىنان دا ءتيىمدى, ياعني بوسقا شىعىندالمايدى. وسى ماقساتتا حالىقتىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋگە كۇش سالۋدامىز. ءبىزدىڭ حقو-داعى ماماندارىمىز ءار قىزمەت الۋشىعا ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىن قولدانۋ جولدارىن تۇسىندىرەدى. سونداي-اق وزدەرىڭىز دە ەستىپ-ءبىلىپ جۇرسىزدەر, ءبىز حالىققا تسيفرلى قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن اشۋدى قولعا الدىق. قازىرگى تاڭدا مۇنداي ورتالىقتار استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا بار. جىل سوڭىنا دەيىن باسقا ايماقتاردا دا اشۋدى جوس-
پارلاپ وتىرمىز.
− ال تسيفرلى حقو-نىڭ كۇندەلىكتى كوز ۇيرەنگەن حقو-دان ايىرماشىلىعى نەدە؟ تسيفرلى ساۋاتتىلىقتىڭ ادامعا قانداي پايداسى بار؟
− باستى ايىرماشىلىعى – حالىققا ەلەكتروندى قىزمەت الۋدى ۇيرەتەدى. بۇدان سوڭ ازاماتتار وزىنە-ءوزى قىزمەت كورسەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ءبىزدىڭ ماماندار ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى مەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالىن قولدانۋ جولدارىن كورسەتىپ, سونداي-اق ەلەكتروندى كوممەرتسيانىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىن, قالاي تاۋار ساتىپ الۋعا بولاتىنىن ورتالىقتا ەگجەي-تەگجەيلى ايتاتىن بولادى. وقىتۋ كۋرستارىنا كەز كەلگەن ازامات قاتىسا الادى جانە كۋرس تەگىن جۇرگىزىلەدى. ەگەر مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا تولىقتاي ەلەكتروندى جۇيەگە كوشەتىن بولساق, 13 ملرد تەڭگە ۇنەمدەلەدى. بۇل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى, ازاماتتار ءۇشىن قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
− ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, سىزدەر 8 ميلليون حالىقتىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدى قولعا الىپسىزدار. مۇنى قالاي جۇزەگە اسىرماقسىزدار؟
− جاڭا ايتىپ وتكەندەي, حالىققا تسيفرلى قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا وقۋ سىنىپتارى ۇيىمداستىرىلعان. سونداي-اق قازىرگى تاڭدا ارنايى سپيكەرلەردى دايىنداۋدامىز. ءتۇرلى مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردا, مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىزدىڭ سپيكەرلەر ءدارىس وقىپ, قىزمەتتەردى ەلەكتروندى نۇسقادا الۋ جولدارىن ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىندا اۋقىمدى اكتسيالار مەن ءتۇرلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋدامىز. ال شالعايداعى ەلدى مەكەندەرگە ءبىزدىڭ 70 ءموبيلدى حقو قىزمەت كورسەتىپ, اۋىلداعى اعا-
يىنعا ءوز بەتىنشە قىزمەت الۋ جولدارىن تۇسىندىرۋدە.
− الداعى ۋاقىتقا جوسپارلارىڭىز قانداي؟
− جوسپار كوپ, تسيفرلى مەملەكەتكە اينالۋ جولىندا تاعى دا كوپتەگەن جاڭاشىلدىقتاردى ەنگىزىپ, قاناتقاقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. سونىڭ بىرىنە توقتالساق, جۋىردا استانامىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ەكسپو كەشەنىندە زاماناۋي «Digital Centre» تسيفرلى قىزمەت ورتالىعىن اشامىز. وندا ازاماتتارعا وپەراتورلار ەمەس, جاساندى ينتەللەكت قىزمەت كورسەتەدى. قازاقستاندىقتار بۇعان دەيىن كينودا عانا كورگەن روبوگيدتەر مەن گالوگرامما مۇمكىندىگىن شىنايى ومىردە قولدانا الادى. سونداي-اق بيىلعى كەشەندى شارالاردىڭ ءبىرى, الماتى مەن اقتوبە قالالارىندا كوشى-قون ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ميگراتسيالىق حقو اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
− ميگراتسيالىق حقو اشۋ نە ءۇشىن قاجەت بولدى؟
− ءبىزدىڭ قىزمەتىمىز قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگىنە عانا ەمەس, ەلىمىزگە كەلگەن شەتەلدىكتەرگە دە جايلى جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان. كوشى-قون سالاسىنداعى قىزمەتتەردى ساپالى ءارى قولايلى ەتۋ ءۇشىن قاناتقاقتى جوبا رەتىندە استانادا ميگراتسيالىق حقو اشىلعان بولاتىن. شەتەلدىكتەردىڭ قازاقستانعا كەلگەندە, سەرگەلدەڭگە تۇسپەي, ەلىمىز جايلى جاقسى پىكىر قالىپتاستىرۋى اسا ماڭىزدى ماسەلە. ماسەلەن, بۇرىن ولار جسن الۋ ءۇشىن سالىق مەكەمەسىنە, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى الۋ ءۇشىن ەمحاناعا, ءومىرىن ساقتاندىرۋ ءۇشىن ساقتاندىرۋ كومپانياسىنا بارىپ, ابىگەرگە ءتۇسىپ, كوپ ۋاقىتىن جۇمسايتىن. ال بۇگىندە بارلىعى ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرىلدى. بۇل تۇرعىدا ميگراتسيالىق حقو-نىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنى تۇسىنىكتى جايت.
− سىزدەر ۇسىنعان تاعى ءبىر جوبا – انىقتاماسىز قىزمەت سەرۆيسى بۇگىندە كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتقان كورىنەدى. الايدا بۇل جەردە ازاماتتاردىڭ جەكە مالىمەتى قانشالىقتى قورعالعان دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
− راسىمەن, بيىل پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى اسقار جۇماعاليەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىندا «Paper free» سەرۆيسىن ىسكە قوستىق. ەندى ازاماتتار مەملەكەتتىك ورگاندارعا مەكەنجاي انىقتاماسىن, سونداي-اق جىلجىمايتىن م ۇلىككە تىركەلگەن قۇقىقتار جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ بولۋى نەمەسە بولماۋى تۋرالى انىقتامالاردى قاعاز جۇزىندە اپارۋعا مىندەتتى ەمەس. جاڭا جوباعا سايكەس SMS-حابارلاما ارقىلى قىزمەت الۋشىنىڭ رۇقساتى راستالعان جاعدايدا, ءۇشىنشى تۇلعالار اقپاراتتىق انىقتامالار الا الادى. ال جەكە مالىمەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسەلە. بۇل ورايدا قاجەتتى ءىس-شارالاردى اتقارىپ, ۇنەمى كۇن تارتىبىندە ۇستايمىز. ءبىر عانا مىسال, قازىر جەكە مالىمەتتەرگە قولجەتىمدىلىك فۋنكتسياسىن بۇعاتتاۋ جوباسىن ەنگىزىپ جاتىرمىز.
− بۇل قانداي جوبا, تولىعىراق ايتىپ كەتسەڭىز.
− بۇل فۋنكتسيا ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىندا جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىز حالىققا جەكە مالىمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىككە تىيىم سالۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنباقپىز. بۇل جوباعا سايكەس, ەگەر ازاماتتار جەكە مالىمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىككە تىيىم سالسا, ەشكىم دە, ءتىپتى حقو قىزمەتكەرى دە جەكە مالىمەتتەردى كورە المايدى. وپەراتورلار قانداي دا ءبىر قىزمەت ۇسىنۋ بارىسىندا جەكە دەرەكتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ SMS-رۇقساتىن الۋى ءتيىس.
جوباعا سايكەس ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىنداعى جەكە كابينەتى ارقىلى ازاماتتار ءوزىنىڭ جەكە مالىمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىكتى جاۋىپ تاستاپ, قاجەت بولعان جاعدايدا قايتا قوسا الادى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇعاتتاۋ فۋنكتسياسىن جەكە كابينەت ارقىلى عانا جاساۋعا بولادى. جەكە مالىمەتتەرگە قولجەتىمدىلىككە تى-
يىم سالۋ فۋنكتسياسىن ءوشىرۋ ءۇشىن SMS قىزمەتىن ىسكە قوسۋ كەرەك. ياعني ەگەر قولجەتىمدىلىك بۇعاتتالعان بولسا, ازاماتتىڭ جسن-ءنىڭ جۇيەگە ەنگىزگەندە, حقو وپەراتورى قولجەتىمدىلىكتى اشۋ تۋرالى SMS-حابارلاما الادى. قىزمەت الۋشىنىڭ SMS-رۇقساتىن العان جاعدايدا عانا فرونت-وفيس جۇمىسشىسى قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىك قىزمەتتى كورسەتە الادى.
بۇل سەرۆيستى قولدانۋ ءۇشىن قىزمەت الۋشى ءموبيلدى ازاماتتار بازاسىنا تىركەلۋى ءتيىس. مۇنى ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىنداعى جەكە كابينەتتە نەمەسە كەز كەلگەن حقو-دا جاساۋعا بولادى.
− سىزدەردىڭ قىزمەتتەرىڭىزگە جەر كاداسترى دا كىرەدى ەكەن. وسى سالادا تسيفرلاندىرۋ قالاي جۇرۋدە؟ رەسپۋبليكا كولەمىندە ايتىپ وتسەڭىز؟
− سۇراعىڭىز ورىندى. مەملەكەت باسشىسى جاقىندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا جەر تەلىمدەرىن ەسەپكە الۋدى اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى بۇگىندە بەلسەندى جۇمىستار اتقارۋدامىز. بۇعان قوسا, «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىندا جەر ماسەلەسى تۋرالى ارنايى ءىس-شارالار جوسپارلانعان. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىزدە جەر الۋ قيىن. نەگە؟ ويتكەنى بۇل پروتسەسس قاعاز تۇرىندە بولعاندىقتان, ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتىپ وتىر. ادامدار ارىز جازادى, ودان ونى جەر كاداسترى قارايدى. بۇدان كەيىن كەلىسىم الۋ ءۇشىن تاعى 12-دەن اسا ورتالىققا جولدانادى. ول ارىزدى كوپتەگەن مونوپوليالىق ۇيىمدار (سۋمەن جابدىقتاۋ, جىلۋمەن قامتۋ, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ) قارايدى.
قازىرگى تاڭدا الدىمىزدا تۇرعان تاپسىرما – جەر كاداسترىنا قاتىستى قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردى تسيفرلاندىرۋ. بۇل ءوز كەزەگىندە بىرىڭعاي ەلەكتروندى كارتانىڭ قۇرىلۋىنا اكەلەدى. ال بىرىڭعاي ەلەكتروندى كارتا قۇرىلاتىن بولسا, اتالعان ورتالىقتار جەر تۋرالى مالىمەتتەر بازاسىن سول ەلەكتروندى كارتاعا سالادى. ناتيجەسىندە كەز كەلگەن جەر الۋشى تۇرعىن كارتا ارقىلى العىسى كەلەتىن جەرى تۋرالى مالىمەتتى اۆتوماتتى تۇردە بىلە الادى. ياعني ول جەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا ساي كەلە مە, نەمەسە قۇرىلىس ءۇشىن قۋاتتىلىعى جەتە مە, سونىڭ ءبارى ءبىر بازادا بولعاندىقتان, اۆتوماتتى تۇردە ءبارى كورىنىپ تۇرادى. بۇدان كەيىن بۇرىنعىداي 12 ورتالىققا ارىز جازۋدىڭ قاجەتى بولماي قالادى. مۇنى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن بىرلەسە وتىرىپ جۇزەگە اسىراتىن بولامىز.
بولاشاقتا بارلىق جەر الۋ پروتسەسى اشىق ەلەكتروندى الاڭدا جۇرەدى. جەردى بارلىعى تەڭ قۇقىقتا الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. تاعى دا ايتا كەتەرلىگى, زاڭسىز جەر الۋشىلار مەن زاڭسىز قۇرىلىسپەن اينالىساتىنداردى دا تسيفرلاندىرۋدىڭ اياسىندا انىقتاۋعا بولادى. ويتكەنى ۇشقىشسىز اپپاراتتار جانە دروندار مونيتورينگ جاساپ, جەر تەلىمدەرىن باقىلاپ وتىرادى. وسىلايشا, ءبىز زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن انىقتاي الامىز.
− ابىلايحان ەسەن ۇلى, ءسىز بۇل سالاعا قالاي كەلدىڭىز؟ بىلۋىمىزشە, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنىڭ مامانى ەكەنسىز؟
− كوپشىلىك قاۋىم مەنىڭ جاسىمدى سۇرايدى. جاسىم − 32-دە. العاشقى جوو-نى ينفورماتيكا (باعدارلاماشى) ماماندىعى بويىنشا ەلىمىزدە وقىدىم. كەيىن قوسىمشا زاڭ سالاسىن وقىپ الدىم. ال قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق بيزنەس اكادەمياسىندا ءبىلىم الۋدامىن. مۇندا اكىمشىلىك باسقارۋدى مەڭگەرۋدەمىن. دامۋعا تەك وڭتايلاندىرۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى جەتۋگە بولادى. سول سەبەپتى باسشىلىق مەنى ءىT سالاسىنىڭ وكىلى رەتىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى وسى سالاعا ەنگىزسىن دەپ «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنا توراعا ەتىپ تاعايىنداعان بولاتىن. وسىنداي زور سەنىم ارتىلعاندىقتان, بارلىق ءبىلىم-بىلىگىم مەن قاجىر-قايراتىمدى ەل سەنىمىن اقتاۋعا جۇمساپ كەلەمىن.
− اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن نازەركە ەركىنقىزى
