جۇلدەگەر جۋرناليستەر

ەلىمىزدە العاش رەت ونەركاسىپ تاقىرىبىنا مامان­دانۋشى قازاق ءتىلدى جۋرناليستەر ءۇشىن ۇيىمداس­تىرىل­عان شىعارماشىلىق كونكۋرستى ENRC (ەۋرازيالىق تابيعات رەسۋرستارى كورپوراتسياسى) جانە “ەگەمەن قازاقستان” رەسپۋبليكالىق گازەتى” اكتسيونەرلىك قو­عامى وتكىزدى.ونى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ انىقتاۋى بويىنشا كونكۋرستىڭ ميسسياسى مەملەكەتتىك تىلگە ناقتىلى قولداۋ كورسەتۋ, قازاق ءتىلدى جۋرناليستەردىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرۋ, مەديا-سالادا جاڭا ەكونومي­كالىق ويلاۋدى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. كونكۋرسقا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن دەرلىك ەكونوميكا تاقىرىبىنا قالام تەربەيتىن جۋرناليستەر وزدەرىنىڭ 2009 جىلى اۋداندىق, قالالىق, وبلىستىق, ۆەدومستۆولىق, رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە جاريالان­عان ۇزدىك  جۇمىستارىن ۇسىندى. ونىڭ قورىتىندى­سىن شىعارۋ بارىسىندا وعان قاتىسۋشىلاردىڭ كاسىبي شەبەرلىگى مەن جاريالانىمداردىڭ وزەكتىلىگى باستى ولشەم بولدى. سەنات دەپۋتاتى, كورنەكتى پۋبليتسيست قۋانىش سۇلتانوۆ باستاعان قازىلار القاسى كونكۋرستىڭ سەگىز جۇلدەگەرىن انىقتادى. ءبىرىنشى ورىنعا جانە 500 مىڭ تەڭگە مولشەرىندەگى اق­شالاي سىيلىققا رەسپۋبليكالىق “ەگەمەن قا­زاق­ستان” گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى سەيفوللا شايىنعازى ارناۋلى جوبا – ەكى جىلدىڭ ىشىندە وتاندىق مەرزىمدى باسىلىمداعى تەرەڭ ماعىنالى تا­قى­رىپتىق قوسىمشالاردىڭ بىرىنە اينالعان ارناۋلى “ۇكىمەت” بەتتەرىن دايىنداعانى ءۇشىن يە بولدى. ماقالالارىنىڭ وزەكتىلىگى جانە شىعارماشىلىق ءىز­دەنىستەرى ءۇشىن ارقايسىسى 300 مىڭ تەڭگە كولە­مىن­دەگى ەكىنشى سىيلىقتارمەن رەسپۋبليكالىق “جاس قا­زاق” گازەتىنىڭ ەكونوميكا جانە تالداۋ ءبولىمىنىڭ رە­داكتورى گۇلزات سماعۇلوۆا (نۇرمولداقىزى) جانە رەس­پۋب­ليكالىق “ايقىن” گازەتىنىڭ استانا قالاسى بوي­ىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى ايحان ءشارىپ ماراپاتتالدى. “مۇنايلى استانا” گازەتىنىڭ (اتىراۋ وبلىسى) باس رەداكتورى قۇتتىكەرەي سماديار, اقمولا وبلىستىق “ارقا اجارى” گازەتىنىڭ ءتىلشىسى شىنار بايتىقوۆا, “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرى ەسكەندىر ەرتاەۆ سالالىق باعىتتاعى ازىرلەنىمدەرىندەگى دايەكتىلىگى ءۇشىن اتاپ ءوتىلىپ, ولارعا نوۋتبۋكتەر تاپسىرىلاتىن بولدى. ونەركاسىپ تاقىرىبىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ءۇشىن ارناۋلى اقشالاي سىيلىقتارعا پاۆلودار وبلىستىق “سارىارقا سامالى” گازەتىنىڭ شولۋشىسى نۇربول جايىقباەۆ پەن وبلىستىق “ماڭعىستاۋ” گازەتىنىڭ شولۋشىسى ابدىعالىم ساركەنوۆ يە بولدى. مەديا-كونكۋرس ENRC كومپانياسىنىڭ باق-تاعى مەملەكەتتىك تىلگە قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ تابىستى ءبىر جوباسى بولدى. وتكىر قاجەتتىلىگىنە جانە الەۋەتتى بولاشاعىنا بايلانىستى ەۋرازيا كورپوراتسياسى ونەركاسىپ تاقىرىبىنا ماماندانۋشى قازاق ءتىلدى جۋرناليستەرگە ارنالعان شىعارماشىلىق كونكۋرستى ءداستۇرلى جاساپ, ونى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىمەن بىرلەسىپ, جىل سايىن وتكىزۋگە شەشىم قابىلدادى. جولداۋدى ءتۇسىندىرۋ – ۇلكەن ءىستىڭ باستاۋى 18 اقپاندا استانا قالاسىنداعى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ناسيحاتتاۋدىڭ ماسەلەلەرىنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق سەمينار-كەڭەس ءوتتى. ءىس-شاراعا پرەزيدەنت اكىم­شى­لى­گىنىڭ, پرەمەر-مينيستر كەڭسە­سى­نىڭ باسشىلىعى, ۆيتسە-مينيسترلەر, مينيسترلىكتەردىڭ جاۋاپتى حات­شى­لارى, وبلىستار, استانا جانە الماتى قالالارى اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتكەر­لە­رى, جوو رەكتورلارى, رەسپۋب­لي­كالىق باق جەتەكشىلەرى, “نۇر وتان” حدپ جانە باسقا دا قوعام­دىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قا­تىستى. كەڭەستە جولداۋ تاقىرىپتارى بويىنشا ءتۇسىندىرۋ ءىس-شارالارىن ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىزگى ادىستەرى تال­قىلانىپ, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتارمەن جۇمىس جونىندەگى ۇسى­نىم­دار ازىرلەندى. اقپاراتتىق جۇ­مىستىڭ, سونىڭ ىشىندە رەسپۋب­لي­كالىق اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپ­­تار (رانت) جۇمىسىنىڭ وڭ­تاي­لى ءپىشىنى مەن جۇرگىزۋ ءادىس­تەرى ايقىندالدى. ءىشىنارا العاندا رانت جۇمىسىن وندىرىستىك كا­سىپ­ورىندار مەن اۋىلدىق اۋداندارعا ۇلكەن كوڭىل بولە جۇرگىزۋ ۇسى­نىلدى. سونىمەن قاتار, ءىس-شارا شەڭبە­رىندە جولداۋدا بەلگىلەنگەن ناقتى سالالار – ەكونوميكا, يندۋستريا­لان­دىرۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قور­عاۋ جانە ت.ب. سالالار قيما­سىن­داعى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلدى. سەمينار بارىسىندا پرەزي­دەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىن­باسارى م.اشىمباەۆ, مادە­نيەت جانە اقپارات ءمينيسترى م.قۇل-مۇحاممەد, يندۋستريا جانە ساۋدا ءمينيسترى ءا.يسەكەشەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ج.تۇيمەباەۆ, ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گ.ابدىقالىقوۆا, “نۇر وتان” حدپ حاتشىسى ە.قارين, قوستاناي وبلىسى اكى­مىنىڭ ورىنباسارى س.بەكتۇرعانوۆ, س.امان­جولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ رەكتورى ب.مامىراەۆ بايانداما جاسادى. سونداي-اق سىرتقى ىستەر, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىكتەرىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ باسشىلارى جول­داۋدى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى شارا­لار تۋرالى ناقتى اقپاراتتار بەردى. جۇمىس قورىتىندىسى بويىن­شا بارلىق رانت مۇشەلەرىنە جەرگىلىكتى جەرلەردە جۇمىستار جۇرگىزۋ ءۇشىن اقپاراتتىق-ءادىس­تەمەلىك ماتەريالدار پاكەتى تابىس ەتىلدى. ۇكىمەت مۇشەلەرى جەتەكشىلىك ەتەتىن بارلىق توپتار 22 اقپان مەن 5 ناۋرىز ارالىعىندا ساپارعا شى­عاتىن بولادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وكىلدەرىنە كورنەكى ۇگىت قۇرالدارىن ازىرلەۋ كەزىندە بىرىڭعاي ۇلگى-قالىپتاردى ۇستانۋ ۇسىنىلدى. وسىعان بايلانىستى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ازىرلەگەن دي­زاينەرلىك ازىرلەمەلەر تاراتىلىپ بەرىلدى. سۋرەتتى تۇسىرگەن ي.بۋرگاندينوۆ باستامالاردىڭ باسىم باعىتتارى ا.توقماعامبەتوۆ اتىنداعى مادە­نيەت ۇيىندە قىزىلوردا قا­لا­سىنىڭ اكىمى مۇرات ەرگەشباەۆ ەلبا­سىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى جول­داۋىنىڭ باسىم باعىتتارى جانە ودان تۋىندايتىن مىندەت­تەردى جۇزەگە اسىرۋ شارالارىنا ارنالعان اكتيۆ جيىنىن وتكىزدى. ەلىمىزدە “بالاپان” باعدارلا­ماسىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل باعدارلاما بويىنشا مەكتەپ­كە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرى جۇ­مىسىن جان­داندىرا ءتۇسۋ كەرەك بو­لادى. بيىلدان باستاپ 13 كوپ­قاباتتى ۇيدەن تۇراتىن “جىبەك جولى” شاعىن اۋدانىنىڭ نەگىزى قالانا باستايدى, دەدى م.ەرگەش­باەۆ. گازداندىرۋ جۇمىستارى ودان ءارى قارقىن الماقشى. اكتيۆ جيىنىندا وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ تۋرالى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تورى بايزاق مومىنباەۆ ءوز ويىن ورتاعا سالدى. قالا پروكۋرورى­نىڭ ورىنبا­سارى باعىم كاربوزوۆ جينالعان قاۋىمدى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە رەفورمالار باستالاتى­نىنان حا­باردار ەتتى. مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك سالا ساياساتىنداعى باستى باسىمدىق حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى بولىپ  تابىلادى. وسى ورايدا قا­لالىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولى­مىنىڭ باستىعى كۇلشارا ەمبەر­گەنوۆا ۇستىمىزدەگى جىلى “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا 4 مىڭداي ادام جۇمىسپەن قامتى­لاتىنىن جەتكىزدى. اكتيۆ جيىنىندا  جولداۋدان تۋىن­دايتىن مىندەتتەردى ورىنداۋ بار­شانىڭ ءىسى ەكەنى قاداپ اي­تىل­دى. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا. “ورلەۋدىڭ” كەزەكتى وتىرىسى “نۇر وتان” حالىقتىق-دەمو­كرا­تيا­لىق پارتياسى ۇكىمەتتىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتىك جانە سالا­لىق باعدارلا­مالارىن دايىنداۋعا, سونداي-اق ساراپ­تامالىق باعا­لارى­نا بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. ورتالىق اپپاراتتا وتكەن “نۇر وتان” پارتياسى جانىنداعى “ورلەۋ” ەكو­نوميكالىق كلۋبى جيىنىندا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى, پارتيا توراعاسى ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكو­نومي­كا­لىق ورلەۋ – قازاقستان­نىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. “نۇر وتان” حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىع­ما­تۋلين اتاپ وتكەندەي, “ەل پرەزيدەنتى, پارتيا توراعاسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­­تىڭ جاڭا, يندۋستريالى قازاقستان قالىپتاستىرۋ تۋرالى يدەياسىنا بىرىگۋ ارقىلى ءبىز ەلىمىزدە جاڭا ەكونوميكا, جاڭا ءوندىرىس, ەڭبەكاقىسى جوعارى جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتە الامىز”. سونداي-اق جيىندا “ورلەۋ” ەكونوميكالىق كلۋبىنىڭ 2010 جىلعا ارنالعان مەملەكەتتىك جانە جەكە مەنشىك ارىپتەستىك ينستيتۋتىن دامىتۋعا, قازاقستاننىڭ بيزنەس كليماتىنا, بيلىك پەن بيزنەستىڭ بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋىنىڭ ءتيىمدى قازاقستاندىق ۇلگىسىنە قاتىستى جۇمىس جوسپارلارى تىڭدالدى. بۇلاردىڭ بارلىعى پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان, قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ قارالاتىن بولادى. “ەگەمەن-اقپارات”. قۇقىقتىق رەفورمانىڭ وڭ ءۇردىسى ەلوردادا 2 كۇنگە سوزىلعان ازاماتتاردىڭ ار-نامىسى مەن بوستاندىعىن ساقتاۋ جانە ولاردى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ازاپتاۋلاردان قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ەلىمىزدىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىكتەرىن قۇرۋ جانە قازاقستاننىڭ زاڭ شىعارۋ ورگانىنا بەكىتۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى تالقىلادى. ورتالىق ازياداعى حالىق­ارالىق تۇرمە رەفورماسى وكىلدىگى ۇيىمداستىرعان, ەلىمىزدىڭ ادىلەت مينيسترلىگى, پارلامەنت ءماجى­لى­سىنىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما جونىندەگى كوميتەتى, ۇلى­بريتانيانىڭ ۇكىمەتى, ەقىۇ-نىڭ استانا قالاسىنداعى ورتالىعى قول­داۋ كورسەتكەن بۇل شاراعا بۇۇ-نىڭ قاراماعىنداعى ءتيىستى باعىت-باعدارى بار كوميتەتتىڭ مۇشەلەرى زدەنەك حايەك جانە ماريا دەفينيس-گويانوۆيچ, سون­داي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جەتەكشىلەرى, عالىمدار مەن قۇقىق قورعاۋشىلار قاتىستى. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋ­ىن­دا پارلامەنتتىك جانە قوعامدىق باقىلاۋدى, ونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ باعىتىندا ناقتى تاپ­سىر­مالار جۇكتەلگەنى بەلگىلى. 2008 جىلى ەلىمىز ادامنىڭ ار-نا­مىسىن اياققا تاپتاۋ مەن ازاپتاۋ, زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋگە قارسى كونۆەنتسيانىڭ فاكۋلتا­تيۆتىك حاتتاماسىنا قول قويعان بولاتىن. ال بۇل قۇجاتقا سايكەس, قازاقستان وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇلتتىق پرەۆەنتيۆتى تەتىك­تەردىڭ ۇلگىسىن ازىرلەپ, ونى زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتۋ قاجەت بولاتىن. الايدا, بۇل ماسەلەنى جۇزەگە اسى­رۋدا كەيىنگە شەگەرۋ قۇقىعى پاي­دالانىلىپ, ونى وڭتايلاندىرۋ مىندەتى 2010 جىلدىڭ ءساۋىر ايى­نىڭ سوڭىنا قالدىرىلعان. حالىقارالىق جيىندا ءسوز العان ادىلەت مينيسترلىگى وكىل­دە­رى­نىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل ماسە­لەنىڭ كەيىنگە شەگەرىلۋى – اتالعان زاڭ جوباسىنا ارنايى عىلىمي جانە جەمقورلىققا قارسى ساراپ­تا­ما جۇرگىزىلۋى قاجەتتىگىنە بايلا­نىستى بولعان ەكەن. بۇل ماقساتقا جىلىنا 200 ملن. تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىنۋى ءتيىس. ولاردىڭ ءسو­زىنە قاراعاندا, اتالعان ءىس-شارالار ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق سالانىڭ جە­تىلۋىنە, جازاعا تارتىلعان جاندار­دىڭ جاعدايىن حالىقارالىق ستان­دارتقا جاقىنداتۋعا, سول ارقىلى اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ازىرلەنۋىنە ىقپال ەتپەك. ماسەلەن, ادام قۇقىقتارى ءجو­نىندەگى ۋاكىل اسقار شاكىروۆتىڭ ءسو­زىنە قاراعاندا, ۇلتتىق پرەۆەن­تيۆ­تى تەتىكتەر ۇلگىسىن جاساۋ – جازالانۋشى ازاماتتاردىڭ قۇقى­عىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە ىقپال ەت­پەك. ال بۇۇ-نىڭ استانا قالا­سىنداعى ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر كەلچەۆسكي قوعامدىق باقىلاۋدىڭ بىرىڭعاي ۇستانىم­دارىن ازىرلەۋ مەن ۇلتتىق پرە­ۆەن­تيۆتى تەتىكتەردىڭ ۇيلەستىرۋشى ور­گانىن قۇرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىنە توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ءپى­كىرىنشە, قوعامدىق باقىلاۋشىلار تەك ادىلەت مينيسترلىگى مەكەمە­لەرىن عانا ەمەس, سونداي-اق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ, ىشكى ىستەر, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, سونداي-اق قورعانىس مينيسترلىكتەرىنىڭ مەكەمەلەرىن ارالاۋعا دا تولىقتاي مۇمكىندىك الۋى ءتيىس. جيىندا حالىقارالىق تۇرمە رەفورماسىنىڭ اتقارۋشى ديرەك­تورى حانن ەليسوننىڭ ايتقان وي-پايىمى دا كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىق­تى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتاردى باس بوستاندىقتارىنان ايىراتىن جەرلەرگە تاۋەلسىز قوعامدىق با­قى­لاۋ جۇرگىزۋ ارقىلى ءتۇرلى دەڭ­گەي­دەگى ازاپتاۋلاردىڭ الدىن الۋعا, سول ارقىلى زاڭسىز ءجابىر كورسە­تۋشىلىكتىڭ جولىن كەسۋگە بولادى. ال ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى دۋلات قۇسداۋلەتوۆ اتالعان جوبا بويىن­شا مينيسترلىك جانىنان ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعانىن, ونىڭ جۇمىسىنا عالىمدار مەن ۇكىمەتتىك سالالاردىڭ وكىلدەرى تارتىلعانىن اتاپ ءوتتى. “بۇل جۇيەنى قۇرۋ ءۇشىن كوپتەگەن زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى قاجەت”, دەيدى د. قۇسداۋلەتوۆ. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, ادام قۇقىق­تارىن قورعاۋ مەن ازاماتتاردى ءتۇرلى دەڭگەيلەردەگى ازاپتاۋلار مەن زورلىق-زومبىلىقتان قۇتقارۋ با­عىتىنداعى شارالار بۇدان بۇرىن دا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلگەن. ءما­سە­لەن, 2009 جىلدىڭ اياعىندا جو­عارعى سوت جەكە ادامنىڭ ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعىل­ماۋشىلىق جانە ولاردىڭ بوس­تان­دىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بوي­ىن­شا ارنايى نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداعان بولاتىن. بۇعان قوسا, باس پروكۋراتۋرا, ۇلتتىق قاۋىپسىز­دىك كوميتەتى, ادىلەت, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى اراسىندا بىرلەس­كەن بۇيرىققا قول قويىلعان. ونىڭ ماقساتى – باس بوستان­دىعىنان ايىرىلعان ازاماتتاردى ازاپتاۋ, ءجابىر كورسەتۋ وقيعالارىن انىقتاۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارى مەن ازاماتتىق قوعام سۋبەكتىلەرىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى نىعايتۋ. سول سەبەپتى, ەلىمىزدەگى تاۋەلسىز وڭىرلىك باقىلاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ باستاماسى دا وسى­لاردىڭ زاڭدى جالعاسى بولماق. ءلايلا ەدىلقىزى. ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە ءتيىمدى ءتاسىل مادەنيەت جانە اقپارات مي­نيس­ترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتىندە “قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەتشىسىنىڭ تىلدىك پورتفەلى” جۇيەسىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى وتكىزىلدى. مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جاننا قۇرمانعاليەۆا بۇل جۇيەنىڭ – ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ ۇدەرىسىندە جاڭاشىل جوبالاردى با­تىل قولعا الۋ قاجەتتىگى تۋرالى تاپ­سىرماسىنا وراي ازىرلەنىپ, ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت جۇزەگە اسىرىلعالى وتىر­عان جاڭا جوبا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى­عان وراي, بۇل جوبانى قول­دا­نىس­قا ەن­گىزۋ جۇمىستارىن كەشەندى تۇردە, ياعني وزىق تاجىريبە رەتىندە تاراتۋ, نا­سيحاتتاۋ, جەتىلدىرۋ ماقساتىندا جان-جاقتى اتسالىسۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەم­لە­كەتتىك قىزمەتشىسىنىڭ تىلدىك پورتفەلى” جۇيەسى 19 وقۋ قۇرالىنان تۇراتىن كەشەن رەتىندە ماز­مۇندىق جانە ساپالىق سيپاتى تۇرعىسىنان الەمدىك وزىق وقۋ-ادىستەمەلىكتەرمەن دەڭگەي­لەس بولىپ وتىر. بۇل كەشەندى جۇيە ءتىلدى ۇيرەنۋدىڭ ەۋروپالىق ۇلگىسىنە ساي ءبىرىنشى دەڭگەيدەن التىنشى دەڭگەيگە دەيىن مەڭگەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ياعني, ءتىلدى ۇيرەنۋشى العاشقى دارىستەن باستاپ ءار دەڭگەي سايىن وزىندىك ءبىلىمىن باعالاۋ ارقىلى التىنشى دەڭگەيگە جەتكەندە ءتىلدى تولىق مەڭگەرىپ شىعۋى شارت. جوبا تمد ەلدەرىندە رەسەيدەن كەيىن بىزدە عانا جۇزەگە اسىرىلىپ, وعان ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى مۇرىندىق بولىپ وتىر ەكەن. تۇساۋكەسەر بارىسىندا بۇل جۇيە تۋرالى ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ءبىرجان بەلعارا تولىقتاي تۇسىنىكتەمە بەردى. سونداي-اق, ءبىر­قا­تار عالىمدار, ءتىل ماماندارى كەشەندى جوبا جونىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, پىكىر الماستى. بەرىك سادىر. ساتىمەن قورعالعان ۇلتتىق بايانداما ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 12 اقپانىندا ەلىمىز بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىندە ادام قۇقى سالاسىنداعى امبەباپ ۇلتتىق باياندامانى زور تابىسپەن قورعادى. بۇل جونىندە كەشە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جەنەۆا قالاسىندا ۇلتتىق باياندامانى قورعاپ قايتقان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا وكىلدەرى ءمالىم ەتتى. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپ­سىرمالار جونىندەگى ەلشىسى ءمادينا جاربوسىنوۆا, مادەنيەت جانە اق­پارات ۆيتسە-ءمينيسترى عازيز تەلەباەۆ, پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇ­قىق­تارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ حات­شىسى تاستەمىر ابىشەۆ جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتا­لى­عىنىڭ جەتەكشىسى ۆياچەسلاۆ كاليۋج­نىي قاتىستى. ءمادينا بينەشقى­زىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك ال­عاننان بەرى ادام قۇقى سالا­سىن­داعى 60-تان استام كوپجاقتى حالىق­ارالىق شارتتار مەن كەلى­سىمدەردىڭ قاتىسۋ­شىسى بولىپ تابىلادى. ەلى­مىز بۇل جولى دا تمد جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت دايىن­دالعان ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوس­پارىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنعان. وعان 80-گە جۋىق ەل جازىلسا, ءۇش ساعات­تىق ينتەراكتيۆتىك ۇندەسۋ كەزە­ڭىن­دە 54 مەملەكەت سويلەپ ۇلگەرىپتى, ال قال­عان­دارى ءوز ۇسىنىمدارىن كەڭەس حاتشى­لىعىنا تابىس ەتكەن. قاتىسۋشىلار قازاقستانداعى ادام قۇقىن قورعاۋ سالاسىنداعى جەتىس­تىكتەردى وڭ باعا­لاپ­تى. اسىرەسە, 2009 – 2012 جىل­دار­عا ارنالعان ادام قۇقىن قورعاۋدىڭ جوسپارى مەن 2010 – 2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياساتتى ارى قاراي جەتىلدىرۋگە ارنالعان تۇ­جى­رىمداما ەرەكشە اتالىپ وتىلگەن. سونداي-اق كەيبىر كەمشىن تۇس­تار­عا دا نازار اۋدارىلعانى بەلگىلى بول­دى. ەلىمىز ازاپتاۋلارعا قارسى كون­ۆەن­تسيانىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تا­بىل­عانىمەن, كەيبىر قۇقىق قورعاۋ قىز­مەتتەرى ازاماتتاردى قورلاۋعا, ار-وجدانىن اياققا باسۋعا جول بە­رە­تىن­دىگىنە بايلانىستى بىرقاتار ۇسىنىم­دار كولدەنەڭ تارتىلىپتى. سول سياق­تى سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەل­سىز­دىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ, سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋدا ءاي­ەلدەر مەن بالا­لاردىڭ قۇقىن ساق­تاۋ جانە ادام قۇقىن قورعايتىن ينس­تي­تۋتتار جۇمىسىن بارىنشا جەتىلدى­رۋ ءما­سەلەلەرى دە نازاردان تىس قال­ما­عان. ايتسە دە ەلىمىزدەگى باستى جە­تىستىك ۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراق­­تى­لىق ەكەنى ەرەكشە اتالىپ ءوتىلىپتى. تاعى ءبىر بەلگىلى بولعانى – ەلىمىز ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بۇۇ ادام قۇقىقتارى ءجو­نىندەگى كە­ڭەستىڭ ادام قۇقى سالا­سىنداعى ءام­بە­باپ شولۋعا ارنالعان كەزەكتى وتى­رى­سىندا ۇلتتىق بايان­دامانى تولىق بەكىتۋدى كوزدەپ وتىر. جالپى, ەقىۇ توراعاسى رەتىندە ەلىمىزگە ەرەكشە ىقى­لاس تانىتى­لىپ, ادام قۇقى قان­داي دارەجەدە ەكەندىگىنە قىزىعۋشى­لىق تانىتقان مەملەكەتتەر سانى ار­تىپتى. وسىعان وراي قۇرامىندا ور­تا­لىق مەم­لەكەتتىك اتقارۋشى ورگان­داردىڭ, ادام قۇقى جونىندەگى كوميس­سيانىڭ جانە ادام قۇقىن قورعاۋ ۇلتتىق ور­تالىعىنىڭ 22 مۇشەسى كىر­گەن قازاق­ستاندىق دەلەگاتسيانى ۆيتسە-پرەمەر ەربول ورىنباەۆ باستاپ بارىپتى. امبەباپ شولۋ بۇۇ-عا كىرەتىن 192 ەل­دىڭ بارلىعىندا جۇرگىزىلسە, ول ءتورت جىلدا ءبىر رەت قورعالادى ەكەن. ياعني, 1 جىلدا 48 مەملەكەتتەن وتە­تىن بولسا, ءتورت جىلدا ول تۇگەل ءجۇ­زەگە اسۋى ءتيىس. وسىنى ەسەپكە الساق, ەندى ەلىمىز كەلەسى ۇلتتىق بايان­دا­ما­نى 2014 جىلى قورعايتىن بولادى. اسقار تۇراپباي ۇلى. عارىش سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جۋىردا ۇلتتىق عا­رىش اگەنتتىگىنىڭ ءتو­را­عاسى تالعات مۇساباەۆ باستاعان قازاقستان دەلە­گا­تسياسى تايلاندتا ءوت­كەن ازيا جانە تىنىق مۇ­حيتى ايماعىنىڭ عارىش اگەنتتىكتەرى فورۋمى­نىڭ 16-سەسسياسى كەزىندە جاپونيانىڭ اۋەعارىش­تىق زەرتتەۋلەر اگەنت­تىگىنىڭ ماماندارىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. كەزدەسۋدە ەكى ماسەلە, الداعى ۋاقىتتا 200-دەن 500 كيلوعا دەيىن تارتاتىن جانە سالماعى 10 كيلونى قۇرايتىن شاعىن سپۋت­نيكتەر قۇرۋدىڭ پەرسپەك­تي­ۆالارى مەن عارىش عىلىمىن دامىتۋ ماسەلەلەرى قارالدى. جۇزدەسۋ سوڭىندا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ ءتورا­عاسى مەن JAXA پرەزيدەنتى كەيد­جي تاچيكاۆا ەكى ەل اگەنت­تىكتەرىنىڭ اراسىندا عارىش سا­لاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جونىندە كەلىسىمگە قول قويدى. داستان كەنجالين. كەدەن كودەكسى تانىستىرىلدى سارسەنبىدە قارجى مينيسترلىگىنىڭ كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى ديپ­لو­ماتيالىق ميسسيالار مەن ەلىمىزدە اككرەديتتەلگەن حالىقارالىق ۇيىم­دار وكىلدەرى ءۇشىن كەدەن وداعى كەدەن كودەكسىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى. وندا كەدەندىك باقىلاۋ كومي­تە­تىنىڭ توراعاسى قوزىكورپەش كار­بوزوۆ كەدەن قىزمەتىن جاڭ­عىر­تۋ, ونىڭ زاڭنامالىق بازاسىن جە­تىلدىرۋ, حالىقارالىق قاتىناس­تار­دى, ونىڭ ىشىندە جاڭادان قۇ­رىل­عان كەدەن وداعى شەڭبەرىندە تە­رەڭ­دەتۋ مەن دامىتۋ بويىنشا ءجۇر­گىزىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى اڭگىمەلەدى. كەدەن وداعىنىڭ نەگىزگى ءتىنى بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەم­لەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ سايا­سي ەرىك-جىگەرلەرىنىڭ, ءۇش ەل ۇكى­مەت­تەرىنىڭ ورتاق, كەلىسىپ ءتيىمدى جۇ­مىس ىستەۋىندە جاتىر. 2009 جىل­دىڭ قاڭتارىنان باستاپ ۇلتتىقتان جوعارى ورگان – كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسى نەگىزگى قۇجاتتاردى ازىرلەۋگە كىرىسكەن بولاتىن. جاڭا كەدەن كودەكسىن قازاقستان باسقار­عان جۇمىس توبى وتە قىسقا مەر­زىمدە ساپالى دايىنداپ شىقتى. جاڭا كودەكس جاساقتاۋ بارىسىندا ەلىمىز 2009 جىلى راتيفي­كا­تسيا­لاعان كەدەندىك راسىمدەردى وڭاي­لاتۋ جانە ۇيلەستىرۋ تۋرالى حا­لىقارالىق تۇجىرىمدامانى نە­گىزگە الدى. كەدەن وداعىنىڭ اۋماعىندا بىرىڭعاي باسقارۋسىز ىقپالداسۋ ۇدەرىسىن جەتىلدىرمەۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان, بۇل حالىقارالىق قۇجاتتى قابىلداۋدىڭ ماڭىزى زور. ءوز بايانداماسىندا ق.كار­بوزوۆ ديپلوماتيالىق ورتانىڭ جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىن كەدەن كوميتەتىنىڭ كەدەندىك راسىمدەردى وڭايلاتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءىس-شارالار بارىسى جونىندە حاباردار ەتتى. ەلباسىنىڭ جولداۋىندا جاريا ەتىلگەن بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا بەرگەن تاپسىرمالاردىڭ ىسكە اسىرىلاتىندىعىن مالىمدەدى. تۇساۋكەسەر بارىسىندا سونداي-اق, سىرتقى شەكاراداعى ىقپال­داسقان باقىلاۋدى جۇرگىزۋدەگى كبك جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ مىندەتتەرى مەن بولاشاعى تۋرالى مالىمەت بەرىلدى. تۇساۋكەسەر سوڭىندا ەلىمىزدەگى شەتەل ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا جانە دۇنيەجۇزىلىك كەدەن ۇيىمى جا­نىن­داعى وڭىرلىك وقۋ ورتالىعى­نىڭ وفيسىندە بولدى. ۆەنەرا تۇگەلباي. بىرىڭعاي قۇجات دايىنداۋعا كەلىستى استانا قالاسىندا ساراپشى-عالىمداردان, قوعام قايراتكەر­لە­رىنەن, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى جوباسىنىڭ اۆتورلارىنان قۇرالعان جۇمىس توبى ءوز وتىرىسىن وتكىزدى. جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سو­رى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باقىتجان ءابدىرايىم, قوعام قاي­راتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدا­رى­نىڭ دوكتورى امانگەلدى ايتالى, قا­زاقستان كورەيلەرى اسسوتسياتسيا­سىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گەورگي كان, “ۇلت تاعدىرى” قوزعالى­سى­نىڭ توراعاسى دوس كوشىم, قازاق ەكو­نوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسسورى, فيلوسوفيا عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى ۆلاديمير كو­چەنوۆ, قوعام قايراتكەرى دوس نۇر-احمەت, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەڭلىك نۇرعاليەۆا, التىنبەك سارسەنباي ۇلى قورىنىڭ جەتەكشىسى ايدوس سارىم بار. پىكىرتالاسقا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى ە.توعجانوۆ, سونداي-اق سا­راپشىلار مەن عالىمدار: مەملە­كەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تو­رى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى ب.اياعان, ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ الەۋمەتتىك عىلىمدار فا­كۋل­تەتىنىڭ دەكانى, تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى ز.قابىلدينوۆ جانە باسقالار قاتىستى. جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى ءوز قىزمەتىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق نىسا­نىن انىقتاپ, ەل بىرلىگى دوك­تري­ناسى, ۇلتتىق ساياسات تۇجىرىم­دا­ماسى جوبالارىنىڭ, ازاماتتار مەن ۇي­ىم­داردىڭ كوپتەگەن ۇسى­نىس­تا­رىنىڭ نەگىزىندە قازاق­ستان­نىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ قاعي­دالارىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان بىرىڭعاي قۇجات دايىنداۋعا كەلىستى. “ەگەمەن-اقپارات”. باس ۇيىم رەيتينگىندە جوعارىلاي ءتۇستى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى دەپارتامەنتى مەملەكەتتەردىڭ ەلەكتروندى ۇكىمەت تەحنولوگيالارىن پايدالانۋعا دايىندىعىنىڭ جاڭا رەيتينگىن جاريا ەتتى (Glodal e-Govrnment Survey 2010). وندا 192 ەلدەگى ەلەكتروندى ۇكىمەت دامۋىنىڭ جاعدايى تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. جاريالانعان اقپاراتتارعا سايكەس, قازاقستان 2010 جىلى ەلەكتروندى ۇكىمەت دامۋى بويىنشا 2008 جىلعى 81 ورىننان 35 پوزيتسيا جوعارىلاپ, 46 ورىنعا تۇراقتاعان. ون-لاين قىزمەتىن ۇسىنۋ بويىنشا قازاقستان الەمدىك ورتاشا دەڭگەي يندەكسىنەن (24 ورىن) الدا كەلەدى. ال جاڭالىقتار ەنگىزۋگە دايىندىق جونىنەن 22 ورىندا تۇر. ازاماتتاردىڭ ەلەكتروندىق قاتىسۋ كورسەتكىشى كلاسسيفيكاتسياسى بويىنشا ەلەكتروندى مەملەكەتتىك جوبالاردا قازاقستان 2010 جىلى 2008 جىلعى 106 ورىننان 16 ورىنعا دەيىن كوتەرىلگەن. رەيتينگتىڭ وسىلايشا جوعارىلاۋىنا ەلەكتروندى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار پورتالى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردا 59 ەلەكتروندىق قىزمەتتى پايدالانۋ, “ە-ليتسەنزيالاۋ”, “ە-نوتاريات” اقپارات جۇيەسىنىڭ مەم­لەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىن تاجىريبەلىك پايدالانۋ سياقتى فاكتورلار وڭ اسەر ەتكەن. ازاماتتاردىڭ ەلەكتروندى قاتىسۋلارى بويىنشا كورسەتكىشتەردىڭ جوعارىلاۋىنا ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىندا مەملەكەت باسشىسىمەن تىكەلەي جەلى وتكىزۋ وڭ ىقپالىن تيگىزگەن. وسى ۇدەرىستىڭ اياسىندا مەملەكەت باسشىسىنا 44 452 سۇراق قويىلىپ, مەملەكەتتىك ورگاندار ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ بلوگ-تۇعىرناماسى قۇرىلعان جانە ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى مەن bnews.kz پورتالىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىمەن ينتەرنەت-ءماسليحات وتكىزىلگەن. ءار مەملەكەتتىڭ ەلەكتروندى ۇكىمەتكە دايىندىق يندەكسى مىناداي ءۇش كىشى يندەكستەن تۇرادى: ادام الەۋەتىنىڭ دامۋ يندەكسى, يكت-ينفراقۇرىلىمدارى جاعدايىنىڭ يندەكسى جانە ون-لايندىق مەملەكەتتىك قىزمەت يندەكسى (ۆەب-قاتىسۋلار). وتكەن كەزەڭ ىشىندە ءار كىشى يندەكستەر بويىنشا دا كەيبىر وزگەرىستەر بولعان. بۇۇ رەيتينگى كوشباسشىلارىنىڭ العاشقى بەستىگىن بۇرىنعىسىنشا وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ, باتىس ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكانىڭ – كورەيا, اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا, نيدەرلاندى سياقتى ەلدەرى قۇراپ وتىر. تمد ەلدەرى اراسىندا ۋكراينا 54, رەسەي 59 ورىندا تۇر. “ەگەمەن-اقپارات”.