قايرات قايرالعان كەز

جىل اياعىندا وبلىستا كادرلىق جاڭارتۋلار بولدى. تەمىرتاۋ مەتاللۋرگيا كومبيناتىنداعى ەرەن ەڭبەك ورتاسىندا شىڭدالىپ, جاۋاپتى قىزمەتتەردە كوزگە تۇسكەن تانىمال ازامات سەرىك احمەتوۆكە ايماق باسشىسى مىندەتى جۇكتەلۋى جىلى قابىلداندى. بۇرىننان دا ءوڭىر تىنىس-تىرشىلىگىنە, جاعدايىنا جەتە قانىق جاڭا اكىمنىڭ وزگەرىستەردى تەرەڭدەتۋدەگى تىڭ قادامى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنە قونىپ جاتقاندىعى جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق وكىلدەرى الدىندا بەرگەن ەسەبىندە وتە-موتە بايقالدى دەسەك, اسىرا ايتقاندىعىمىز بولماس. بايانداماشى ءسوز ورايىندا ء“وت­كەن جىلعا وكپە جوق, كەلەر جىل­دان ءۇمىت كوپ” دەگەن حالىق دانا­لىعىن ورىندى العا تارتقانداي اتقارىل­عان ىستەر از بولماپتى, تىندىرىل­ماق­تىعى ودان دا زور ەكەن. ەكو­نو­مي­كالىق ورلەۋدە ورنى بولەك, ۇلەسى ءبىر توبە, سوعان بايلانىستى ەلبا­سىنىڭ سەنىمىن اقتاۋعا, تاپسىرىل­عان مىندەتتەردى تىڭعىلىقتى ورىن­داۋعا, تابىستار بيىگىنەن كورىنۋگە ءاردايىم ۇمتىلىس ۇستىندەگى ءوندى­رىستى ءوڭىردىڭ بىلتىرعى بەلگىلى سە­بەپ­تەرگە قاراماستان, ونى اۋىز تول­تىرىپ ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرمەن قورىتىندىلاعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سەرىك نىعمەت ۇلىنىڭ بۇلاي پايىمداۋىن مىنا دەرەكتەر ايعاق­تاي­دى. الدىمەن ايتقاندا, داع­دا­رىس­قا قارسى قابىلدانعان شارا­لار­دىڭ ارقاسىندا ەكونوميكانىڭ ناق­تى سەكتورىندا جاعدايدى تۇراقتان­دى­رۋعا قول جەتكەن. بۇل رەتتە ءبى­رىن­شى كەزەكتە “ارسەلور ميتتال تە­مىر­تاۋ” جانە “قازاقمىس” سياقتى جۇيە قۇراۋشى ءوندىرىس الىپتارى­نىڭ قالىپتى جۇمىسى بارشا كا­سىپ­ورىندارعا دەم بەرىپ, ءوسىم ۇدە­رىسىنىڭ ساقتالۋىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزگەنىن اتاعان ابزال. سونىڭ ناتيجەسىندە, ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمى 817 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. توسىن قيىندىققا توتەپ بەرە بىلگەندىكتىڭ تاعى ءبىر وڭ نىشانى يندۋستريالاندىرۋ تالابىنا سايكەس سۇرانىسقا يە ءونىم تۇرلەرىن شى­عا­راتىن جاڭا وندىرىستەردىڭ اشىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاۋى بولدى دەۋ كەرەك. ال بۇلاردىڭ قاتارى از ەمەس. جىل ىشىندە بىردەن 23 كاسىپورىن­نىڭ وتاۋ كوتەرۋى كوزىن تاپسا, بۇل دامۋعا مۇمكىندىك كەڭدىگىن كورسەتتى. تالشىقتى-وپتيكالىق كابەل, ءتۇرلى ماقساتتاعى بولات سىم, قۇرعاق ءادىس­پەن شىعارىلاتىن تسەمەنت ءوتىمدى ونىمدەرگە اينالدى. سونىمەن بىرگە, ەرتەڭگە سەنىم سەرپىلتكەن وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا نۇقسان كەلگەن جوق. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنداعى ينۆەستيتسيا 229 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, مۇنىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 3,2 پايىزعا اسىپ ءتۇستى. ءسوز كەزەگىندە بايانداماشى باسا توقتالعانداي, ەلباسى تاپسىرما­سى­نا وراي وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشى­لەر­دى قولداۋ ناتيجەسىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىسكەرلىگى مەن بەلسەن­دىلىگى كۇشەيىپ, تۇرعىنداردى جۇ­مىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك كەڭەيدى. سوڭعى جىلداردا ايماق جۇرت­شىلىعى ريزالىعىن ءوسىرىپ وتىرعان جاعىمدى ءبىر قۇبىلىس تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى جۇرگىزىلۋى بولىپ تابىلادى. بىلتىر قالالار مەن اۋدانداردا 491 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى, مۇ­نىڭ ءوزى 4 مىڭ 700 وتباسى تۇرمىس­قا قو­لاي­لى پاتەرلەرگە قونىستاندى دەگەن ءسوز. بيىل بۇل ءۇردىس جالعاسا­تىندىعى, اسىرەسە, نەسيەلىك جانە مەملەكەتتىك ارەندالىق تۇرعىن ءۇيدى كوپتەپ سالۋعا بەت بۇرىلاتىندىعى وسى جولمەن باسپانالى بولۋعا نيەت­تەنۋشىلەرگە جاقسى-اق جاڭا­لىق بولدى. جالپى العاندا, وڭىردە قۇرى­لىس­تىڭ قاي سالاسىندا دا ەلەۋلى سەرپىن بار. بوتاقارا كەنتىندە, ساتباەۆ قالاسىندا بوي كوتەرگەن ەمحانالار, قاراعاندىلىق, بالقاش­تىق اتا-انالاردى قۋانىشقا ءبو­لە­گەن بالاباقشالار, قارقارالىنىڭ ماتاق اۋىلى وقۋشىلارىنا ەسىك اشقان مەكتەپ وسىعان ورايلاس كوپ مىسالدىڭ بىرەرى عانا. ال ەندى وب­لىس­تىق قان قۇيۋ, كارديوحي­رۋر­گيا­لىق ورتالىقتاردىڭ, جاڭاارقانىڭ اقتاۋ جانە ەسكەنە اۋىلدارىندا مەكتەپتەردىڭ, ساراندا پسيحونەۆرو­لوگيالىق ينتەرنات ءۇيىنىڭ پاي­دا­لانۋعا بەرىلمەكتىگى سول يگىلىكتى ىستەر جالعاسى. قازىر جۇرت سۇيسىنىسىنە اينالعان “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ شاپاعاتى شارپىماعان بىردە-ءبىر جەر جوق. ول بويىنشا ونداعان ءما­دەنيەت, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ, 52 مەديتسينا, 14 سپورت, 610 تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالاسى نىسانى­نىڭ, 452 شاقىرىم جولدىڭ ءجون­دە­لۋىنەن, وسى جۇمىستارعا 30 مىڭعا جۋىق ادام قامتىلۋىنان اتقارىل­عان شارالاردىڭ اۋقىمدىلىعى قاندايلىق ەكەنى اڭعارىلسا كەرەك. جۇمىسقا قامتىلۋ دەمەكشى, جىل باسىندا داعدارىس ەكپىنى قاتتى سوققان كاسىپورىندار ءوندىرىس كو­لەمىن تومەندەتىپ, ەڭبەك ەتۋشىلەردى قىسقارتىپ, جۇرت اراسىندا ءبىراز ابىرجۋ تۋعىزعان-دى. وسىنداي قى­سىل­تاياڭ شاقتا حالىق مۇڭ-مۇددەسىن قورعاي ءبىلۋدىڭ ءىس-شارالارى ارقا­سىندا اۋىرلىق ونشالىقتى سەزىل­مەدى. 60 مىڭنان استام ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلۋى ەڭ­بەك­شى قاۋىمعا قامقورلىقتىڭ جارقىن ايعاعى. ايماق ەكونوميكاسىنىڭ باسىم باعىتى ونەركاسىپ سانالعاندىقتان, بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشىپ كەلگەنى جا­سى­رىن ەمەس. وتپەلى كەزەڭ قيىندىعى دا وعان وسال سوقپادى. بۇگىندە ساۋى­عىپ, كۇش جيناپ, تىرەگى بەرىك­كەن بۇل سالا دايەكتى دامۋىمەن دا­رالانادى. وندا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ جالپى كولەمى بىلتىر 80 ملرد. تەڭ­گەدەن اسۋى ءتۇبى تەرەڭ بەرەكە كوزىن كورسەتەدى. استىق ءون­دىرۋدەن بۇرىن-سوڭدى كەزدەسىپ كور­مەگەن رەكوردتىق كورسەت­كىش­كە قول جەتكىزىلىپ, قام­باعا التىن ءدان بۇعان دەيىنگى دەڭگەيدەن 58 پايىز ارتىق قۇيىلدى. كەزىندە ازايىپ كەت­كەن ت ۇلىك تۇرلەرى سانى ءوسىپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماتە­ريال­دىق-تەحنيكالىق بازاسىن نى­عايتۋعا جول اشىلدى. جالپى قۇنى 2 ملرد. 485 ميلليون تەڭگەنى قۇرا­عان تيىمدىلىگى جوعارى تەحنيكالار ساتىپ الىندى. ولاردى ليزينگ ار­قى­لى يەمدەنۋگە دە مۇمكىندىك كە­ڭەيدى. كوكونىس ونىمدەرىن وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە ساتۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندارعا وبلىستىق بيۋدجەت­تەن بولىنگەن 975 ميلليون تەڭگەنىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. باسا اتاپ وتەرلىك ءجايت, ءوڭىر ءوزىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ بار­لىق تۇرىمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتە الاتىن جاعدايعا كوتەرىلدى. ءوندىرىس ورىندارى شوعىرلانعان ورتالىقتار توڭىرەگىندە ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋ وبلىس حالقىنىڭ 78,4 پايىزىن قۇرايتىن قالالىقتار ءۇشىن ءتاۋىر شارا بولىپ وتىر. ەلباسىنىڭ بيىلعى جول­داۋىن­دا العا قويىلعان ءىرى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى قاراعان­دىلىقتار قوسار ۇلەسكە جان-جاقتى توقتالعان وبلىس باسشىسى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدى ۇدەلەتۋدىڭ جوسپارلارىن تانىس­تىردى. ايماقتىڭ جاڭا ونەركاسىپ ساياساتىنىڭ تاسىلدەرى انىقتالىپ, وندىرىستىك الەۋەتىن بارىنشا پاي­دالانۋعا باعىتتالعان ينۆەستي­تسيالىق ماڭىزدى جوبالاردىڭ ناقتىلانعانى ايتىلدى. – جاڭا قىزمەتىمە كىرىسكەن ءۇش ايدا ءوڭىردىڭ بارلىق قالالارى مەن اۋداندارىن ارالاپ, جاعدايمەن تىكەلەي تانىستىم. وزەكتى ماسە­لە­لەر بىرلەسە تالقىلانىپ, شەشۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلدى, – دەپ ءسوزىن ساباقتاعان س.احمەتوۆ “ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ” كومپا­نياسى باسشىلارىمەن وتكىزىلگەن كەڭەستە كاسىپورىننىڭ يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى اتقارۋعا بەلسەندى اتسالىسۋى, تاۋارلاردى ساتىپ الۋدا قازاقستان­دىق ۇلەستى ۇلعايتۋى, ەڭبەك قاۋىپ­سىز­دىگىن جاقسارتۋى, جۇمىسشى كادر­لارىن دايارلاۋدى جانداندىرۋى تۋرالى ماسەلەلەر قويىلعانىن ورتاعا سالدى. شاحتالارعا تەحني­كا­لار كوبىنە سىرتتان ساتىپ الىنادى. ال كومىر وندىرۋشىلەردىڭ وعان مۇقتاجىن جەرگىلىكتى وندىرىستەر دە وتەي الار ەدى. سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ ماشينە جاساۋ زاۋىتتارى ونىمدەرىن پايدالانۋعا بەت بۇرىلۋى قاجەت. بۇل ەكىنشى جاعىنان تۇراقتى جۇ­مىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىمەن ماڭىزدى. كومىر قاباتتارىنان مەتان گازىن جيناقتاۋ جانە زالالسىز­داندىرۋ جوباسىن كادەگە اسىراتىن ۋاقىت تا جەتكەندىگىنە نازار اۋدار­تىلدى. ونىڭ شاحتالارداعى توسىن اپاتتاردىڭ الدىن-الۋعا, تاۋ-كەن جۇمىستارى قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا ىقپالى ۇلكەن بولماق. شاحتينسك قالاسىنىڭ جىل سايىن قىس ايلارىندا قيىن جاع­داي­عا تاپ بولۋىنا ازىرگە تولىق توسقاۋىل جاسالا قويماعاندىعى دا جاسىرىن قالعان جوق. مۇنداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قۋات­تى­لىعى تومەن. ونى ۇستاۋعا مەملەكەت ۇنەمى دوتاتسيا ۇلعايتا المايدى. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى جوق ەمەس, بار. ءوندىرىستى جاڭعىرتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن جاساۋعا بەرىلگەن تاپسىرما سوعان ارنالعان. مۇنان سوڭ سەرىك احمەتوۆ ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس اعىمداعى جىلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدى ورىستەتۋدىڭ بەس جىلدىق جوسپارى باستاۋ ال­عان­دىعىن ايتا كەلىپ, حيميا, فارما­تسەۆتيكا وندىرىسىندە, اگروونەركاسىپ كەشەنىندە, مەتاللۋرگيا, قۇرىلىس يندۋسترياسى, ەنەرگەتيكا سالالا­رىن­دا بىرنەشە ماڭىزدى جوبالار­دى ىسكە اسىرۋ الدا تۇرعاندىعىن مالىمدەدى. بايانداماشى, سونىمەن بىرگە, كۇن تارتىبىندەگى وتكىر ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا بالالاردى مەكتەپ جاسى­نا دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتۋدى العا تارتتى. قازىرگى تاڭدا ءبۇلدىر­شىن­دەردىڭ قامتىلۋى 71 پايىزعا جەتىپ قالدى. الداعى ۋاقىتتا اتا-انالاردىڭ وسىعان بايلانىستى تىلەگىن قاناعاتتاندىرۋعا جاعداي جاقسارا تۇسەدى. بيىل 900 ورىندىق 4 بالاباقشا سالىنباق. بالدىرعان­داردىڭ بۇرىنعى تاربيە وشاقتارى­نىڭ ماقساتتى قولدانىستاعى ەمەس 23-ءى كوممۋنالدىق مەنشىككە قايتا­رىلادى. مۇنىڭ ءوزى قوسىمشا 1985 ورىننىڭ ۇسىنىلۋىنا جول اشپاق. ءسويتىپ, ەكى جىل ىشىندە وسكىندەردىڭ بارلىعى, ياعني 100 پايىزى بالا­باقشالارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, دەپ سەنىم ءبىلدىردى اكىم. ءبىر جىلدا وبلىستا اتقارىلعان جۇمىستاردى ەگجەي-تەگجەيلى ءتىزىپ شىعۋعا مۇمكىن بولماسا دا وسى اي­تىل­عانداردان-اق حالىق مۇددەسىن, ەل كەلەشەگىن مۇرات ەتكەن يگىلىكتى ىستەر­دىڭ كوپ ەكەندىگى اڭعارىلاتىنى انىق. وبلىس باسشىسى ءسوزى اياقتالعان سوڭ ادەتتەگى ءجارىسسوز ورنىنا بۇل جولى زالدا وتىرعان جۇرتشى­لىق­پەن ءاڭ­گىمە-كەڭەس قۇرۋعا نيەت ەتىلدى. مۇن­داي ءۇردىس جينالعاندار ءتى­لەۋىنەن شىعىپ, جان-جاقتان سۇراقتار قويۋ­شىلار, ۇسىنىس-تىلەك­تەرىن ءبىلدىرۋشى­لەر ميكروفون الدى­نا ءتىزىلدى. سۇراق كەزەگى الدىمەن تيگەن اق­تو­عاي اۋدانىنىڭ تۇرعىنى مۇرات قاسىموۆ وسى جاقتان بالقاشقا دەيىنگى جولدىڭ ەسكىرۋىنە بايلا­نىستى ونىڭ جوندەلۋى قاجەتتىگىن جەرلەستەرى اتىنان جەتكىزىپ تۇر­عاندىعىن ايتتى. مۇنىڭ الدىندا اۋداندا بولعاندا جولدىڭ جايىمەن تىكەلەي تانىسقانىن, سوندىقتان بۇل ماسەلە نازاردا ەكەنىن ەسكەرتتى اكىم. ەڭبەك ارداگەرى ۆيتالي مور­گيننىڭ وبلىس ورتالىعىنداعى كو­شەلەر مەن اۋلالاردىڭ كوگالدان­دىرىلۋى كەزىندەگىدەي كولەمدە جۇرگىزىلمەيتىندىگى, بۇل شاراعا بۇرىنعىداي بارشا قاۋىم جاپپاي تارتىلۋى كەرەكتىگى ويى قولداندى. ۆلاديمير وگاركوۆ استانا-قاراعاندى باعىتىنداعى جولدىڭ تارلىعىن, كولىكتەر اعىنى وسە ءتۇس­كەنىن ايتىپ, ونىڭ كەڭەيتىلەتىندىگى جونىندە ەستىلىپ قالىپ جۇرگەن ءسوزدىڭ ءمانىسىن سۇرادى. شىنىندا, مۇنداي جوبا بار دەگەن اكىمنىڭ 4 جولاقتى كەڭ جولدىڭ قۇرىلىسى كەلەسى جىلى باستالاتىندىعى كوپشىلىككە قۋانىشتى حابار بولدى. تەمىرتاۋداعى “وتراجەنيە” قوعام­دىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ليۋدميلا كۋرتاۆتسەۆانىڭ قالا ەكو­لوگياسىنىڭ تۇرعىندار كوڭىلىن قات­تى الاڭداتىپ وتىرعانى تۋرالى سۇرا­عىنا “ارسەلور ميتتال تەمىر­تاۋ” كومپانياسىنا بۇل ماسەلە بويىنشا تالاپ قاتاڭداتىلعانى, مەتاللۋرگيا­لىق كومبيناتتا گازدى تازارتاتىن قوندىرعى ورناتىلا­تىن­دىعى, قور­شاعان ورتانى قور­عاۋ­دىڭ باسقا دا شارالارى قولدانى­لاتىندىعى جايلى ناقتى جاۋاپ بەرىلدى. سۇراقتىڭ قاي تىلدە قويىلۋىنا قاراي اكىم جاۋابىن سول تىلدە بەرىپ, ءمان-جايعا جەتە قانىق­تىردى. ءبىراز ماسەلەلەر جيىن ۇستىندە شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. – ەلباسىنىڭ ءبىزدىڭ وبلىسقا دەگەن اردايىمعى بيىك سەنىمى مەن ۇلكەن ءۇمىتى بارشامىزعا زور جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەيدى. الدا جەڭىستىڭ 65 جانە قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ 50 جىلدىق مەرەكەلەرى كەلە جاتىر. قوس ەلەۋلى وقيعا قۇرمەتىنە قارا­عان­دىلىقتار تارتۋى سۇبەلى بولادى عوي دەپ ويلايمىن. كەلەسى جىلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويى. ءار اۋدان سوعان ارناپ ءوز وڭىرلەرىندە جۇرتقا ورتاق سىي ۇسىنسا, ودان ارتىق كادە بولماس ەدى, – دەپ قورىتىندى­لان­عان جيىن قول شاپالاقتاۋمەن اياقتالدى. ەسەپ بەرۋ جيىنىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىم­شى­لىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك قاتىستى. ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى.