رۋحانيات • 14 ماۋسىم، 2018

قازاق داستارقانى

1128 رەت كورسەتىلدى

قازاقتىڭ بايتاق دالاسىنداي اق داستارقانى، سول داستارقانعا قويىلعان تابيعي تاعامدارى، كىرشىكسىز كوڭىلى، قايتسەم ۇدەدەن شىعامىن دەپ قۇراق ۇشىپ، قۇلداي ءجۇرۋى – بۇل وزگە جۇرتتاردا كەزدەسە بەرمەيتىن ءبىر الەم. 

جاعالاسقان جاھاندانۋدان دا، تايتالاسقان ساياسات دەگەن «سالداقىدان» دا قىتاي قورعانىنداي قورعايتىن، جاسىنداي جارقىلداپ وتكەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ: «ەلدىڭ ەلدىگىن ساقتايتىن – ادەبيەتى، تاريحى، جول-جورالعىسى» دەۋى تەگىن بولماسا كەرەك. بۇرىن قازاق تاعامدى تالعاممەن ىشپەيدى دەپ، كەيبىر «ساۋەگەيلەر» ايتسا، سانامىزعا ساۋلە تۇسىرگەندەي قابىلداپ، باس­قانىڭ اسىنا باس قويىپ، باس يە بەرىپپىز. ەندى قاراساق، قازاق تاعامى تالايدىڭ ءتىلىن ءۇيىرىپ، تاڭدايىنا تاتىعان تۇستا، وزگەنى قويىپ وزى­مىزدە بارىمىزعا باس ءيىپ وتىرمىز.

ارعى تاريحقا وي جىبەرسەك، ەجەلگى قازاقتىڭ ەت، ءسۇت تاعامدارىنىڭ ەرەكشە تاتىمىن، ال وزەن جاعالاعانداردىڭ بالىق اۋلاپ كۇن كورگەنىن ارحەولوگيالىق قازبالار كەزىندە تابىلعان مالىمەتتەر راستاپ وتىر. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن ناقتى دايەككە جۇگىنەر بولساق، جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتكەن باياعى الىپ اتالارىمىز ەكەنى بەلگىلى. داستارقاننىڭ ءسانى عانا ەمەس، بەرەكەسى سانالاتىن قىمىزدى دا ءبىرىنشى رەت سول بابالارىمىز باپتاپتى. وعان سارىارقاداعى بوتاي مادەنيەتىن زەرتتەگەن عىلىمدار ەڭبەگى مىسال بولا الادى. 15 مىڭنان اسا قىش كوزەلدەرىنىڭ سىنىقتارىن قۇراستىرىپ قاراعاندا، ىشىنەن بيە ءسۇتىنىڭ قالدىعىن تاپقان. ونى 2009 جىلى انگليا وقىمىستىلارى ماقۇل­­داپ، بيە ءسۇتىنىڭ جۇعىنىن بۇگىنگى قى­مىزبەن سالىستىرعاندا – كوپ ايىرماشىلىق جوق دەگەن بايلامعا كەلگەن. ولار بۇل بايلامىن العا تارتا وتىرىپ، قىمىزدىڭ وتانى قازاق ەلى دەگەن پىكىردى عالىمي تۇرعىدا دايەكتەپ تە بەرگەن.

قازاق داستارقانعا قويعان ءاربىر تاعامدى قاسيەتتى ساناعان. بۇل ءۇي دامىنە دە، ءتۇز دامىنە دە ورتاق بولعان. داستارحاننان اتتاپ كەتۋدى – قاسيەتسىزدىك دەپ بىلگەن. ءبىر اياقتان اس ءىشىپ ساتقىندىق جاساعان پەندەگە نازالانسا ء«دام-تۇزىم اتسىن» دەگەن. داستارقان جايعاندا ادامدى الالاۋدان اۋلاق بولعان. التى جاسار بالا دا، الپىستاعى ابىز دا ىلگەرى – كەيىن وتىرىپ، ءبىر داستارقاننان ءدام تاراتقان. بۇل ۇلتتىڭ تەكتىلىگىن، كىسىلىگىن، كىشىلىگىن تانىتاتىنى ءسوزسىز. تەكتى ادام باي، كەدەي دەمەي، جايىلعان داستارقاندى كيەلى، تاستاپ كەتۋگە بولمايدى دەپ ۇققان.

ءبىر جاۋگەرشىلىك زاماندا مىقتى باتىر باستاعان ساربازدار جورتىپ كەلە جاتىپ، كەدەيدىڭ ۇيىنە كەز بولىپتى. ساربازداردىڭ العا وزباق نيەتىن اڭعارعان باتىر شاڭداتىپ وتە شىعۋدى ابەس ساناپ، تىزگىن تارتىپ، قاراشا ۇيگە ءتۇسىپتى. كەدەيدىڭ ايەلى الاقانداي داستارقانىن جايىپ ءدام-تاتۋى ونشا بولماسا دا سۋلى-سۋان قارا كوجەسىن قوناقتارىنا ۇسىنىپتى.

باتىر قارا كوجەنى الدىنا الىپ، ودان كەيىن قىلىشىن قىنابىنان سۋىرىپ، تىزەسىنىڭ استىنا قويىپتى. ساربازدار «قىلىش قىناپتان شىقسا باس كەتۋشى ەدى»، دەپ ۇرەيلەنىپ قالىپتى. اس ءىشىلىپ، قىلىش قىناپقا سالىنىپ، سىرتقا شىققان سوڭ، ءبىر سارباز: «باس كەتپەي، قىلىش قىناپقا سالىندى...» دەپتى باتىرعا كۇمىلجىپ. سوندا باتىر كەدەيدىڭ جارى داستارقانىن جايىپ، بارىن بەرگەنىن، ونى تۇسىنبەي قورسىنىپ اق نيەتىنە داق تۇسىرگەن بىرەۋ تابىلسا، ونىڭ باسى كەتەتىنىن ايتىپتى. «سەندەر قىلىشتان قورقىپ كوجە ىشسەڭدەر، مەن باسىمدى كەدەيدىڭ ءىلتيپاتىنا، ونىڭ الاقانداي داستارقانىنا ءيىپ، بەرگەن كوجەسىن ءسۇيسىنىپ ءىشتىم» دەپتى.

قازاق شاماسى جەتسە داستارقانىن جۇپىنى ەتپەۋگە تىرىسقان. بۇرىنعى اجەلەرىمىز كادەلى سىباعانى، كەمى ءبىر كەسكەن قازىنى، جال-جايانى، ۇن ىشىندە ۇستاپ، سىنىق قۇرتىن، ءبىر شاقپاق قانتىن، وزگە دە ءدامدىسىن ساندىعىنىڭ تۇبىنە ساقتاعان. ونداعىسى، قوناعىم ريزا بولسىن دەگەندىك ەدى. قوناقتى قۇت، ونىمەن بىرگە قىزىر كەلەدى، ۇرپاعىما باق قونادى دەپ ەرەكشە باعالاعان. اللا تاعالانىڭ: «پايدالانىڭدار، ىشىڭدەر، جەڭدەر. بىراق ىسىراپ قىلماڭدار» دەگەن وسيەتىن بۇلجىتپاي ورىنداعان.

بۇل كۇنگى داستارقان – سان ءتۇرلى. ۇلتتىق تاعامنىڭ قاتارى وزگەلەردىڭ بارىمەن تولىقتى. داۋلەتتىلەردىكى ۇستەلدىڭ «قابىرعاسىن» قايىس­تىرادى، استا-توك، ىشكەننىڭ، جەگەنىڭ ارتتا، ىشپەگەنىڭ الدىڭدا دەگەندەي. داستارقان جايىپ شاقىرعان ۇيگە بارۋ، بارماۋ جاعى، كىمدەردىڭ بولاتىنى – ول دا ۇلكەن ماسەلە ەكەنى جانە بار. نارىقتىڭ ءتول بالاسىنداي ورتا تاپ پەن قالتاسى جۇقا، قالت-قۇلت ەتكەندەر وزىنشە تىرلىك جاسايدى. كوپتەن قالمايىن، ۇل-قىزىمدى جاسىت­پا­يىن دەپ نەسي كىرەدى، قال-قادىرىنشە داستارقان جاسايدى. ارتىنان سول نەسيەنى قالاي تولەيمىن دەپ ءجۇرىپ، كۇيبەڭدەۋمەن كۇنى وتەدى. بەرگەنشە مىرزا بولىپ، كەيىن القىمىڭنان الاتىن بانك­تەرگە 5 ميلليون ادام قارىز كورىنەدى.

ءبۇتىن قازاقتىڭ داستارقانى مەن بۇگىنگى زاماننىڭ داستارقانىنداعى ءبىر ايىرماشىلىق، ول – كەيدە ءجونسىز ىسىراپشىلىققا جول بەرىلەتىنى دەر ەدىك. داستارقان باسەكەسىن قىز­دىرعان جەردە ىسىراپشىلىق كوپ بولىپ تۇر. تويدى قويىپ، اس بەرىپ، قۇران وقىتقان كەزدە، جاس-كارى دەمەي استاتوك داستارقان جا­يىپ، ونىڭ مۇرتى بۇزىلماي قالاتىن جايلار بولىپ جاتادى. وسى جەردە دانىشپان ابايدىڭ: «اقشانى ادامشىلىقپەن تاباتىن ادام از. بىراق ادامشىلىقپەن تاپسا دا، ونى ادامشىلىقپەن جۇمسامايتىن ادام وتە از»، دەگەن ءسوزى ويعا ورالا بەرەدى. ومىردەن وزعان ادامعا تيەتىنى، ءبارى جەتەدى دەپ داستارقانعا قويعان تاعام ءتۇرى ەمەس، ساۋاتتى وقىلعان قۇران دۇعاسى كورىنەدى.

ەندەشە، ازات ەلدىڭ ۇلتتىق داستارقانى دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىرىپ، بۇل سالادا حالىقتىق قالىبىمىزدى كورسەتسەك ۇتىلماس ەدىك. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ، ەلىمىزدىڭ قالاسى مەن دالاسىنىڭ ءبىراز اسحاناسىن وزگە جۇرت ادامدارى الىپ، داستارقان جايىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ ونىمنەن جاسالعان سول داستارقانداعى تاعامعا كوبىمىز تامسانا، باس قوياتىنىمىز بار. وسىنداي ءۇردىستى ۇلتتىق تاعاممەن قازاق داستارقانى دەگەن اتاۋمەن ءالى دە جايناتا تۇسسەك ءوزىمىز تويعاندى قويىپ، الەم جۇرتىنىڭ نازارىن وزىمىزگە اۋدا­رار ەدىك. بۇل دا ۇلتىمىزدى تانىتۋدىڭ ءبىر جولى بولار ەدى. قازاقتىڭ تابيعي تازا تاعامى، اس-سۋى قازىرگىدەي بارىس-كەلىس مول زاماندا ابىرويىمىزدى اسىرارى انىق.

سۇلەيمەن مامەت،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇعىبۇلاۋ

قازاقستان • كەشە

جۇزە ءبىلۋ – ءومىر

قوعام • كەشە

ولكەتانۋشى

قازاقستان • كەشە

كەبەنەك

تاريح • كەشە

ساۋكەلە

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار