الايدا ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جولىندا نەگىزىنەن وسى سالاعا تابان تىرەپ, جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ الاڭسىز دامۋىنا بارلىق جاعداي تۋعىزىپ وتىرعان الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ قاتارىنان كورىنۋ ءۇشىن الدا اتقارىلار جۇمىسىمىز ءالى دە بارشىلىق. وسى رەتتە وتكەن جىلدىڭ سوڭعى كۇندەرى پرەزيدەنت قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ الار ورنى ەرەكشە ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ورىندى.
وتكەن جىلدىڭ باستى جاڭالىعىنىڭ ءبىرى دەسە بولاتىن بۇل قۇجاتتىڭ پارلامەنت قابىرعاسىندا قىزۋ تالقىلانعاندىعى بارشاعا ايان. ويتكەنى ونىڭ ارتىندا كاسىپكەرلىكتى ومىرلىك جولىنا, نەگىزگى كۇنكورىس كوزىنە اينالدىرعان مىڭداعان وتانداستارىمىزدىڭ, ءتىپتى ەلىمىزدىڭ جاڭا ۇردىسپەن دامۋىنىڭ تاعدىرى بولعانىن ۋاقىت كورسەتىپ تۇردى.
ەڭ الدىمەن, ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى بۇل قۇجاتقا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلار قازىرگى ۋاقىت تالابىنان, بۇگىنگى زامانا باعىتىنان, وسى باعىتتاعى حالىقارالىق تاجىريبەدەن تۋىنداپ وتىرعانىنا جانە ونىڭ كەلەشەكتە حالىققا تيگىزەر پايداسى دا, قايتارىمى مول بولاتىنىنا سەنىمدىمىز.
نارىقتىق ەكونوميكادا سول نارىقتىڭ ءوزى جانە ونداعى ازاماتتىق-قۇقىقتىق ءوزارا قارىم-قاتىناستار نەگىزگى رەتتەۋىش رەتىندە تانىلادى. بۇل ورايدا مەملەكەتتىڭ رەتتەۋشىلىك ءرولى تەك كومەكشى فاكتور رەتىندە عانا كورىنۋگە ءتيىس. ويتكەنى رەتتەۋدىڭ اكىمشىلىك ادىستەرىنىڭ ارەكەت ەتۋ اياسى نەعۇرلىم كەڭەيگەن سايىن, ناقتى نارىقتىق قارىم-قاتىناس سوعۇرلىم تارىلا بەرەتىنىن الەمدىك تاجىريبە ايقىن كورسەتىپ وتىر.
ال نارىقتىق قاتىناستارعا تۇبەگەيلى بەت بۇرعان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نارىققا اكىمشىلىك ىقپالدىڭ جويىلماۋى ازاماتتىق-قۇقىقتىق جانە ەڭبەك قارىم-قاتىناستارىنىڭ بوساڭسۋىنا الىپ كەلەتىنى ايقىن. ءوز كەزەگىندە, بۇدان نارىقتىق ەكونوميكانىڭ دامۋى تەجەلەدى.
وكىنىشكە قاراي بۇل ءۇردىس, ياعني اكىمشىلىك ىقپالدىڭ جويىلماۋى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس قابىلدانعان العاشقى جىلداردان باستاپ بەلەڭ الىپ كەلەدى. مىسالى, قازاق كسر-ءىنىڭ 1984 جىلى قابىلدانعان اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىندە كاسىپكەرلەر مەن لاۋازىمدى ادامدارعا قاتىستى اكىمشىلىك جازا تاعايىنداۋدى كوزدەيتىن باپتاردىڭ سانى ونداعى بارلىق 324 باپتىڭ – 165-ىندە, 2001 جىلعى كودەكستە 733 باپتىڭ – 538-ىندە, ال قولدانىستاعى كودەكستە (2014 جىلعى) ول العاشقى نۇسقادان 400 پايىز ءوسىپ, ونداعى 920 باپتىڭ 608-ىندە قاراستىرىلدى.
ءسويتىپ كاسىپكەرلەردى تەكسەرەتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سانى 64-كە جەتىپ, ولارعا بارلىعى 544 باقىلاۋشى فۋنكتسيا زاڭ جۇزىندە بەكىتىلىپ بەرىلدى. مەملەكەت تاراپىنان كاسىپكەرلەرگە 30 مىڭنان استام تالاپ قويىلاتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە وسى كودەكستىڭ نەگىزگى بولىگىندەگى 608 باپتىڭ 458-ىنەن تۋىندايتىن ماسەلەلەردى قاراۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرىندا بولدى. بۇدان اكىمشىلىك شارالاردىڭ ۇنەمى الدىڭعى قاتاردا جۇرگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
وسىعان وراي مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كاسىپكەرلەرگە قاتىستى اكىمشىلىك شارالاردى نەعۇرلىم قاتاڭداتۋ جونىندەگى شەكسىز باستامالارى جۇرتشىلىقتى قۇقىقتىق نيگيليزمگە الىپ كەلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرۋىمىز كەرەك.
دۇنيەجۇزىلىك نارىقتىڭ دامۋ قارقىنىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرعان ەلباسىمىزدىڭ بۇل ۇردىسكە كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەكتىگىن وقتىن-وقتىن ەسكەرتەتىنى سوندىقتان.
اڭگىمە اۋانىنا قاراي, مىنانداي ءبىر مىسال كەلتىرە كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. ەۋرووداق ەلدەرىندە 2004 جىلى «قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرۋدىڭ الدىن الۋ جانە ونى جويۋعا قاتىستى ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى» ديرەكتيۆا قابىلداندى. سونىڭ 8-بابىندا «كاسىپورىن باسشىلىعى تەك الدىن الۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ارەكەتتەرىنە كەتكەن شىعىنداردى عانا وتەيدى» دەپ اپ-انىق كورسەتىلگەن. ياعني كاسىپورىن تابيعاتقا قاۋىپ توندىرگەن جاعدايدا الدىن الۋ شارالارىن جاساۋعا, ال زالال كەلتىرسە ونىڭ ورنىن تولتىرۋعا مىندەتتى.
بۇل ماسەلە بىزدە مۇلدەم باسقاشا قاراستىرىلعان. ءتىپتى بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ ءوزى بيزنەسكە سالماق سالۋعا باعىتتالعان. ونى ايتاسىز, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى تولتىرۋ مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ تىكەلەي مىندەتى دەگەن ۇعىم ابدەن قالىپتاسىپ, ۇيرەنشىكتى داعدىعا اينالىپ كەتكەن. وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتىك ورگاندار, ادەتتە, باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ ارقىلى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە ۇلكەن جەڭىس رەتىندە كورسەتىپ, جازىپ تا جاتادى. دەمەك, بۇل مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اتالعان كودەكستى قازىناعا پايدا تۇسىرەتىن باپتارمەن تولىقتىرۋعا بارىنشا مۇددەلى ەكەندىگىن كورسەتەدى.
مىنە, وسىنداي جايتتاردى ساراپتاي, سارالاي كەلە كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزۋدە مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ سيپاتىن وزگەرتۋ كەرەكتىگىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. ياعني ازاماتتىق-قۇقىقتىق ءوزارا قارىم-قاتىناستى اكىمشىلىك ادىستەردىڭ الدىنا شىعارۋدىڭ, وعان دەگەن كوزقاراستى زامان تالابىنا ساي تۇبەگەيلى تۇردە وزگەرتۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى دەگەن ويدامىز.
وسىلاي ەتكەندە عانا كاسىپكەرلىككە تيىسىنشە قوعامدىق باقىلاۋ جاساۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. ءوز كەزەگىندە ول كاسىپكەرلەردىڭ ءوز جۇمىستارى مەن كورسەتەتىن قىزمەتتەرىن ساپالى اتقارۋىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىنا ىقپال ەتپەك.
ارينە «بيلىك پەن باعىنىشتىلىق» قاعيداتىنان تولىق كولەمدە بىردەن باس تارتۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا ارىپتەستىك, فۋنكتسيونالدىق-كليەنتتىك قاعيداتتاردى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ جولىمەن اكىمشىلىك ىقپال ەتۋ جۇيەسىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تەجەۋگە بولادى دەگەن ويدامىز. ول ءۇشىن زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا اتالعان كودەكستىڭ رەسمي قۇرامى اياسىنداعى سانكتسيالاردى قايتا قاراۋ, تاركىلەۋدى قولدانۋ نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ, لاۋازىمدى ادامداردىڭ اكىمشىلىك ىقپال ەتۋ شارالارىن قولدانۋ كەزىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ سياقتى قاعيداتتاردى مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋ جاعىنا باسا نازار اۋدارىلدى.
كودەكستى زەردەلەۋ بارىسىندا ەلىمىزدە كاسىپكەرلەرگە ۋاقتىلى ەسەپ بەرمەۋ نەمەسە اقپارات ياكي ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى از-كەم كەشىكتىرۋ سياقتى قوعامدىق قاۋىپ تۋدىرمايتىن بولماشى نارسەلەر ءۇشىن اكىمشىلىك ايىپپۇل سالۋ سياقتى كەلەڭسىز جۇيە قالىپتاسىپ قالعانى دا بەلگىلى بولدى. وسىعان وراي كاسىپكەرلەرگە ايىپپۇل بەلگىلەگەندە اتقارىلعان ءىستىڭ قوعامعا قانشالىقتى قاۋىپتىلىگىن, سالىناتىن ايىپپۇلدىڭ ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ كولەمىنە قاراي جۇرگىزىلۋىن ەسكەرۋ ۇسىنىلدى.
سونداي-اق كاسىپكەرلەرگە قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ ناقتى ءتىزىمى دە ايقىن بولماي شىقتى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە ولارعا كەز-كەلگەن ۇساق-تۇيەك ءۇشىن ايىپپۇل سالۋعا مۇمكىندىك بەرىپ كەلگەن. كودەكستە تەك قوسىمشا ەرەجەلەردى عانا باسشىلىققا الاتىن, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ايقىن ءتىزىمى جوق 41 باپ انىقتالدى. ال اتالعان ەرەجەلەر ادامداردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە, مىندەتتى تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىككە, ءوندىرىس پروتسەسى مەن قورشاعان ورتاعا, سونداي-اق ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن جايتتارعا ەش قاتىسى جوق تالاپتارعا تۇنىپ تۇر.
وسىعان بايلانىستى, مۇنداي نەگىزسىز باپتاردى قوعامعا نەعۇرلىم كوبىرەك قاۋىپ تۋعىزاتىن ارەكەتتەردىڭ ناقتى ءتىزىمىن جاساۋ جاعىنا قاراي قايتا قاراۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ال بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بۇزىلعان جاعدايدىڭ وزىندە, قوعامدىق قاۋىپتىلىگى ايتارلىقتاي ەمەس باپتار بويىنشا ايىپپۇل قولدانباي اق, تەك ەسكەرتۋ جاساۋمەن شەكتەلۋ ۇسىنىلدى. وسىلايشا اكىمشىلىك ىقپال ەتۋدىڭ پروفيلاكتيكالىق ءرولىن ارتتىرۋ سيپاتىنا باسىمدىق بەرۋ ەسكەرىلدى.
اكىمشىلىك زاڭناما جۇيەسىندە كاسىپكەرلەر ءۇشىن, اسىرەسە تاركىلەۋ سانكتسياسىنىڭ ورنى بولەك. كاسىپكەرلەرگە اۋىر تيەتىن جازانىڭ بۇل ءتۇرى بيزنەسكە قاتىستى باپتاردىڭ 73 بولىگىندە قاراستىرىلعان ەكەن. بۇل رەتتە اكىمشىلىك ىقپال ەتۋدىڭ قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندە تاركىلەۋ كولەمىنىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ سالدارىنا كوبىنە سايكەس كەلە بەرمەيتىنى ايقىن اڭعارىلدى.
ماسەلەن, كاسىپكەر دەكلاراتسياسىن دۇرىس تولتىرماسا بولدى, بار تاۋارىنان ايىرىلدى دەي بەرىڭىز. ال «دۇرىس تولتىرماۋعا» تەحنيكالىق سيپاتتاعى كەز كەلگەن ۇساق-تۇيەك ارەكەتتەر جاتقىزىلا سالۋى ابدەن مۇمكىن.
تاركىلەۋدى كەڭىنەن قولدانۋ, سايىپ كەلگەندە, ساراپتامالىق زەرتتەۋلەردە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەيتينگىدەگى كورسەتكىشتەرىن تومەندەتۋگە الىپ كەلۋى عاجاپ ەمەس. سونداي-اق ول كەدەندىك ورگانداردىڭ قىزمەتىندە تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ از ەمەستىگىنەن كاسىپكەرلەردىڭ ولارعا دەگەن سەنىمسىزدىگىن تۋدىراتىنى دا انىق.
كاسىپكەرلىكتى زاڭدىلىق تۇرعىدا شەگەندەۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە كاسىپكەرلەردىڭ ارىز-شاعىمدارىن ۋاقتىلى قاراۋ جانە ول بويىنشا كىنالى ادامدارعا لايىقتى جازا قولدانۋ ماسەلەسى ەرەكشە نازاردا تۇرۋى كەرەك. بيلىك پەن كاسىپكەرلىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ رەتتەۋىشى وسى دەگەن ويدامىن.
كاسىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق پالاتاسى قۇرىلعان 4 جىل ىشىندە عانا وسى قۇرىلىمعا بيزنەستى قورعاۋ بويىنشا 17 مىڭنان استام شاعىم تۇسسە, سونىڭ 90 پايىزى لاۋازىمدى ادامداردىڭ ارەكەتى نەمەسە ارەكەتسىزدىگى تۋرالى ەكەن. اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزگەن كەزدە ءبىز نەگىزىنەن وسىنداي ماسەلەلەردى ەسكەردىك.
بۇدان دا تاراتىڭقىراپ ايتساق, كودەكستىڭ ەرەكشە ءبولىمىنىڭ بيزنەسكە قاتىستى 410 بابىنىڭ 314 بابىنا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بۇل – ولاردىڭ 78 پايىزى زاماننىڭ دامۋ ۇردىسىنە ساي ەلەۋلى وزگەرىستەرگە ءتۇستى دەگەن ءسوز. تۇتاستاي العاندا, اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ۇسىنىلعان وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەر 3 باعىتتى قامتىدى. ولار – اكىمشىلىك-دەليكتىلىك زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ, اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەر بويىنشا ءىس جۇرگىزۋدىڭ جەكەلەگەن ينستيتۋتتارىن جەتىلدىرۋ, اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ راسىمدىك جانە پروتسەسسۋالدىق نورمالارىن جۇيەلەندىرۋ.
ىزگىلەندىرۋ اياسىندا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ قۇرامى بويىنشا قولدانىستاعى سانكتسيالاردى جەڭىلدەتۋ قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, 157 قۇرام بويىنشا ايىپپۇلدى تومەندەتۋ, 38 قۇرام بويىنشا «ەسكەرتۋدى» كەڭەيتۋ جانە 30 قۇرام بويىنشا رەپرەسسيۆتىلىگى تومەندەۋ جازاعا اۋىستىرۋ, جەكە تۇلعاعا سالىناتىن ايىپپۇلدىڭ ەڭ جوعارى مولشەرىن بەس ءجۇز ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن ەكى ءجۇز ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن تومەندەتۋ كوزدەلدى. بۇعان قوسا, اۋىرلاتاتىن ءمان-جايلار بولماعان كەزدە ەسكەرتۋ جاساۋعا مىندەتتەيتىن ەرەجە قاراستىرىلدى.
سونىمەن قاتار كاسىپكەرلىكتى توقتاتا تۇرۋ ءۇشىن نەگىز بولعان بۇزۋشىلىقتاردى جويعان كەزدە رۇقساتتىڭ (نەمەسە وعان جەكە قوسىمشانىڭ) قولدانىسىن مەرزىمىنەن بۇرىن قايتا باستاۋدى, ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا رۇقساتتاما قۇجاتتارى بەرىلگەن قىزمەتتىڭ نە ارەكەتتەردىڭ (وپەراتسيالاردىڭ) جەكەلەگەن تۇرلەرىنىڭ (كىشى تۇرلەرىنىڭ) قولدانىسىن توقتاتۋدى, توقتاتا تۇرۋدى كوزدەيتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ماڭىزى بولماشى بولعان كەزدە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتاتىن, جاسالعان اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ماڭىزى بولماشى بولعاندا سۋديا, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردى قارايتىن ورگان (لاۋازىمدى ادام) اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان ادامدى اۋىزشا ەسكەرتۋمەن شەكتەلە وتىرىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيتىن تەتىكتەر ەنگىزىلدى.
قورىتا كەلە ايتارىمىز, بۇگىنگى بيزنەسكە كەڭ جول اشاتىن, كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا تىرەك تە تىرەۋ بولا الاتىن بۇل زاڭ سايىپ كەلگەندە ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ يگى جەمىسى ەكەندىگى داۋسىز.
بۇل ءىس قولعا الىنعان 2016 جىلدىڭ باسىنان بەرى زاڭ ينستيتۋتىنىڭ الاڭىندا عانا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇلتتىق پالاتانىڭ, بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ وزدەرىنىڭ جانە ازاماتتىق جۇرتشىلىق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزدەن استام وتىرىس وتكىزىلىپ, وندا اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ۇسىنىلعان ءبىر مىڭ ەكى جۇزدەن استام تۇزەتۋ قارالىپ, ولاردىڭ 40 پايىزى قابىلدانعان. بۇعان قوسا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنت پالاتالارىندا اتالعان كودەكستى قاراۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار 400-گە جۋىق تۇزەتۋ مەن ۇسىنىس ەنگىزىپ, ولاردىڭ 200-دەن استامى قابىلداندى.
تۇپتەپ كەلگەندە, 2017 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا قول قويىلعان بۇل زاڭنىڭ ەلباسىمىزدىڭ ءوزىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن دۇنيەگە كەلگەنىن تاعى دا اتاپ ايتساق, ارتىق بولماس. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ التىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتتىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىن اشارداعى سوزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى رەفورمالاردى ودان ءارى جالعاستىرۋ, قىلمىستىق پروتسەستەردى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن حالىقارالىق دەڭگەيگە جاقىنداستىرۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ, ازاماتتار مەن بيزنەسكە اكىمشىلىك قىسىم كورسەتۋ ماسەلەسىنىڭ بۇرىنعىسىنشا كۇن تارتىبىندە وتكىر تۇرعانىن اتاپ كورسەتكەن ەدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن جازۋعا ءتيىس تولىقتىرۋلار مەن تۇزەتۋلەردى جىل سوڭىنا دەيىن قابىلداۋدى ۇسىنعان بولاتىن.
بۇگىنگى كۇنى ەلباسىمىزدىڭ بۇل تاپسىرماسى ايتىلعان مەرزىمدە ويداعىداي ورىندالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
رىسقالي ابدىكەروۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
