حان ورداسى – «تورتكۇلتوبە»
قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى ءسوز بولعاندا ەسكە قاسقا جولدى قاسىم حاننان كەيىن ۇلى دالانىڭ قۇدىرەتتى ءامىرشىسى بولعان جەڭىمپاز قولباسشى ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىمنىڭ تۇسەتىنى بەلگىلى. حاندىقتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن كەڭەيتىپ, مەملەكەت بيلىگىن ورىستەتكەن, تۇركىستاندى تۇپكىلىكتى استانا ەتىپ, ورتالىق بيلىكتى كۇشەيتكەن ەسىم حان زامانىندا ورتا ازيانىڭ گەوساياساتىنا ۇلكەن وزگەرىس ەنگىزگەن ايتۋلى تۇلعا.
ەل «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» دەپ ءاسپەتتەگەن داڭقتى حان تۋرالى اڭىز-ءاپسانا, تاريحي شەجىرەلەردىڭ تەك قازاق اراسىندا عانا ەمەس, اعايىن جۇرت قىرعىزدارعا دا كەڭ تارالۋى ونىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسىنا بەرىلگەن حالىقتىڭ شىنايى قۇرمەتى مەن جوعارى باعاسىن اڭعارتادى.
ماسەلەن, حالىق اقىنى قازانعاپ بايبولوۆ «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» جىرىن 1938 جىلى جىرلاسا, اتاقتى قىرعىز اقىنى توعالاق مولدا 1942 جىلى «ەنچەگەر بويلۋ ەر ەشيم» داستانىن تۋدىرۋى وسى سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ايرىقشا بەلگىسى, ەنشىسى بولىنبەگەن اعايىن جۇرتتىڭ كەزىندە ءبىر مەملەكەتتىڭ شاڭىراعى استىندا بولعانىنىڭ ايپاراداي ايعاعى-سىندى.
اقىن قازانعاپتىڭ اۋىلى قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تولە بي اۋدانىنداعى قاسقاسۋ, سايرامسۋ, قاراسورا وزەندەرى قۇيماسىنداعى «ەسىم حان ورداسى» دەپ اتالاتىن ورتا عاسىرلىق تاريحي ەسكەرتكىش «تورتكۇلتوبە» ماڭىندا ورنالاسقان. ەسىم حان مەن ونىڭ داۋىرىنە قاتىستى تاريحي جەر-سۋ اتاۋى بۇل قۇتتى ولكەدە سايراپ تۇر. الايدا جەرگىلىكتى حالىق «ەسىم حاننىڭ ورداسى» دەپ اتاپ كەلگەن, ورتا عاسىردان بەرگى ءتۇرلى مادەني قاباتتارعا تولى ەجەلگى قالانىڭ قورعان جۇرتىنا بۇگىنگە دەيىن ماردىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەگەن ەكەن. مەملەكەتتىك قورعاۋعا دا الىنباعان بۇل قاستەرلى مەكەن ءتىپتى «كيەلى قازاقستان» تىزىمىنە دە ىلىكپەگەن سياقتى.
تاياۋدا وسى اۋىلعا ارنايى ات باسىن بۇرىپ, تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, شەجىرەشى قارتتار مەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى ازاماتتار اۋزىنان وسى قالانىڭ جۇرتى جايىندا, ەسىم حان جانە ونىڭ زامانداستارى تۋرالى اۋىزەكى اڭگىمەلەر شوعىرىن جازىپ الدىق.
كونە قالا جۇرتى ءۇش وزەننىڭ قيىلىسىندا وقشاۋ تۇرعان تىك شاتقالدى جەكە جاسىل توبەنىڭ ۇستىندە تەگىستىككە ورنالاسىپتى. قورعاننىڭ توپىراق ۇيىندىلەرى تورتكۇلدەنگەن قالا ورنىنىڭ جيەگىندە قۇلاندى كۇيىندە كوزگە شالىنادى. ەجەلگى قالا جۇرتى اۋىل بالالارىنىڭ فۋتبول وينايتىن الاڭىنا اينالىپتى. اۋىل جاستارى بۇل ماڭنان قۇمىرا, جەبەنىڭ ۇشى, قۇبىردىڭ قىشتارىن تاۋىپ الىپ ولكەتانۋ مۋزەيىنە تاپسىرعانىمەن, بۇل جەر بۇگىنگە دەيىن ارنايى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ نىسانىنا اينالا قويماپتى. توبەنىڭ ۇستىنەن ەتەگىنە قاراعاندا بەلورتاسىن قۇرساۋلاپ اجەپتاۋىر ور قازىلىپ, ارىق تارتىلىپ, كەزىندە سۋ جۇرگىزگەن ارنا ايقىن بايقالادى. توبەدەن اينالا الىس توڭىرەك ايپاراداي ايقىن كورىنەدى, سالقىن-سابات, ميۋالى-ماۋەلى, سايالى ۇيىق مەكەن. ەگەر قورعاننىڭ كىرەبەرىس بوساعاسىنا قاراۋىل قويىلسا, تىك توبەنى ورلەپ جاۋ شابۋىلداۋ مۇمكىندىگى از, بىرىنشىدەن شاتقال قيا, ەكىنشىدەن بەلۋاردان ارنايى شەڭبەرلەپ قازىلعان ور, ارنالى ارىق كىم-كىمگە دە بوگەت بولماق.
جالپى, ورتا عاسىرداعى بەكىنىستەر مەن قورعاندار تابيعاتتىڭ ءتۇرلى كەدەرگىلەرى مەن ەلەۋلى مۇمكىندىكتەرىن ۇتىمدى پايدالانىپ جاسالاتىنى بەلگىلى. تورتكۇلتوبە دە سونداي نىساننىڭ قاتارىندا, بابالارىمىز ونى جەتىلدىرىپ بەلۋاردان ور قازعان ءارى قالانىڭ قورعان كۇمبەزىن تۇرعىزىپ, قابىرعاسىن شارشىلاپ قالاپ, قۇبىر تارتىپ, اباتتاندىرعان. ارينە كەيىنگى قازاق حاندارى دا بۇل جەرلەردى وزىنە پانا ەتىپ, قايتادان جاڭعىرتىپ وتىرعان. سونداي ءىرى تۇلعانىڭ ءبىرى ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىمنىڭ بۇل توپىراقتا الاپاسى ارتىپ, ارعىماعى اۋناپ, نارى شوككەنى انىق. اۋىل زيالىلارىنىڭ قىزعىشتاي قورعاۋىمەن اڭىز-ءاپساناسى تىرنەكتەلىپ جينالىپ, ەسكى قالا جۇرتى بۇزىلماي بۇگىنگە جەتكەن وسى كيەلى وردانىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇي-جاي قۇرىلىسىن دا سالا باستاپتى.
تاريحي جادىنى وياتۋعا عاسىرلار بويى ىقپال ەتىپ كەلە جاتقان قاسيەتتى نىساندى «كيەلى قازاقستان» تىزىمىنە تىركەپ ەنگىزۋ, عىلىمي زەردەلەۋ, ارحەولوگيالىق ساراپتاۋدان وتكىزۋ الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىندە. «ەسىم حان ورداسى» اتتى بۇل تاريحي جۇرتتىڭ ۇلتتىق رۋحتى كوتەرىپ, شەجىرەمىزدى جاڭعىرتىپ, تاريحي سانامىزدىڭ قۋاتتانۋىنا تيگىزىپ كەلە جاتقان شاراپاتى اسا مول. سونىڭ ءبىر عانا مىسالى – جەتى مىڭ جولدان تۇراتىن «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» تاريحي ەپوسى. وسى توپىراقتىڭ بەسىگىنە تەربەلىپ, اۋەنىنە الديلەنگەن قازانعاپ بايبولوۆ اقىن بالا كۇنىنەن قۇلاعىنا سىڭگەن سارىندى كولەمدى جىرعا اينالدىرعان. ال قازاقتىڭ ەجەلگى حاندارىنىڭ ەشبىرىنە دە مۇنداي كولەمدى ەپوس ارنالماعانى تاعى دا انىق. دەمەك, ەل زەردەسىنىڭ ساۋلەسى وسى تاريحي جىردا سارى التىننىڭ تۇيىرشىگىندەي ۇشقىندايدى, ال جىرشىنىڭ ۇلى حاندار مەن بيلەردىڭ ىشكەن سۋى, جۇتقان اۋاسى, باسقان توپىراعىنان, كوكىرەگى كومبەلى قارتتاردىڭ كۇمبىرىنەن ءنار العانى, شابىت شاقىرعانى ايقىن. «ەسىم حان ورداسى» دەپ اتالاتىن قازىنالى جۇرتتىڭ اينالاسىنا عاسىرلار بويى شوعىرلانعان عيبرات پەن تاعىلىم قاينارى تاۋەلسىزدىگىمىز نىعايعان بۇگىنگى كۇنى دە اسا ماڭىزدى, دەمەك بۇل تاريحي-رۋحاني كەشەن جاڭا زامان تالابىنا ساي جاڭعىرىپ قايتا تۇلەۋى قاجەت-اق.
ەكى ەل ەپوسىنىڭ سوم تۇلعاسى – ەر ەسىم
ەسىم حان تۋرالى ازەلگى ەپوستى ونىڭ جورىقشى جىراۋى بولعان جيەمبەت, مارعاسقا جىراۋ, قىرعىز كوكىم بيلەر جۇرتقا تاراتقانى انىق. اڭىز-ءاپسانا, ەرتەك, حيكايا, قىسقا ولەڭ جولدارى سەكىلدى ءتۇرلى پىشىندە ەل قۇلاعىنا الۋان ءتۇرلى نۇسقالارى اۋەلدەن ءسىڭىستى بولادى. «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» تاريحي ەپوسىن كەيىنگى جىرلاۋشى قازانعاپ بايبولوۆ ەسىم حاننىڭ باس باتىرىنىڭ ءبىرى رەتىندە الشىن جيەمبەت بورتاعاش ۇلىن اتاۋى دا داستۇرگە دەگەن ادالدىقتى تانىتادى. جىرشى «ەسىم دالاعا شىعىپ, ىلگەرى ايتقان حابارى بويىنشا ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىن تەگىس جيناپ, حان كوتەرىلدى... سول كۇندە ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىندا اتاقتى ءتورت باتىر بولار ەدى. ۇلى جۇزدە, دۋلاتتان شاباي ۇلى جاقسىعۇل دەگەن مەرگەن ەدى, قوڭىراتتان الاتاۋ دەگەن باتىر ەدى. كىشى ءجۇز الشىن-جاپپاستا بورىتوعاش ۇلى جيەمبەت دەگەن ەدى. ۇيسىننەن سۇلەيمەن باتىر» دەيدى. وسىلايشا اقىن «ەسىم سەنى ەسىرتكەن, ەسىل دە مەنىڭ كەڭەسىم» دەگەن ءور مىنەزدى جىراۋ جيەمبەتتىڭ ارۋاعىن تەربەتەدى.
جىرشى قازانعاپ بايبولوۆ ءوزى وسكەن ورتاداعى ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەن سيۋجەتتەردى جيناستىرىپ, توپتاستىرىپ ەپيكالىق داستۇرگە ساي تاريحي جىر تۋدىرادى. قاھارماننىڭ جاۋعا اتتانىپ كەتكەندە ءوزىنىڭ جاقىن تۋىسىنىڭ ەلىن شابۋى, پاتشالىقتى ۋاقىتشا يەمدەنۋى, اناسى مەن بالاسىن قوي جايعىزىپ قۇلدىققا سالۋى, وعان باس كەيىپكەردىڭ جاسىرىن, كوبىندە بەت ءپىشىنىن وزگەرتىپ كەلۋى, جاقىندارى ونى تاني الماۋى, ولارمەن قايىم ولەڭ ايتىپ ايتىسۋى, ارتىنان ەلىن زۇلىمنان ازات ەتىپ ماڭگى باقىتتى ەتۋى – ءداستۇرلى ەپوستىڭ قۇرىلىمىندا كەزدەسەتىن تۇراقتى سارىندار. سول سەبەپتەن بۇل جىر ءبىر قاراعاندا «الپامىس» ەپوسىنا كوبىرەك ۇقساپ كەتەدى.
قىرعىزداعى «ەر ەشيم» جىرىنىڭ سيۋجەتى دە وسىنداي. ەكى ەلدىڭ ەپوسىندا دا قالماقتى جەڭىپ كەلگەن ەر ەسىم جاۋعا تالانعان جۇرتتا مال باعىپ جۇرگەن جاقىن تۋىستارىنا جولاي كەز بولادى. قىرعىزدا ەر ەسىمنىڭ ايەلى «بەكبەكەي» اۋەنىنە سالىپ قاسىرەتتى جاعدايى تۋرالى ولەڭ ايتسا, قازاقتا حاننىڭ اناسى بەسىك جىرىنىڭ الديىمەن زارىن جەتكىزەدى. ايتكەنمەن ەكى ەلدەگى ەپوستا كەزدەسەتىن كەيىپكەرلەر, وقيعانىڭ ءوربۋى مۇلدە بولەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل جىر ءبىر ەپوستىڭ نۇسقالارى ەمەس, جەكە-دارا تۋعان ەكى بولەك دۇنيە دەۋگە بولادى. دەگەنمەن مۇندا ەگىز بوتاداي ۇقساستىقتار اڭعارىلادى. تاريحي تۇلعانىڭ ناقتىلى ءومىرى جىرلانعاندىقتان دا سولاي بولۋى زاڭدى ءتارىزدى. ماسەلەن, حاننىڭ جاۋ قولىنداعى جۇبايى قىرعىز جىرىندا:
«قوي قايتارعان ءبىزدىڭ قىز,
قوزى باققان ءبىزدىڭ قىز,
ەنشەگەر بويلۋ ەر ەشيم,
ەسەن كەلسە قالماقتان,
ءبىزدىڭ قىزداي بولار ما ەكەن ءسىزدىڭ قىز؟», – دەپ زارلايدى. ارينە بۇل شۋماقتار نەگىزىنەن سول قالپىندا قازانعاپ نۇسقاسىندا قايتالانادى. ويتكەنى بۇل تاريحي ولەڭ ءاۋ باستان ەل قۇلاعىنا ءسىڭىستى بولىپ, كەيىننەن كوركەم ەپوسقا كىرىككەنى ءسوزسىز.
مىنگەنى ەسىم حاننىڭ – سارىپقۇلا
اڭىز-داستاندارعا قۇلاق تۇرسەك, ەلدىڭ ەرەكشە قاھارمانىنا قانات بولعان عاجايىپ تۇلپار مىنگىزەتىنىن اڭعارامىز. قوبىلاندىنىڭ تايبۋرىلى, الپامىستىڭ بايشۇبارى, قامباردىڭ قاراقاسقاسى كونەدەن جەتكەن التىن اڭىزدار, بەرتىنگى قاراكەرەي قابانبايدىڭ قۋباسى, قانجىعالى بوگەنبايدىڭ نارقىزىلى, كەنەسارىنىڭ كوكبۋرىلى دا ەر سەرىگى بولعان ارعىماقتار.
سول سياقتى ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىمنىڭ تۇلپارى سارىپقۇلا تۋرالى اڭىزدار دا قازاق پەن قىرعىز اراسىندا ورتاق تارالعان. قىرعىز ەپوسىندا ەسىم حاننىڭ مىنگەن تۇلپارىنىڭ اتى – شارىپقۇلا. قىرعىزدار تۇلپاردىڭ ءتۇپ يەسى تۇگەلباي, شارىپقۇلا كەرمارال ءتارىزدى عاجايىپ تىلسىم جانۋاردان تۋعان بۋدان دەسەدى. اڭىزعا سەنسەك, تۇگەلبايدىڭ جىلقىسىندا قيساپ جوق ەكەن, ەر ەسىمنىڭ سىنشىسى ءۇيىردىڭ شەتىندەگى «جاباعى ءجۇنى ءتۇسپەگەن, قۇم سىركە باسىپ بيتتەگەن» قۇلانى تاڭداپ الىپتى, ول لەزدە تۇلپارعا اينالادى.
قىرعىز جىر-اڭىزدارىندا ەسىم حانعا تۇلپاردى تۇگەلباي سىيلايدى. تۇگەلباي تۋرالى الاش قايراتكەرى, بىلگىر تاريحشى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ «بۇل قىرعىزداعى الاش زيالىسى ەشەنالى اراباەۆتىڭ توعىزىنشى اتاسى. ەشەنالى اراباەۆتىڭ باباسى تۇگەلبايعا ولجاعا تارتۋ ەتىلگەن قاتاعاننىڭ قىزىنان تۋعان» دەپ جازادى.
قازاق شەجىرەسىندە تۇگەلباي – ەسىم حاننىڭ وڭ تىزەسىن باسقان قۇدايبەردى ءبيدىڭ ۇلى, ونىڭ تۋعان باۋىرى الىبەكتەن ايگىلى تولە بي تارايدى. ءبىر قىزىعى, اتاقونىستا وتىرعان ءبيدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى تۇگەلبايدىڭ قاتاعاننىڭ ءبىر قىزىنا ۇيلەنگەنى, ونىڭ قىرعىز ىشىنە بارىپ اۋلەتىمەن بىرگە ءسىڭىپ كەتكەنى تۋرالى شەجىرە-اڭگىمە ايتادى. قالاي بولعاندا توعىسىپ جاتقان تاريحتى كورەمىز.
تۇگەلبايدىڭ ۇرپاعى, تولەبي اۋدانى قاسقاسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىنى 1938 جىلى تۋعان ق.بوشاتاي ۇلىنان فولكلورتانۋشى-عالىم ا.تويشان ۇلى جازىپ العان ەسىم حان مەن تۇرسىن حاننىڭ ءاۋ باستاعى كيكىلجىڭى نەدەن بولعانى تۋرالى اڭىز تومەندەگىدەي سىر شەرتەدى: «تۇرسىن حاندا كەرەمەت ءبىر تۇقىمى تۇلپار تۋاتىن ايعىر بار ەدى. سول ايعىردان ەسىم حان دا ءبىر ق ۇلىن العىسى كەلەدى. تۇرسىن حان كەلىسەدى, بىراق قىزعانىپ, جىلقىشىسىنا «ەسىم حاننىڭ بيەسىنە ايعىر شاپقان كەزدە باسىن تارتىپ قاپ, ۇرىقتى سىرتقا اعىزىڭدار», دەپ جاسىرىن تاپسىرما بەرەدى. مۇنداي بولاتىنىن سەزگەن ەسىم حان دا اتبەگىنە ەسكەرتۋ جاساپ, قىراعى بولۋدى تاپسىرادى. بيەنى اكەلىپ, ايعىر شابا بەرگەندە تۇرسىن حاننىڭ جىلقىشىسى ايتقانداي-اق باسىن تارتىپ قالادى, ونى سەزگەن ەسىم حاننىڭ اتبەگىسى تاقياسىن توسا قويادى دا, ۇرىقتى جەرگە توكپەي قۇيىپ الادى. ءسويتىپ كۇيلەپ تۇرعان بيەنى جىعىپ جىبەرەدى دە, جاتىرىنا تۇقىمدى دەرەۋ قۇيادى. وسى بيەدەن كەرەمەت تۇلپار تۋادى دا, اقىرى ەكى حاننىڭ باقاستىعى ءتىپتى قوزىپ, ارالارىنا سىنا-سىزات تۇسە بەرەدى». ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىز وسىلاي سىر شەرتەدى.
قازاق اراسىندا سارىپقۇلا تۋرالى اڭىز كوپ, ءتىپتى, وسى سايگ ۇلىككە ارنالعان «سارىپقۇلا» دەگەن حالىق كۇيى دە بار. «سارىپقۇلا تۇلپاردىڭ نىسپىسى اياقتى سىلتىپ باستىرتاتىن كادىمگى سارىپ اۋرۋىنا ۇقساستىقتان تۋعان. سەبەبى العاش مىنگەندە سارىپقۇلا سايگ ۇلىك دەنەسى قىزعانشا سىلتي باسىپ, ءبىراز اقساڭداپ جۇرەدى ەكەن. ال دەنەسى قىزىپ, ءجۇرىسى ماندىعاندا وعان جەتەتىن جۇيرىك ات جوق, ىلەسەتىن ارعىماق جوق» دەيدى. سول سەبەپتى كۇيشى سارىپقۇلانىڭ وسى ءجۇرىسىن اۋەنگە سالىپ, حاننىڭ تۇلپارىنا كۇي ارناعان.
ەل اراسىندا تارالعان جىردا ەسىم حاننىڭ تۇلپارى تەڭىزدەگى سۋىن ايعىر مەن جەتى جىل بويى تۋماي جۇرگەن قۇلاتورى بيەدەن جارالعان دەيدى. قازانعاپ جىرىندا ەسىم حاننىڭ مىنگەن تۇلپارى ادام باستى, جىلقى دەنەلى تەڭىز جىلقىسىنىڭ ايعىرىنان جارالعان سۋىن تۇلپار.
قانشا عاسىرلار وتكەنىمەن ەسىم حاننىڭ تۇلپارى سارىپقۇلا, ونى حانعا سىيلاعان تۇگەلباي, ونىڭ ۇرپاعىنىڭ ءبىر بۇتاعى قىرعىزدا قاتاعان دەگەن اتپەن ءوربىپ كەلە جاتقانى جايىندا قازاق پەن قىرعىز اراسىندا شەجىرە اڭگىمەلەر ۇقساس ايتىلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس, تاريحتىڭ تەرەڭىندە تۇيتكىلدى ءبىر ءتۇيىننىڭ بارىن اڭعارتقانداي, ارنايى تەكسەرە ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىن جايت.
ءتۇيىن
ءبىر كەزدەرى ەنشىسى بولىنبەگەن ەكى ەلدىڭ ەپوسىنداعى ەسىم حان بەينەسى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرعانىمەن, ەلەۋلى ايىرماشىلىقتار دا بار. قىرعىز ەپوسىندا ەسىم حان – قىپشاقتىڭ حانى, قازاق پەن قىرعىزدى جاۋدان ورتاق قورعاۋشى. البەتتە قاتاعاننىڭ تۇرسىن حانى – وپاسىزدىق جاساۋشى ب ۇلىكشى. ەسىم حاننىڭ بەلگىلى ءبيى كوكىمنىڭ بەينەسى قىرعىز نۇسقاسىندا مۇلدەم جوق. كەرىسىنشە كوكىم ءبيدىڭ بەينەسى قازاق قازانعاپ بايبولوۆ جىرىندا تارتىمدى سومدالادى. بايقاۋىمىزشا, قازانعاپ جىرلاعان نۇسقا تاريحي دەرەكتەرمەن ۇندەسىپ, جىرشىنىڭ پايىمى مەن تانىمىنان, ءوز ورتاسىندا ايتىلاتىن ارقاۋلى اڭگىمەلەرمەن ساباقتاسىپ, ءتىپتى جىرشى جاساعان كەيىنگى ۋاقىتتىڭ دا كوزقاراسى ەپوسقا كىرىككەن. ال قىرعىز ەپوسى نەگىزىنەن فولكلورلىق ءداستۇر اياسىنا ساي جىرلانعان.
قازانعاپ جىردا شاكارىم شەجىرەسىنەن دە مالىمەت كەلتىرىپ, سول دەرەكتەردىڭ ىزىمەن دە وقيعا جەلىسىن ساباقتاپ كەتەدى. اۆتوردىڭ ايگىلى بەكاسىل ءاۋليەنىڭ مەدرەسەسىندە تاربيەلەنىپ, شىعىستىڭ ىلىمىمەن سۋسىنداعانى ونىڭ قولتاڭباسىنان, ءسوز ساپتاسىنان انىق بايقالادى. جىرشىنىڭ ءسوز ورنەگىندە اراب-پارسى سوزدەرىنىڭ ءجيى ۇشىراسۋى دا ونىڭ يسلام داستۇرىندە, مەدرەسەدە زەردەسى قالىپتاسقانىن بايقاتادى.
ەسىم حاننىڭ ورداسى, تۇلپارى, باتىرلارى, ەسىم حان زامانىنىڭ يگى جاقسىلارى, حاننىڭ جورىق جولىنا قاتىستى تۋعان جەر-سۋ اڭىزدارى, نەشە الۋان شەجىرە اڭگىمەلەردىڭ بۇگىنگى كۇنى دە قازاق پەن قىرعىزداردىڭ اراسىندا قاتار ايتىلۋى ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
ەسىم حانعا قاتىستى جەر-سۋ اڭىزدارى دا قازاق پەن قىرعىز اراسىندا قاتار ايتىلىپ, كونە تاريحتىڭ كۇمبىرىن ءبۇگىنگى كۇنگە جەتكىزىپ تۇر. قىرعىزدا «تورى ايعىر», «جورعانىڭ بەلى», «ءۇلكەن بۋرىل», «كىشى بۋرىل», قازاقتا «كۇيىك», «شاقپاق», «داڭعىراشالدى», «شاتىرتوبە», «توعىس» سەكىلدى جەر-سۋ اتتارى اڭىزىمەن بىرگە ايتىلادى. «جەر-سۋدىڭ اتى – تاريحتىڭ حاتى» دەگەندەي, ولكەمىزدىڭ ءاربىر تاۋ-تاسىنىڭ ءوزى كۇبىرلەپ سىر ايتاتىندىقتان, ونى وركەنيەتتى زامانعا ساي جاڭعىرتا بىلسەك, جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرەتىن ونەگە باستاۋى التىن كەنىش بولارى ءسوزسىز.
دەمەك, قازاق پەن قىرعىزدىڭ ورتاق حانى بولعان ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىمنىڭ تۇلعاسى تۋرالى زەرلى سوزبەن ورنەكتەلىپ, جەر-سۋ اڭىزىمەن دايەكتەلگەن, بۇگىنگى كۇنگى ۇرپاققا ۇلاسىپ جالعاسقان, حالىق ماحابباتىمەن سومدالعان تاريحي ەپوستىق الىپ ەسكەرتكىش كەشەن قانداس ەكى حالىقتىڭ باۋىرلاستىعىنا نۇرلى ساۋلەسىن شاشىپ, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسا بەرەتىنى ءسوزسىز.
ۇلى دالاعا اتاعى جايىلعان ايبارلى سايىپقىران قاسىم حان ارتىنا قاسقا جول قالدىرسا, ودان كەيىنگى ءداۋىر مۇعدارىندا «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» ەلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, ۇلىستى ۇيىستىرىپ, شالقار ءورىسىن كەڭىتىپ, شەگارا-شەبىن شەگەندەپ, حالىقتىق بەت-بەينەسىن قالىپتاۋعا بەرىك نەگىز قالايدى. تۋىسى تۇرسىن حاننان تۋعان بالەكەت ب ۇلىكتەن, باۋىرعا باۋىر قارۋ كەزەنگەن قاندى قىرعىننان ەل ءبىرلىگى سەتىنەگەن تۇستا ايبارىن اسىرىپ, التى سان الاشتىڭ الاۋىزدىعىن جويىپ, وتانىنا ءتارتىپ ورناتقان قاھارلى ەسىم حان ەندى سۇلتانداردىڭ بيلىگىن شەكتەۋگە قادام جاسايدى. باباسى شىڭعىس حان تۇسىنان قالىپتاسقان, ۇلى جاسا زاڭىنان ۇلاسقان تورەلەردىڭ قۇزىرەتى ىرىقتالىپ, ەندى دالا بيلەرىنىڭ ىقپالى ارتا تۇسەدى.
قىرعىز كوكىم بي, قاراقالپاق ساسىق بي, قازاقتان شانشار, جيدەباي, قۇدايبەردى سەكىلدى بيلەر ەلدىڭ بىرلىگىن نىعايتىپ, بيلىك ءتۇزىمىن جاڭعىرتىپ, جارعىلارىن جابدىقتاۋعا تاباندى كىرىسەتىن بولادى. كونە تۇركىدەن تامىر تارتقان بەكتىك (بيلىك) جۇيە ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە قايتا ورالا باستاعاندىقتان, بۇل جورا «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ جۇرت جادىندا جاڭعىرادى.
ەر ەسىم قاھارلى بيلەۋشى عانا ەمەس, قازاق ەلدىگىنە وڭ رەفورما جاساپ, دانالىقتىڭ مۇزارت شىڭىنان الىس بولاشاققا ساۋلە تۇسىرگەن كورەگەن كوسەم, تۇتاس تۇركىستاننىڭ تۇگەل بيلىگىنە قول جەتكىزگەن قۇدىرەتتى حان بولدى. ونىڭ جورىقتاعى سۇراپىل ەرلىكتەرى مەن الىپ بەينەسى ەل جادىندا ماڭگى جاڭعىرىپ, اڭىز-جىرلاردىڭ التىن ارقاۋىنا اينالدى. سوندىقتان ەڭسەگەي بويلى ەسىمنىڭ ورداسى قونعان «تورتكۇلتوبەنىڭ» «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ارقىلى مەملەكەت قاراۋىنا ارنايى الىنىپ, ءتيىستى ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلەتىن ۋاقىت جەتتى دەپ ويلايمىز. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ بۇل ماسەلەنى ايرىقشا نازارعا الادى دەپ سەنەمىز. وسىلايشا قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان تاعى ءبىر تۇعىرلى تۇلعانىڭ ونەگەلى مۇراسى ەلىمەن قايتا قاۋىشار ەدى.
دارحان قىدىءرالى
