ىرگەمىزدى نىقتايتىن ءىرى جوبالار
سەرپىندىلىك ستراتەگياسى
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تاۋەكەلدەرىنىڭ ستراتەگيالىق دۇرىس ەكەنىن كورسەتىپ, سول ارقىلى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ جانە شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋدىڭ بالاماسىز بولىپ تانىلدى. مەملەكەتتىك يننوۆاتسيالىق ساياسات بىرىنشىدەن, دامۋدىڭ جەدەل ءارى اسەرلى ءتاسىلى يننوۆاتسيالىق كلاستەرلەردى دامىتۋعا, ەكىنشىدەن, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلتتىق يدەياسىن قاناعاتتادىراتىن يننوۆاتسيالىق ورتا قالىپتاستىرۋعا, ءۇشىنشىدەن, يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ اسەرلىلىگىن ارتتىرۋعا, ءتورتىنشىدەن, عىلىمي-تەحنولوگيالىق الەۋەتتى كوممەرتسيالاندىراتىن قازاقستاندىق جۇيە جاساۋعا جانە بەسىنشىدەن, وتاندىق كاسىپكەرلىكتى يننوۆاتسيالىق گرانتتارمەن قامتۋعا باعىتتالعان. 2011 جىلعى 4 شىلدەدە «كورمە» ورتالىعىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن «قۋاتتى قازاقستاندى بىرگە جاسايمىز!» اتتى ءىس-شارا وتكىزىلدى جانە 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ىسكە قوسىلعان يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جوبالارىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. وسى ءىس-شارا بارىسىندا وبلىستار, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرى مەملەكەت باسشىسىنا 6 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرا وتىرىپ, 114 ملرد. تەڭگە قاراجاتتى قامتيتىن 75 جوبانى تانىستىردى. جالپى, جارتى جىل ىشىندە 900 ملرد. تەڭگەدەن استام سوماعا 227 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 29 مىڭ جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلعان. ەكىنشى جارتىجىلدىقتا كەمىندە 617 ملرد. تەڭگە قارجىنى قۇرايتىن 14,5 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورىنىن قامتيتىن 129 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە «سامۇرىق-ەنەرگو» اق-تىڭ قولداۋىمەن شارىن وزەنىندە مويناق گەس-ءىن سالۋ, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-تىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمەن جەتىگەن-قورعاس تەمىر جول تورابىن جانە «وزەن – تۇركىمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا» جاڭا تەمىر جول تورابىن سالۋ, استانا قالاسىندا «Talgo» جولاۋشىلار ۆاگونىنىڭ ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوجولىن سالۋ سەكىلدى ءىرى جوبالار بار.مويناق گەس-ءى
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا وراي مويناق گەس-ءىن قايتا قولعا الۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسى شۆەيتساريا مەن قىتايدان كەيىن جەر استىن ۇڭعىلاۋ ادىسىمەن سالىنعان ءۇشىنشى سۋ ەلەكتر ستانساسى. قۋاتى – 300 مۆت. ونىڭ ەرەكشەلىگى – تمد كەڭىستىگىندەگى جوعارى قىسىمدى ءۇش گيدروستانسانىڭ ءبىرى. سۋ قىسىمى 500 مەتردى قۇرايدى. قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى 340 ميلليون دوللار. العاش قۇرىلىسقا قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى 25 ميلليون اقش دوللارىن ءبولىپ, قارجى «بەستوبە» سۋ قويماسى مەن جول, ەلەكتر جەلىسىن تارتۋعا, تۇرعىن ءۇي سالۋعا جۇمسالعان. اتالمىش بانك كەيىننەن تاعى دا 132 ميلليون دوللار بولگەن. قىتاي دامۋ بانكى 200 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالعان. قاراجات ەسەبىنەن نەگىزگى نىسان قۇرىلىستارى باستالىپ, جۇمىسقا كاسىبي ءتاجىريبەسى بار قىتاي ماماندارى تارتىلعان. قازىر بولىنگەن قارجىنىڭ 90 پايىزى يگەرىلدى. قۇرىلىستا 1200-دەي ادام ەڭبەك ەتسە, ونىڭ 340-ى قىتايدان كەلگەن ماماندار. قالعاندارى ءوزىمىزدىڭ وتانداستار. ماماندار ءۇشىن 80 تۇرعىن ۇيدەن تۇراتىن قالاشىق جانە مەشىت, بالالار باقشاسى سالىندى. مويناقتى سالۋعا 200 مىڭ تەكشە مەتر بەتون, 25 مىڭ توننا ارماتۋرا, 16 مىڭ توننا قۇبىر, 5 مىڭ توننا قۇرال-جابدىق, 1 ملن. تەكشە مەتر تاس جۇمسالعان. «مويناقتىڭ» 51 پايىز اكتسياسى مەملەكەت قولىندا. ال, 49 پايىزى قازاقستاندىق اكتسيونەرلەر يەلىگىندە. جارىق كوزى «KEGOC» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ جەلىلەرى ارقىلى شەلەك جانە قاپشاعاي جانىنداعى قوسىمشا ستانسالارعا بەرىلىپ, ودان ءارى وڭتۇستىك وڭىرگە تاراتىلادى. قۇرىلىس جۇمىسىندا 100 ءتۇرلى ماركاداعى اۆتوكولىكتەر مەن 37 ارناۋلى تەحنيكا جانە مەحانيكالىق اگرەگات, گەنەراتور, ترانسفورماتور, كومپرەسسورلاردىڭ 50-دەن اسا ءتۇرى بار. «بەستوبە» سۋ قويماسىنىڭ كولەمى 238 ملن. تەكشە مەتر. «مويناقتىڭ» كەپىلدىك مەرزىمى 100 جىلعا ەسەپتەلگەن. سەيسميكالىق جاعىنان 9 باللدىق جەر سىلكىنىسىنە ءتوزىمدى. الىپ قۇرىلىس ىسكە قوسىلعاندا ءوڭىردەگى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كورسەتكىشى جىل سايىن 6,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى دەپ جوسپارلانعان. بيۋدجەتكە 1 ملرد. 790 ملن. تەڭگە ءتۇسىم تۇسەتىن بولادى.
جەتىگەن – قورعاس تەمىر جول تورابى
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا سالىنعان «جەتىگەن-قورعاس» تەمىر جول جەلىسى جۇكتى تەمىر جول ارقىلى قىتايدان ورتالىق ازياعا, ودان ءارى ەۋروپاعا جەتكىزۋدىڭ ەڭ قىسقا جولى بولىپ وتىر. 293 شاقىرىمعا سوزىلعان جەلىگە 165 000 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىندى. «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جول جەلىسى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى جول قاشىقتىعىن 500 شاقىرىمعا قىسقارتادى. «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جول جەلىسىنىڭ بويىندا ورنالاسقان «التىنكول» ستانساسى ءىرى كولىكتىك-لوگيستيكالىق ءتۇيىن بولماق. «التىنكول» ستانساسىندا پويىز ۆاگوندارى قىتايلىق تار رەلستى تەمىر جولدان (1435 مم.) تمد ەلدەرىندە پايدالانىلاتىن تەمىر جول رەلسىنە (1520 مم.) اۋىستىرىلادى. قازىرگى تاڭدا «التىنكول» ستانساسىنىڭ جۇمىسشىلارىنا ارنالعان «نۇركەنت» شاعىن قالاشىعى سالىندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك جانە بايلانىس مينيسترلىگىنىڭ ءمالىمەتتەرى بويىنشا, «جەتىگەن – قورعاس» جەلىسى ارقىلى 2012 جىلى 5,5 ملن. توننا, 2015 جىلى 10,5 ملن. توننا, ال 2020 جىلى 25 ملن. توننا تاۋار اينالىمى ءجۇزەگە اسادى. وسى ارقىلى قازاقستاننىڭ كولىكتىك-لوگيستيكالىق قىزمەت ءتۇرلەرىنەن تاباتىن تابىس كولەمى 50 پايىزعا دەيىن ارتادى. قحر-مەن ەكى ورتاداعى شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق قاتىناستاردىڭ دامۋىنا, مەملەكەتارالىق بايلانىستىڭ ارتۋىنا اتسالىسپاق. ورتالىقتا كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا ورىندارى, كورمە زالدارى, جۇك ساقتاۋ قويمالارى ورنالاسادى, اقپاراتتىق-لوگيستيكالىق ورتالىق بولادى, قوناقۇيلەر مەن ءدامحانالار سالىنىپ, كولىكتىك-ەكسپەديتسيالىق, تەلەكوممۋنيكاتسيالىق, بروكەرلىك جانە بانك قىزمەتتەرى كورسەتىلەدى. شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعى 2012-2018 جىلدار ارالىعىندا جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ ەسەبىنەن تولىقتاي سالىنىپ بىتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بولاشاقتا الماتىدان ورتالىققا دەيىن ەلەكتر پويىزى نەمەسە رەلستى اۆتوبۋس جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعان كورىنەدى. شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعى ازاماتتارعا 50 كيلوگرامعا دەيىن جۇكتى سالىق تولەمىنسىز الىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وزەن – تۇركىمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا تەمىر جول جەلىسى
«وزەن – تۇركىمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا» جاڭا تەمىر جول ماگيسترالى – «وزەن – قىزىلقيا – بەرەكەت – ەترەك – گورگان» حالىقارالىق جوباسىنىڭ ءبىر بولشەگى. اتالمىش جەلىنىڭ قۇرىلىسىنا 13 ملدر. تەڭگە جۇمسالۋدا. ەۋرازيا مەن يران تەڭىز ايلاقتارىن بارىنشا جاقىنداستىراتىن سولتۇستىك – وڭتۇستىك ستراتەگيالىق ترانسۇلتتىق ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسىن اتقارۋدى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2009 جىلى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-قا جۇكتەدى. تەمىر جولدىڭ قازاقستاندىق 146 شاقىرىمدىق بولىگىندە 68 جاساندى عيمارات, 7 ستانسا مەن جولايىرىقتارى, ءتورت كوپىر سالىنادى. قۇرىلىس جۇمىستارىنا ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-ءتۇپكىرىنەن ەكى مىڭعا جۋىق مامان تارتىلعان. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي «قتج» ۇك» اق تەمىر جول تەلىمىندەگى تاپسىرىستاردىڭ 80 پايىزىن وتاندىق ءوندىرىس ورىندارىنا ورنالاستىردى. اتالعان جوبا 2007 جىلى قازاقستان, تۇركىمەنستان جانە يران اراسىندا قول قويىلعان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ دەكلاراتسياسى جانە ۇكىمەتارالىق كەلىسىم نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىن جەلىنىڭ ۇزىندىعى – 146 شاقىرىم. بۇگىنگى تاڭدا رەلس توركوزدەرىن توسەۋ مەن سۋاعارلار جانە كوپىرلەر سەكىلدى جاساندى عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسى تولىعىمەن اياقتالدى. تەلىمنىڭ بارلىق جەلىلەرىنە باعاندار ورناتىلىپ, ەلەكتر قۋاتى بەرىلە باستادى. وزەن ستانساسى بارىنشا كەڭەيتىلىپ, جاڭعىرتىلۋدا. مۇندا 100 جولاۋشىعا ارنالعان جايلى ۆوكزال بوي كوتەرىپ, ينفراقۇرىلىمى سايكەستەندىرىلۋدە. الەۋمەتتىك ماقساتتاعى ارقايسىسى 320 ورىندىق ەكى بالاباقشا, مونشا, باسقا دا نىساندار تۇرعىزىلادى. جاڭادان سالىنعان بولاشاق ستانساسىندا 25 جولاۋشىعا ارنالعان ۆوكزالمەن بىرگە قىزمەتتىك-تەحنيكالىق عيماراتتار بوي كوتەرىپ كەلەدى. 80 وقۋشىعا ارنالعان مەكتەپ, 50 ورىندىق بالاباقشا, جەلىلىك امبۋلاتوريا, ونەركاسىپتىك جانە ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرى, اسحانا, ناۋبايحانا اشۋ كوزدەلگەن. تەمىر جول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى بارىسىن تۇراقتى باقىلاۋ جونىندە ارنايى شتاب قۇرىلعان. جاڭا تەمىر جول ماگيسترالى ەلىمىزدىڭ باسەكەلەستىككە ساي الەۋەتىن ءوسىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىن جاڭا حالىقارالىق كولىك دالىزىنە باستايدى. «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, «وزەن – تۇركىمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا» تەمىر جول جەلىسى بەلگىلەنگەن مەرزىمىندە اياقتالادى.تالاپقا ساي «تالگو»
قازاقستاندا «تالگو» پويىزىنىڭ ۆاگوندارى 2004 جىلدان بەرى پايدالانىلادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولاۋشى پويىزدارىنىڭ جىلدامدىعىن ارتتىرۋ جونىندە بەرىلگەن تاپسىرماسى بار. ول تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن الەۋەتتى ءارىپتەس – جولاۋشىلار ۆاگوندارىن شىعاراتىن يسپاندىق «تالگو» كومپانياسىمەن بىرلەسكەن زاۋىت سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. قازان ايىنىڭ 5-ءى كۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق پرەزيدەنتى اسقار مامين جەلتوقسان ايىندا جولاۋشىلار ۆاگوندارىن قۇراستىراتىن زاۋىت قۇرىلىسى اياقتالاتىنىن جەتكىزدى.
جولاۋشىلار ۆاگونىن قۇراستىراتىن زاۋىت كۋزوۆ دايىنداۋ, ەلەكتر-مونتاجداۋ جۇمىستارى, كۋزوۆ جيناۋ, ۆاگونداردى تىركەۋ جانە ستاتيستيكالىق سىناق, ۆاگوننىڭ ەسىك-تەرەزەسىن جيناۋ, كۋزوۆتى سىرلاۋ ءجانە دايىنداۋ سەكىلدى تسەحتاردان تۇرادى. زاۋىت ورنالاسقان اۋماقتىڭ كولەمى شامامەن 30 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى. «تۇلپار-تالگو» جولاۋشىلار ۆاگونىن قۇراستىرۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا باستالعان. زاۋىتتىڭ جىلدىق قۋاتى 150 ۆاگوندى قۇرايدى. ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 140 ۆاگونعا دەيىن قۇراستىرىلاتىن بولادى. جۇمىس كۇشى دە سوعان ساي كوبەيىپ وتىرادى. ماسەلەن, زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلگەن بيىلعى جەلتوقسان ايىندا 54 جۇمىس ورنى قاراستىرىلعان. ال كەلەسى جىلى زاۋىت ۇجىمىنىڭ سانى 115 ادامعا جەتەدى. 2015 جىلى جولاۋشى ۆاگوندارىن جاساۋعا 360 ادام جۇمىلدىرىلادى.
«تۇلپار-تالگو» جشس-نىڭ ءونىمدەرىنە قازىردىڭ وزىندە سۇرانىس بار. ماسەلەن, «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق وتكەن جىلى قازاقستاندىق-يسپاندىق بىرلەسكەن كاسىپورىن – «تۇلپار-تالگو» جشس-مەن 2011-2014 جىلدار كەزەڭىندە 420 جولاۋشىلار ۆاگونىن ساتىپ الۋ ءجونىندە ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىم-شارت جاساستى. سونىمەن قاتار, زاۋىتتىڭ ۆاگوندارىنا ورتالىق ازيا ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنان دا تاپسىرىس تۇسكەن.
قازىرگى تاڭدا «تۇلپار» پويىزىنىڭ ءجۇرىسى ساعاتىنا 140 شاقىرىمدى الادى. ال «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق بۇل جىلدامدىقتى 200 شاقىرىمعا ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىر.
«تۇلپار-تالگو» جولاۋشىلار ۆاگونىن قۇراستىرۋ زاۋىتى بويىنشا ءوندىرىستى شوعىرلاندىرۋ بارىسىندا وتىزعا تارتا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قاتىستىرۋ كوزدەلگەن. ولار – الماتىنىڭ «الپروف», «SatClass», «دەرجاۆا كورپوراتسياسى» جانە ساران قالاسىنىڭ «ۆوسحود», «كازتسەنترەلەكتروپروۆود» جشس سەكىلدى مەكەمەلەر جولاۋشىلار ۆاگونىن جاساۋ زاۋىتىن ۆاگون كۋزوۆىنا قاجەتتى اليۋمينيمەن, رەزەڭكەدەن جاسالعان بۇيىمدارمەن, شىنىلى-تالشىقتى بۇيىمدارمەن, كابەلدى ونىمدەر, لاك جانە بوياۋ ماتەريالدارىمەن, جەلىمدەرمەن قامتاماسىز ەتەدى. وسىلايشا ءوندىرىستى شوعىرلاندىرۋ ۇدەرىسى ۇستىمىزدەگى جىلى 5 پايىزدى, ال كەلەسى جىلى 23 پايىزدى قۇرايتىن بولادى. 2013 جىلى بۇل كورسەتكىش – 34, 2015 جىلى – 51 پايىزعا كوتەرىلمەك.
باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي ءدالىزى
قۇنى 825 ملرد. تەڭگە تۇراتىن “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” حالىقارالىق ترانزيت ءدالىزىن سالۋ جوباسى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋدا. قىتايدان باستالاتىن ماگيسترال رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنا دەيىن 8,5 مىڭ شاقىرىم قاشىقتىققا سوزىلىپ جاتىر. الدىن-الا بولجام بويىنشا, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى 86 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن تەڭدەسسىز جوبانىڭ ەلىمىز اۋماعىن باسىپ وتەتىن بولىگى 2 787 شاقىرىم بولسا, ونىڭ 2 452 شاقىرىم قايتا سالىنۋعا جاتادى ەكەن.
جوبا اياسىندا جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارى بويىنشا جولداردى سالۋمەن قاتار, رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جەلىلەر دە قوسا جاڭعىرتىلادى. بۇل رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جەلىلەردىڭ 90 پايىزى “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” جوباسى ەسەبىنەن جوندەلەدى دەگەن ءسوز. “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” اۆتوجولىن سالۋعا قازىر 11 كومپانيا جۇمىلدىرىلۋدا. ونىڭ بەسەۋى شەتەلدىك, قالعان التاۋى قازاقستاندىق كومپانيالار. اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ 69 پايىزى قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ موينىندا.
بۇكىلالەمدىك بانك, يسلام بانكى, ازيا جانە ەۋروپا دامۋ بانكتەرى بۇل جوباعا ءىرى كولەمدە (422 ملرد. تەڭگە) قارجى سالىپ وتىر. جوبا جۇزەگە اسىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ ءۇش وبلىسىندا 14 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بولاشاقتا جۇمىستى تولىق يگەرۋ ءۇشىن 50 مىڭ ادام ەڭبەككە تارتىلاتىن بولادى.
ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان قانات ەسكەندىر.
