ەقىۇ-داعى قازاقستان توراعالىعى – ەل بەدەلى مەن ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ناتيجەسى

ەلباسى جولداۋىنا قولداۋىن جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەن حات يەلەرى ەقىۇ-داعى قازاقستان­نىڭ ءىس با­سىن­داعى توراعالىعىن ەلىمىزدىڭ الەم قاۋىمداستىعى الدىنداعى زور بەدەلىنىڭ كورى­نىسىنە, ۇلكەن مارتە­بەگە بالايتىندارىن بىلدىرە كەلە, ونى ەلباسىنىڭ جەكە باسىنىڭ ابىروي-بەدەلىمەن بايلانىس­تى­رادى. “ەۋروپالىق مەملەكەت باسشى­لا­رى­نىڭ سەنىم ءبىلدىرۋى ءسىزدىڭ قازاق­ستان مەملەكەتىن نىعاي­تۋ­دا­عى, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا بەيبىتسۇيگىش سىندارلى ساياساتىڭىزدىڭ ناتيجەسى دەپ بىلە­مىز”, دەپ جازادى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تۇلكىباس اۋدان­دىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ ءتور­اعا­سى, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قۇرمانبەك بوز­داقباەۆ, اۋداندىق ايەلدەر ۇيىمىنىڭ ءتورايىمى گۇلبۇبى ەشەنقۇلوۆا, “نۇر وتان” حدپ اۋداندىق وكىلدىگى, “جاس وتان” جاستار قا­نا­تىنىڭ وكىلى داۋىل­باي جولدىباەۆ. وسىنداي ويدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سارىاعاش اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.وما­روۆ جانە ماقتاارال اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭە­سىنىڭ توراعاسى ت.دوساەۆ قۋات­تاپ, ءوز حاتتارىندا ەل­باسىعا العىس­تا­رىن ايتىپ, اق تىلەكتەرىن جولداعان. “ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاس­تىق ۇيىمىنا توراعا­لىق كەزىندە ونداعان جىلدار ءبىر-بىرىمەن وشتەسىپ, جاۋگەرشىلىكتە بولىپ كەلە جاتقان ەلدەردە بەي­بىتشىلىك پەن كەلىسىم ورناتۋعا دانە­كەر بولۋدى سىزگە اللا تاعالا ءوزى ءنا­سىپ ەتسىن, قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى!” دەگەن تىلەك ايتادى ءوز حاتىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, زەينەتكەر بورانبەك شۇكىربەكوۆ. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى مەن ەلباسىنىڭ جول­داۋى اعا بۋىنمەن قاتار جاس­تار­دىڭ دا جىگەرىنە جىگەر قوسقانىن وڭ­تۇستىك قا­زاقستان وبلىسى, تولە بي اۋدانىنان حات جىبەر­گەن “شام­شىراق” شىعارماشىل جاستار ۇيى­مىنىڭ توراعاسى الىشەر ۋسمانوۆ پەن سارىاعاش اۋدانىنان حات جول­داعان ازاماتشا زاميرا بايى­روۆا­نىڭ لەبىزدەرىنەن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. جاستار جارقىن ىستەردىڭ ءجۇ­رەكتەرىنە جىلۋ ۇيا­لاتىپ, كوڭىل­دەرىنە سەرپىلىس بەرگەندەرىن اعىنان اق­تارىلا جەتكىزىپ, ەلباسىعا العىس­تارىن ارنايدى. باتىر مەن اكىم كەزدەستى وتان ءۇشىن وت كەشكەن سۇرا­پىل سوعىستاعى جەڭىستىڭ 65 جىل­دىعى قار­ساڭىندا اعا ۇرپاقتىڭ ەرلىك ءىس­تە­رى تاعى دا ويعا ورا­لا­دى. ولار­دىڭ جالىنداعان جاس­تىعى قيىن كەزەڭدە وتسە, بۇگىنگى تاۋەلسىز مەم­لەكەتىمىزدە الاڭسىز دەم­الۋىنا بارلىق جاعداي جا­سالعان. قازىرگى كەزدە وبلىستاعى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەر­لەرى­نىڭ ءومىرى مىنە, وسىنداي. اعىم­داعى جىلعى مەرەيلى مە­رەكەگە باي­لانىستى مايدان­گەر­لەرگە ەم­دەۋ-ساۋىقتىرۋ ور­ىن­­دارىنا, كوم­مۋ­نالدىق قىز­مە­تتەرگە, ءتىس پروتەز­دە­رىن سالۋعا, تاعى باسقا شارا­لار­عا بيۋدجەت­تەن قوماقتى قارجى بولىنگەن. جەتىسۋ وڭىرىندەگى كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى يۆان ۆاسي­لە­ۆيچ كوسەنكوۆ 1941-1945 جىل­دارداعى وت كەشۋدەن ءوت­كەن­دەردىڭ ءبىرى. ول سۇراپىل سو­عىستى 1942 جىلى نوۆوموس­كوۆسك ىرگەسىنەن باستاي­دى. ار­تيل­لەريست ەدى. 1943 جىلعى دنەپر بويىنداعى شايقاس ەسىندە ماڭگى قالدى. ونداعى 6 كۇن مەن ءتۇن بويى جاۋمەن بول­عان شاي­قاس­تا يۆان ۆاسيلەۆيچ قارۋلاسى ميحايل گولياكوۆ ەكەۋى 3 تانكتى ىستەن شىعارىپ, سنارياد تيەلگەن اۆتوماشينا مەن برو­نە­ترانس­پور­تەر­دى جارىپ, ەرلىكتىڭ تاماشا ۇلگىسىن تانىتتى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 1418 كۇن مەن ءتۇنىنىڭ 1300-ءى جاۋىن­گەر يۆان كوسەنكوۆتىڭ تاعدىر ءتا­لەيى­نە جازىلعان. وسى ۋاقىت ءىشىن­دە ول مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلدى دەسە دە بولادى. سونداعى ەرلىك­تەرى ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى, “قىزىل جۇلدىز” وردەندەرىمەن اتالىپ ءوتىلىپ, 1944 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانادى. سوڭعى شايقاستا جەرلەسىمىز اۋىر جارالانىپ ەدى. سوعان بايلانىس­تى ول ءوزى تۋىپ وسكەن سەمەي قالاسىنا ورالدى. ۇلى جەڭىستەن كەيىنگى حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتى­رۋ جىلدارىندا اتپال ازامات تە­مىر جول جاعالاۋىنا اعاش كو­شەت­تەرىن وتىرعىزىپ, كوگالدان­دىرۋدى قولعا الدى. ءسويتىپ, مۇندا دا ول ارتىنا وشپەستەي ءىز قالدىرىپ, بەلسەندىلىگىمەن تا­نىل­دى. بەيبىت ومىردەگى ەڭبەگى­نىڭ دالەلىندەي وڭىرىندە “قۇر­مەت­تى تەمىرجولشى” بەلگىسى جار­قىراي­دى. “قاراتال اۋدانىنىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى” ول ءالى كۇنگە دەيىن مەكتەپ وقۋ­شىلارى مەن جاس­تار اراسىندا ءجيى بو­لىپ, اعا ۇر­پاقتىڭ ەر­لىگى مەن ەڭ­بەك­قورلىق قا­سيەت­تەرى جايلى ءاڭ­گى­مەلەۋدەن ەش جالىق­قان ەمەس. جىل ەمەس, اي سا­ناپ قاتارى سيرە­گەن سوعىس ارداگەر­لە­رىنە دەگەن قام­قور­لىقتىڭ اياسىن كەڭەيتكەن وب­لىس اكىمى سەرىك ءۇم­بە­­توۆ تاياۋدا باتىر جەر­لەسىمىزگە بارىپ سالەم بەردى. يۆان ۆاسي­لە­ۆيچ تۇراتىن قاراتال اۋدا­نى­نىڭ ۇشتوبە قالاسىنان ءۇش بولمەلى پاتەر بەرىپ, تاعى باسقا دا تۇر­مىستىق جاعدايىنىڭ جاق­سارۋىنا نازار اۋداردى. – ەلباسىنا شىن كوڭىلدەن العىس ايتامىن. ءبىز سوعىستا قاي­رات كورسەتسەك, نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ حالقىمىزدى قيىن­دىق­تان الىپ شىعىپ, ەكونومي­كا­مىزدى, الەۋمەتتىك جاعدايى­مىزدى كوتەرۋگە كۇش سالىپ كە­لە­دى. سوعىس ارداگەرلەرىنە جا­ساعان جاقسىلىقتارى قانشاما, – دەپ اعىنان جارىلدى ماي­دانگەر. ارداگەرمەن اڭگىمەسىنىڭ سو­ڭىندا وبلىس باسشىسى قارت جاۋىنگەرگە زور دەنساۋلىق تىلەدى. اكىم ۇلى جەڭىس مەرە­كەسىنە دەيىن مۇنداي كەزدە­سۋلەردىڭ ءالى جالعاساتىنىن دا ەسكە سالدى. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى. باۋكەڭ ەسىمى ماسكەۋ قالاسىنداعى №229 مەكتەپكە بەرىلدى جۋىردا عانا ماسكەۋدەگى قازاقستان ەلشىلىگى ۇيىندە قازاقتىڭ قايسار ۇلى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىر­جان مومىش ۇلى تۋرالى ورىس تىلىندە جا­رىق كورگەن “اڭىزعا اينالعان با­تىر” اتتى جيناقتىڭ تۇساۋكە­سەر ءراسىمى وتكەنى جايىندا قۋانا حابارلاعان ەدىك. ەندى,مىنە, وسى قۇس قۋانىش, قوس قۋا­نىشقا اينالىپ وتىر. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا باۋ­كەڭە ماسكەۋدەگى №229 جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتىڭ اتى بەرىلىپ وتىر. بۇل قۋانىشتى حابار ەلىمىزدىڭ رەسەيدەگى توتەن­شە جانە وكىلەتتى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ پەن ماسكەۋ قا­لا­سى مەرىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ليۋد­ميلا شۆەدتسوۆانىڭ جەڭىس­تىڭ 65 جىل­دىق مەرەكەسىن تويلاۋ جونىندەگى كەز­دەسۋلەرىندە اي­تىلدى. باتىردىڭ تۋعا­نىنا 100 جىل تولۋ قارساڭىندا وعان ماسكەۋ قالاسىنداعى اتالعان مەك­تەپتىڭ بەرىلۋى دە كەزدەيسوق ەمەس. كريۋ­كوۆو ستانساسىندا ورنالاسقان بۇل مەك­تەپ زەلەنوگرادتىڭ ورتالى­عىن­دا تۇر. 1941 جىلعى قارا­شا­داعى ماسكەۋ ءۇشىن ايقاستىڭ سوڭعى شەبى وسىندا بولعان. 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ ب.مو­مىش­ ۇلى باسقارعان جاۋىنگەرلەرى جاۋ­دى وسى جەردە ماسكەۋگە وتكىزبەي كەرى قايتارعان. قازىر مەكتەپتە با­تىر-پان­فيلوۆشىلارعا ارنالعان مۋزەي بار. وندا ب.مومىش ۇلىنا قا­تىستى ستەند جاسالعان. سونداي-اق, مۇنداعى شاي­قاس بولعان تاريحي ورىنداردا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىمەن كەز­دە­سۋلەر وتكىزۋ دە نازاردان تىس قالدى­رىل­مايدى, دەپ حابارلادى قازاقستان­نىڭ رف-داعى ەلشى­لىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. ءبىر كۇندە – 1800 ءوتىنىش “نۇر وتان” حدپ ورتالىق اپپاراتىندا قوعامدىق قابىلداۋ بولمەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جۇماجان جۇكەنوۆ رەسپۋبليكا بويىنشا 10 اقپان كۇنى وتكەن “ازاماتتاردى بىرىڭعاي قابىلداۋ كۇنى” اكتسيا­سىنىڭ قورىتىندىسىنا بايلانىس­تى بريفينگ وتكىزدى. اكتسيانىڭ ماق­ساتى – مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ نازارىن ازاماتتاردىڭ پروبلە­مالىق ماسەلەلەرىنە اۋدارۋعا جانە ولاردى شەشۋگە باعىتتاۋ. جۇماجان جۇكەنوۆتىڭ حاباردار ەتۋىنشە, ايماقتىق دەڭگەيدەگى اكتسياعا دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى وبلىس اكىم­دەرىنىڭ ورىنباسارلارى, قالا اكىم­دەرى, بارلىق دەڭگەيدەگى دە­پۋتاتتار جانە قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارى باسشىلارىنىڭ وكىل­دەرى قاتىستى. اكتسيا بارىسىندا اي­ماقتاردان جەدەل كەلگەن 1 800 ءوتى­نىش قابىل­دا­نىپ, 250 ءوتىنىش وڭ شەشىمىن تاپتى. سونىمەن قاتار, 600 ءوتىنىش ءوز قۇزىرەتى اياسىندا قا­راۋ ءۇشىن مەم­لەكەتتىك جانە قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارىنا جىبەرىلدى, 950 وتىنىشكە ءتيىستى تۇسىندىرۋلەر بەرىلدى. ال پارتيانىڭ استانا قالا­سىن­دا­عى ورتالىق اپپاراتىنداعى قو­عامدىق قابىلداۋ بولمەسىندەگى قا­بىلداۋدا 87 ادام بولدى, 16 ادام­نىڭ ءوتىنىشى وڭ شەشىلدى, 51 ءوتىنىش قاراۋ ءۇشىن قابىلدانىپ, ولار پارتيانىڭ باقىلاۋىنا الىندى. سونداي-اق 20 ادامعا وتىنىشتەرى بوي­ىنشا ءتيىستى ءتۇسىن­دىرۋلەر بە­رىل­دى. وڭ شەشىمىن تاپقان ماسەلەلەرگە كەلسەك, قوعامدىق قابىلداۋ ءبول­مە­سىنە زينايدا تيموفەەۆا وتىنىشپەن كەلىپ, ساياجايىن بۇزعانى ءۇشىن ءتيىستى وتەماقىسىن 5 جىلدان بەرى الا الماي جۇرگەنىن ايتقان. قا­بىلداۋ ناتيجەسىندە ماسەلە وڭ شە­شىمىن تاپتى. بۇگىننەن باستاپ وعان ءتيىستى وتەماقى تولەنەتىن بولدى. سونداي-اق ۇلى وتان سوعىسى­نىڭ ارداگەرى مۇساعالي قابىلدين پاتەر الۋ جونىندە وتىنىشپەن كەل­گەن. ناتيجەسىندە سوعىس ارداگەرىنىڭ ماسەلەسى 15 اقپاندا بولاتىن قالا­لىق كوميسسيادا قارالاتىن بولدى, ول كوميسسيا وتىرىسىنا شاقى­رىل­دى. ال وزبەكستاننان كەلگەن ورال­مان م.شىلەنبەتوۆ كۆوتا جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعانى بوي­ىن­شا جاردەماقى الۋعا كومەك كور­سەتۋدى سۇراعان. ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىگىنىڭ وكىلدەرى ونىڭ ماسەلەسىن وڭ شەشىپ بەردى. ءاليسۇلتان قۇلانباي. الەۋمەتتىك ماسەلەلەر وڭ شەشىلۋدە كەشە قازاقستان كاسىپوداقتارى اكتيۆىنىڭ سەلەكتورلىق ءماجىلىسى ءوتتى. وندا كاسىپوداقتار فەدەرا­تسيا­­سىنىڭ توراعاسى سيازبەك مۇ­قا­شەۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2009 جىلى فەدەراتسيا جانە ونىڭ مۇشەلىك ۇيىمدارى كاسىپوداقتاردىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى, ەڭبەك قاتىناستارى مەن الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك ماسە­لەلەرىن تابىستى شەشكەن. ءماجىلىس كەزىندە بىرقاتار ما­ڭىزدى ماسەلەلەر جان-جاقتى اي­تىل­دى. قارجى-ەكونوميكالىق داع­دارىس ەلىمىزدە الەۋمەتتىك كەپىل­دىكتەردى ورىنداۋعا توسقاۋىل قويا ال­مادى: 2009 جىلى جانە 2010 جىل­دىڭ باسىنان باستاپ ءومىر ءسۇ­­رۋدىڭ ەڭ ءتو­مەنگى دەڭگەيى, مەملە­كەتتىك الەۋمەت­تىك جاردەم, كاسىپ­ورىندارداعى جانە بيۋدجەتتىك سا­لالارداعى زەينەتاقى مەن جالاقى مولشەرى ءوستى. جۇمىس­سىزدىقتىڭ 6,3 پايىزعا دەيىن ازايۋ ۇدەرىسى باي­قالدى. سەبەبى, 400 مىڭ­نان ارتىق جۇمىس ورىندارى اشىل­عان. كاسىپ­وداقتار فەدەراتسياسىنىڭ ءتور­اعاسى س. مۇقاشەۆ ءوز سوزىندە مۇنداي كوزگە كورىنەتىن تابىستاردا كاسىپ­وداقتىڭ وڭ ۇلەسى بار ەكەندىگىن, بيىلعى جىلعى باستى مىندەت – ول ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ سەزدەرى جانە سا­لالىق كاسىپوداقتار مەن ايماقتىق كاسىپوداق بىرلەستىكتەرىنىڭ كونفە­­رەن­تسيالارىن, كاسىپوداقتار فەدە­راتسياسىنىڭ كەزەكتى ءXXىى سەزىن وتكىزۋ بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. ماجىلىستە سونداي-اق, فەدەرا­تسيانىڭ مۇشەلىك ۇيىمدارىنىڭ باسىمدىقتارى رەتىندە سالالىق جانە وڭىرلىك كەلىسىمدەر جاساۋ, “ۇجىمدىق شارتتى جاساڭدار!” اتتى ۇلتتىق اكتسيالارعا قاتىسۋ, جالاقى بويىنشا قارىزداردى قايتارۋ ءۇشىن ودان ءارى كۇرەس جۇرگىزۋ, جالاقىنى كوتەرۋ سەكىلدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعى ايتىلدى. بۇل كۇنگى سەلەكتورلىق جينالىسقا قاتىسۋ­شى­لار جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كاسىپ­وداقتاردىڭ جۇمىسى تۋرالى دا كەڭىنەن اقپارات بەردى. جيىن سوڭىندا مەملەكەت باس­شى­سى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى “جا­ڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكو­نومي­كالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جول­داۋىنا باي­لانىستى ارنايى قارار قابىلداندى. ءلايلا ەدىلقىزى.