شەگەندەلگەن شەكارا – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەپىلى

ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان قا­زاق­­ستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ سترا­تە­گياسىندا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامت­ا­ماسىز ەتۋ تۋرالى ۇلكەن ساياسي مىندەت قويىلعان بولاتىن. وندا بۇل مىندەتتىڭ ورىندالۋى مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى ساقتاۋدىڭ, اۋماقتىق تۇتاس­تىقتى جانە شەكارانىڭ مىزعىماستىعىن قامتا­ماسىز ەتۋدىڭ كەپىلى رەتىندە اتاپ كورسەتىلگەن. مىنە, سوندىقتان دا ەگەمەن 20 جىل ىشىندە ەلىمىز قول جەتكىزگەن ۇلانعايىر تابىستارىنىڭ ءبىرى ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن بەكىتكەن ءارى ونى مىزعىماستاي ەتىپ شەگەندەگەن شەكاراسى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل – بۇكىل الەمگە تانىلعان, تانىلىپ قانا قويماي, قالتقىسىز موي­ىندالعان فاكتور. سونى­مەن قاتار, بۇل – ۇلتىمىزدىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولما­عان, مەملەكەتتىلىگىمىزدى ايشىق­تايتىن باعا جەتپەس قۇندىلىق. ەگەمەندىك العان سوناۋ 1991 جىلى بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەزىندە بەلگىلەنگەن شەكارالا­رى­مىز تۇگەلدەي اشىق-شاشىق جاتقان بولاتىن. سون­دىقتان دا تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدا­رىندا پرەزيدەنت نازارباەۆ بەلگىلەگەن سىرتقى ساياسات­تاعى باسىمدىقتاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, شەكارا­لاردى مەجەلەۋ, ولاردى حالىقارالىق تۇر­عىدان زاڭداستىرىپ الۋ ەڭ كەزەك كۇت­تىر­مەي­تىن ماسەلە بولاتىن. ءوزىنىڭ 1996 جىلى حالىققا ارناعان جولداۋىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى بەس جىلىن قورىتىندىلاي كەلە, ەلباسىنىڭ: “حالىقارالىق اۋقىمدا تانىلمايىنشا, الەم­دىك قوعامداستىق تاراپىنان قاۋىپسىزدىك, اۋماق­تىق تۇتاستىق پەن شەكارالاردىڭ مىزعىماي­تىنىنا كەپىلدىك ال­مايىن­شا, مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋى, ەگەمەندىك, ەكونوميكالىق رەفورمالار, الەۋمەتتىك سالا­نى دامىتۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋ قۇرعاق ءسوز بولىپ قالا بەرەدى”, دەۋى سونىڭ دالەلى. وسى قاعيدانى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەل بۇرىنعى كەڭەس وداعى تاراپ كەتكەن ساتتە شە­كارالاردى رەسىمدەۋ ءۇشىن قىتاي حالىق رەس­پۋب­لي­كاسىمەن, قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن, رەسەي فە­دە­راتسياسىمەن, تۇركىمەنستانمەن جانە وزبەك­ستان رەس­پۋبليكاسىمەن كەلىسسوزدەرگە بەلسەنە كىرىسىپ كەتتى. 1991 جىلعا دەيىن قىتايمەن بايلانىستى كەلىسسوزدەردى وسى ەلمەن شەكارالاس بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان كەڭەستىك ۇكىمەت دەلەگاتسياسى جۇرگىزىپ كەلسە, 1992 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى ءوز دەلەگاتسياسىن جاساقتاپ, قىتايمەن شەكارا ماسەلەلەرى جونىندەگى كەلىسسوزدەردى ەگەمەن ەل رەتىندە قولعا الدى. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شەكارالاردى دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى كەلىس­سوزدەر 1992-1998 جىلدارى ءوتىپ, دەماركاتسيا 2002 جىلى تولىعىمەن اياقتالدى. كەلىسسوزدەرگە بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسى مەن قىتاي اراسىندا XIX عاسىردا جاسالعان سەگىز شارت پەن حاتتامالار نەگىز بولدى. 1994-1999 جىلدار اراسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىندا وتكەن كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە ەكى ەلدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ ءوتۋ سىزىعىن جانە ونىڭ شەك­ارالىق بەلگىلەرمەن بەلگىلەنۋىن ناقتى انىقتاپ, ءارى ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاپ بەرەتىن حالىقارا­لىق بەس كەلىسىم جاسالدى. دەماركاتسيالىق جۇمىستاردى التى جۇمىس توبى 1992 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ 2001 جىل­­دىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن جۇزەگە اسىرىپ, 2002 جىلى پەكيندە قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تسزياسيۋان ەكى ەل ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى قازاقستان-قىتاي مەملەكەتتىك شەكا­را­سىنىڭ سىزىعىن دەماركاتسيالاۋ تۋرالى حات­تاماعا قول قويدى. يا, ءبىر قاراعاندا بۇل ناتيجەگە وپ-وڭاي قول جەتكەن سياقتى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. ال شىنداپ كەلگەندە, بۇل – ناعىز ەرلىككە تۇراتىن ەلباسى­نىڭ سىندارلى سىرتقى ساياساتىنىڭ جەمىسى ەكەنىندە كۇمان جوق. بۇلايشا تۇيىندەۋگە ۇلكەن نەگىز بار. ماسەلەن, قىتايدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن تەرەڭ بىلەتىن, 1995-2001 جىلدارى قازاقستاننىڭ قى­­تاي­­­داعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى, ال كەيىنگى ون جىلدا سەنات دەپۋتاتى بولعان بەلگىلى ساياساتكەر, تانىمال قوعام جانە مەملەكەت قايرات­كە­رى, سايا­ساتشى عالىم قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ: “قا­زاق­تىڭ جاڭا ءداۋىرى” (“ەلوردا”, 2010) اتتى ساراپ­تا­ما­لىق تۋىن­دى­سىنان جوعارىدا ايتقان پىكىرلەرگە دالەل بولاتىن سونى ماعلۇماتتاردى كەزدەستىرەمىز. مىسالى, جۇزدەگەن جىلدار بويى مويىن­دال­ماي كەلگەن ءبىزدىڭ تەرر­ي­­توريالىق تۇتاس­تىعى­مىز­دى قىتايدىڭ موي­ىنداپ, شەكارالىق كەلىسىمگە قول قويعانى قاتتى تاڭقالدىرادى. سەبەبى, قىتايمەن شەكارالاس 15 مەملەكەتتىڭ ىشىندە قا­زاقستان قىتاي ۇكىمەتىنىڭ كەلىسىمىمەن 100 پايىز شەكارا اۋماعىن تياناقتاپ العان جالعىز مەملەكەت ەكەنىن اڭعارا­سىڭ. سوسىن تاريحتا وزىمەن شەكارالاس ەلدەردىڭ ەشقايسىسىمەن شەكارالىق كەلىسىم جاساۋعا قىتاي­دىڭ ەشقاشان مۇددەلى بول­ماعانى اتالعان ەڭبەك­تە ورنىقتى ايتىلعان. ال باسقا كورشىلەس ەلدەرمەن شەكارا ماسەلە­لەرى قالاي رەتتەلدى دەگەن ساۋالعا كەلەتىن بولساق, ول تۋرالى مىنا جايلار­دى ايتۋعا بولادى. 1991 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى الماتى دەكلاراتسياسى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىن ساقتاۋ تۋرالى 1992 جىلعى 14 اقپانداعى دەكلاراتسيا, تمد-عا قاتىسۋ­شى مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن, اۋماقتىق تۇتاس­تىعىن جانە شەكارالارىنىڭ مىزعىماستىعىن ساقتاۋ تۋرالى 1994 جىلعى 15 ساۋىردەگى دەكلاراتسيا, باسقا دا ەكىجاقتى قۇجاتتار, وداقتىق جانە رەسپۋب­ليكالىق دەڭگەيدەگى جوعارعى كەڭەستەردىڭ زاڭ اكتىلەرى بۇرىنعى كسرو-نىڭ اكىمشىلىك-اۋ­ماق­تىق شەكاراسىن مەجەلەۋدى تانۋ قاعيداتتارىن بەكىتكەن جالپى سيپاتتاعى قۇقىقتىق قۇجاتتار نازارعا الىندى. وسى قۇجاتتارعا سايكەس, تاراپتار بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ اراسىنداعى اكىمشىلىك-اۋماقتىق مەجەلەۋدى شەكارالىق كەلىس­سوزدەر­دە باس­تى نەگىز ەتىپ الدى. بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ اراسىن­داعى اكىمشىلىك شەكارالاردىڭ بارىنە ورتاق كەمشىلىك رەتىندە ونداعى كەيبىر ۋچاسكەلەردەگى ءىس ءجۇ­­زىندە ورنىققان شەكارا سىزىقتارى قولدا بار قۇ­­­قىقتىق اكتىلەردىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس كەلمەيتىندىگىن ايتۋعا بولادى. مۇنداي جاعدايلاردا تاراپتار ۇلت­تىق جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلدادى, اۋ­ماقتاردى تەڭدەي ءبولىستى نەمەسە الماسىپ وتىردى. قازاقستان تاراپىنىڭ مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ بويىنشا جۇرگىزگەن جۇمىستارى ۇكىمەتتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن, رەسەي فەدەراتسياسىمەن, تۇركى­مەنستانمەن جانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسىمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ ءجونىن­دەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتتىك كو­ميس­سياسى تۋرالى 1999 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى قاۋلىسىنا سايكەس جۇرگىزىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى كوميسسسيانىڭ قۇرامىنا مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ, وبلىستىق, اۋ­دان­دىق جانە اۋىلدىق اكىمدىكتەردىڭ وكىلدەرىن كىر­گىزە وتىرىپ, ءتيىستى ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيالاردى جا­ساقتاپ وتىردى. ساراپشى رەتىندە ءارتۇرلى مەكە­مەلەردىڭ ماماندارى تارتىلدى. گەودەزيستەر, كارتوگرافتار, جەرگە ورنالاستىرۋشىلار مەن گيدرولوگ مامانداردان ارنايى جۇمىس توپتارى قۇرىلدى. قازاقستان-قىرعىزستان مەملەكەتتىك شەكارا­سىن دەليميتاتسيالاۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر 1999 جىل­دىڭ قاراشاسىنان 2001 جىلدىڭ جەلتوق­سا­نىنا دەيىن جالعاسىپ, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 2001 جىلعى 15 جەلتوقساندا استانادا قازاقستان رەس­پۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىن­داعى قازاقستان-قىرعىزستان مەملەكەتتىك شەك­اراسى تۋرالى شارتقا قول قويۋمەن اياقتالدى. قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ ۇدەرىسى 2000-2002 جىلدار ارا­لى­­عىندا ءوتتى. بۇل پروتسەستى ەكى كەزەڭگە بولۋگە بو­ل­ادى. ءبىرىنشى كەزەڭ شەكارا سىزىعىنىڭ 96 پايى­زىن انىقتاپ بەرگەن, 2001 جىلعى 16 قاراشادا استانادا مەملەكەت باسشىلارى قول قويعان قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبلي­كاسى ارا­سىن­داعى قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكارا­سى تۋرالى شارتتى دايىنداۋمەن شەك­تەلسە, ەكىنشى كەزەڭ ورتاق شەكارا سىزىعىن انىقتاۋدى تولىعىمەن اياقتاعان, 2002 جىلعى 9 قىركۇيەكتە استانادا قازاقستان مەن وزبەكستان پرەزيدەنتتەرى قول قويعان قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ جەكەلەگەن ۋچاسكەلەرى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى شارتتى ازىرلەۋمەن اياقتالدى. قازاقستان مەن تۇركىمەنستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جانە ونى دەماركاتسيالاۋ ۇدەرىسى تۋرالى شارتقا مەملەكەت باسشىلارى 2001 جىلعى 5 شىلدەدە استانادا قول قويدى. ورتاق شەكارانى دەماركاتسيالاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار 2003 جىلى باستالدى, ال شەكارالىق بەلگىلەردى ورناتۋعا تاراپتار 2005 جىلى كىرىستى. شەكارا سىزىعى 278 بەلگىلەرمەن تياناقتالدى. قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر 1999 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 2005 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن جالعاستى. قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكارا­سى تۋرالى شارتقا ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى 2005 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا ماسكەۋ قالاسىندا قول قويدى. شارت 2006 جىلعى 12 قاڭتاردا كۇشىنە ەندى. ەكى ەل اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەماركاتسيالاۋ جونىندەگى بىرلەسكەن كوميسسيا ءوز جۇمىسىنا 2007 جىلعى شىلدە ايىندا كىرىستى, ال 2009 جىلدىڭ مامىر ايىندا تاراپتار ورتاق شەكارا­عا بەلگىلەرىن ورناتۋدى باستادى. ءسويتىپ, قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتقا قول قويۋمەن قازاقستان ءوزىنىڭ قۇرلىقتاعى كۇللى شەكارالارىن قۇقىقتىق تۇرعىدان رەسىمدەۋدى تولىق اياقتادى. تاريحقا كوز جىبەرسەك, ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن 1991 جىلى ەلباسىنىڭ الدىندا تەز ارادا وڭتايلى شەشىمىن تاپپاسا, ەل بولشاعىن تەجەيتىن, كۇرمەۋى قيىن ءارى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءما­سەلەلەر تۇرعان بولاتىن. سولاردىڭ ءبىرى قازاق­ستانعا بۇرىنعى كەڭەس ودا­عى­نان «مۇرا بولىپ قالعان» يادرولىق قارۋدىڭ تاع­دىرى ەدى. كولەمى مەن كۇشى جاعىنان بۇل تاجال قارۋ سول كەزدەگى ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە قىتاي مەملە­كەت­تە­رىنىڭ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋىنىڭ جيىن­تىق قورىنان بىرنەشە ەسە اسىپ تۇسەتىن. سوندىق­تان دا جاڭا عانا ەگەمەندىگىن العان قازاقستان سەكىلدى جاس مەملەكەتتىڭ قولىندا قالعان يادرولىق قارۋ­دىڭ مول ارسەنالى الەمدىك گەوساياساتتىڭ باسىن­دا وتىرعان الپاۋىتتاردىڭ نازارىنا بىردەن ىلىگىپ, ولاردى دا الاڭداتا باس­تاعان. ونىڭ ۇستىنە الگى قارۋدى ساقتاپ قالۋ نەمەسە ودان مۇلدە باس تارتۋ توڭىرەگىندە ەل ىشىندە دە ءبىر-بىرىنە كەرە­عار قوعامدىق پىكىرلەر قالىپتاس­تى. ءدال وسىن­داي قىسىلتاياڭ كەزەڭدە ەلباسىمىز وتە قىسقا مەرزىمدە يادرولىق قارۋمەن بايلا­نىستى سترا­تەگيالىق مەملەكەتتىك ساياساتتى ايقىنداپ بەردى. تاجال قارۋدىڭ پايداسى مەن زيانىن تارا­زىلاي كەلە, پرەزيدەنت نازارباەۆ الەمدىك قو­عام­داستىقتىڭ دا, ەلىمىزدىڭ دە ورتاق مۇددەسىنەن شىعاتىن جالعىز شەشىمگە تابان تىرەدى. بۇل ناعىز سارابدال شەشىم بولاتىن. ونىڭ دۇرىس­تىعىن تاريح تولىق دالەلدەدى. 1991 جىلعى 29 تامىزدا پرەزيدەنت نۇرسۇل­تان نازارباەۆ الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق قارۋ­لار­دى سىنايتىن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپ­تى. بۇل تاريحي شەشىم قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق ساياساتى­نىڭ ىرگەتاسىن قالاپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە, بۇل بۇكىل الەمدەگى يادرولىق سىناق الاڭدا­رىنىڭ جابىلۋىنا دا بىردەن-ءبىر تۇرتكى بولدى. 1994 جىلى بۋداپەشتتە ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىز­دىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى ءوتىپ جاتقان كەزدە قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىل بەرەتىن تاريحي مەموراندۋمعا قول قويىل­دى. بۇل الەمدە ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق قارۋلار­دان ءوز بەتىمەن باس تارتقان قازاقستانعا تارتىل­عان ۇلكەن سىي ەدى. مەموراندۋمعا ەڭ الدىمەن امەريكا قۇراما شتاتتارى, رەسەي جانە ۇلى­بريتانيا قول قويدى. بۇل مەملەكەتتەر وزدەرىنە قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىن, اۋماقتىق تۇتاستى­عىن قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بەرەتىن مىندەتتەمە الدى. كەيىنىرەك مۇنداي كەپىلدىك ءبىزدىڭ ەلگە فرانتسيا مەن قىتاي مەملەكەتتەرىنىڭ تارا­پىنان دا بەرىلدى. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بۇل كۇندە ەگەمەندىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ وتىرعان قازاق ەلى تاريحي تۇرعىدان وتە قىسقا مەرزىم ىشىندە شەك­ارا­سىن شىن مانىندە شەگەندەپ, ۇلتتىق قاۋىپسىز­دى­گىنىڭ ىرگەتاسىن بەكىتىپ, تۇراقتى دامۋدىڭ سارا جولىنا ءتۇستى. ءادىل احمەتوۆ, سەناتور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.