وڭىرلەردىڭ وركەندى ءورىسى

بيىلعى جىل ءبىز­دىڭ وتانىمىز ءۇشىن بەلگىلى كەزەڭنەن اسقان ايرىقشا جىل بولىپ وتىر. وتكەن 20 جىل قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىق ايا­سىن­دا ەكونو­ميكالىق سەرپىندى دامۋ مەن قازاق­ستاندىقتاردىڭ ەرەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن كە­زەڭى بولدى. بۇل كەزەڭدە قازاق­ستان بارلىق باعىتتا دا ماڭىزدى تابىستارعا قول جەتكىزدى. الدى­مەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات, ەكونوميكالىق دامۋ نەگىزىندە قو­عامدى ليبەراليزاتسيالاۋ, سونى­مەن بىرگە, وسى جولدا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى جويۋ, ياعني دامۋمەن قاتار, تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ – مىنە, وسىنىڭ ءبارى «قازاقستان­دىق جول» دەپ اتالعان ءبىزدىڭ اسقان اسۋىمىز بولدى. وسى ماڭىزدى وقيعانى اي­رىق­شا اتاپ ءوتۋ ماقساتىمەن پار­لامەنت 20 جىلدىق دەكلا­راتسياسىن قابىلدادى. وسىناۋ, ساياسي-قۇقىقتىق ماڭىزدى قۇ­جاتتا قازىرگى زامانداستار مەن بو­لاشاق ۇرپاققا تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ 20 جىلداعى ەڭ ۇلكەن تابىستارى اتالىپ كورسەتىلدى. قازاقستاندىقتاردىڭ زور تا­بىسقا جەتۋ سىرى 1991 جىلعى سايلاۋدا ەل ءوز تاعدىرىن تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ قولىنا سەنىپ تاپسىرۋىنان باستالدى. سودان بەرى ول كونس­تيتۋتسيانىڭ كەپىلى, مەملەكەت باس­شىسى عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە ۇلتتىڭ كوشباسشىسى جانە قا­زاقستان تابىسىنىڭ قازىرگى جانە بولاشاقتاعى سيمۆولى رەتىندە تانىلدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ال­دىندا تۇرعان مەملەكەتتىك مىندەتتەردى شەشىپ قانا قويماي, بارلىق ايماقتار مەن ەكونوميكانىڭ سالا­لا­رىن جاڭعىرتقان وتە كەڭ اۋ­قىم­داعى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرا الدى. سونىڭ ىشىندەگى بۇكىل قازاقستان­دىقتار­دىڭ ماق­تا­نى­نا اينالعان تاماشا تابىس – قا­زاقستاننىڭ جاڭا سيمۆولىنا اينا­لىپ, حالىقتىڭ قۋاتى مەن كۇشىن, قارقىنداپ دامۋىن پاش ەتكەن جاڭا ەلوردا – استانا. ول – ءبىزدىڭ ايبىنىمىزدىڭ, ءمۇم­كىندىكتەرىمىزدىڭ, قابىلە­تىمىز­دىڭ جانە ەڭبەكسۇيگىشتىگى­مىز­دىڭ تاماشا كورىنىسى. بۇگىنگى كۇنى وسىنىڭ ءبارى 20 جىلدا عانا ىسكە اسقانىنا تاڭىر­قاماي قاراي المايسىڭ. ءبىز ەكونوميكالىق كۇردەلى قيىن­دىقتاردى ارتقا تاستاپ, قازىر­گى زا­مانداعى جاھاندىق الەم­گە ۇيلەسە العان ءتيىمدى ەكو­نو­ميكا جاساي الدىق. 2010 جىلدىڭ قو­رى­تىندىسى بويىنشا جان باسىنا شاق­قانداعى ءىجو 9 مىڭ اقش دوللارى كو­لەمىنە جەتىپ, 1994 جىلعىمەن سالىس­تىر­عاندا 13 ەسەگە جۋىق ءوستى. ءسوي­تىپ, سوڭعى جىلداردا قازاقستان ەكونو­ميكالىق ءوسىم­نىڭ جوعارى قارقىنىن قىتاي, ءۇندىستان جانە اسەان ەلدەرى كولەمىندە جوعارى دەڭگەيدە ساقتاي الدى. قازاقستان ەكونوميكاسىنا سوڭعى 19 جىلدا 130 ملرد. اقش دوللارى كولە­مىندەگى ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. ەگەر 1995 جىلى قازاقستاننىڭ ەكسپورتى 5,3 ملرد. دوللار بولسا, 2010 جىلى ول 60 ملرد. دوللارعا جەتتى. بۇل – 11 ەسە ءوسىم دەگەن ءسوز. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ سارابى بويىن­شا قازاقستان ينۆەستيتسيا تارتۋ كليما­تىنىڭ تارتىمدىلىعى جانە بيزنەسكە جاقسى جاعداي تۋدىرۋ جونىنەن الەمدەگى الدىڭعى ساپتاعى 20 ەلدىڭ قاتارىنا ەنگەن. ەلدە ايماقتىق دامۋ مەن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قۇرىلۋىنا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ نەگىز بولدى. 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ­دىڭ قۇقىقتىق جولدارىن كورسەتىپ, ولار­دىڭ بەلگىلى وكىلەتتىك شەڭبەرىندەگى دەربەستىگىنە كەپىلدىك بەردى. 2007 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستا­ما­سىمەن جاعداي كۇرت وزگەرىپ, كونستي­تۋتسياعا ەنگىزىلىگەن وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلاردىڭ ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ نەگىزى جەرگىلىكتى ءماسلي­حاتتار بولىپ بەلگىلەندى. ەلدىڭ جانە ايماقتاردىڭ ستراتەگيا­لىق باعىتتاعى دامۋى ءتيىستى زاڭدىق نەگىزدەرمەن قامتاماسىز ەتىلمەسە ىسكە اسپايدى. وسىعان بايلانىستى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قۋاتتى زاڭنامالىق بازانىڭ قالىپتاسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. تەك سوڭعى جىلدارى عانا پارلامەنت جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ مەن ولاردىڭ مەملەكەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن رەتتەيتىن بىرنەشە زاڭدار قابىلدادى. 1997 جىلعى «قازاقستان-2030» دامۋ ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانۋىنا وراي ەلىمىزدىڭ ايماقتارىن تۇراقتى دامىتۋ­دىڭ ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارى مەن باسىمدىقتارىنا جەتۋ جولىنداعى ۇدەرىس باستالىپ كەتتى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا ەلدىڭ الداعى ونجىلدىققا ارنالعان دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى مەن ماقساتتا­رىن ايقىنداپ بەردى. قازىر ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىستەرى قارىشتى قاداممەن ءوسىپ كەلەدى. تەك بىلتىر عانا ەلىمىزدە 900 ملرد. تەڭگەنى يگەرگەن 234 نىسان, ال بيىل 600 ملرد. تەڭگەنىڭ 122 نىسانى پايدالانۋعا بەرىلدى. ەلباسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 28 قاڭ­تارداعى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماقساتى­مەن 2020 جىلعا ارنالعان ەلدىڭ اۋماقتىق دامۋىنىڭ بولجامدى سىزباسى قابىلدان­دى. بۇل ايماقتار دامۋىنىڭ جاڭا باع­دار­لاماسى بولىپ تابىلادى. وندا دامۋ الەۋەتى جوعارى ەلدى مەكەندەر اتاپ كور­سەتىلدى. سونىمەن بىرگە, وندا بيۋدجەت­ارالىق بايلانىستاردىڭ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلگەن. ول تۇرعىنداردىڭ بارلىعىنا بىردەي ساپالى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدى دە قاراستىرادى. وسى بولجامدى سىزبادا ەلدىڭ بارىن­شا پەرسپەكتيۆالى اگلومەراتسيالىق ورتا­لىقتارى كورسەتىلدى, ولاردىڭ قاتارىندا الماتى, استانا, اقتوبە جانە شىمكەنت قالالارى بار. سونىمەن بىرگە, ارتتا قال­عان ايماقتاردى ەكونوميكالىق جاعىنان ىنتالاندىرۋدىڭ جاڭا, يكەمدى تەتىكتەرى ازىرلەنگەن. جۋىردا ەلباسى ن.نازارباەۆ قارا­عان­دى وبلىسىندا جۇمىس ساپارىمەن بول­دى. بۇل وبلىس – ەلدەگى كوشباسشى اي­ماقتاردىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مۇنداعى ايماقتىق جالپى ءونىم 3 ملرد. تەڭگەدەن 2 ترلن. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. سونىڭ ىشىندە ونەركاسىپ ءونىمى ءتورت ەسە ارتتى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جۇمىسى جانداندى, ولاردىڭ شىعارعان ونىمدەرى 22 ەسەگە ۇلعايدى. جۇمىسپەن قامتۋ بارىسى ەكى ەسە ءوستى. شىعىس قازاقستان وبلىسى دا ەلىمىز­دىڭ اسا ءىرى ونەركاسىپتى, قۋات ءوندىرۋشى, اگرارلى جانە الەۋەتتى كولىك سالاسى بار ايماعى. مۇندا دا بيىل ءاجو 1 ترلن. تەڭگەدەن اسىپ, 2001 جىلمەن سالىستىر­عاندا 5 ەسە ءوستى. وبلىستا 70 مىڭنان ار­تىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى بار. بۇل – وسىدان 10 جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا 10 ەسە ارتىق دەگەن ءسوز. اقتوبە وبلىسى دا ەلىمىزدىڭ سەرپىندى دامۋ جولىنا تۇسكەن ايماقتارىنىڭ ءبىرى. مۇندا 2010 جىلعى ءاجو 1993 جىلمەن سالىستىرعاندا 822 ەسە ارتتى. ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ ۇلەسى جونىنەن وبلىس رەسپۋبلي­كا­داعى الدىڭعى قاتارلى بەستىكتىڭ قاتارىنا ەندى. سوڭعى جەتى جىلدا 400-گە جۋىق ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە استى. بۇل 25 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اقمولا وب­لىسى ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسى دا سەرپىندى دامىدى. مۇنداعى ايماقتىق جالپى ءونىم 1993 جىلعى 2,3 ملرد. تەڭ­گەدەن 2010 جىلى 255 ەسە ءوسىپ, 586 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. يندۋستريالىق سەكتوردا ونەركاسىپ ونىمدەرى وسى مەرزىمدە 837 ملن. تەڭگەدەن 180 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى بوي­ىن­شا 92 ملرد. تەڭگەنىڭ 33 جوباسى ىسكە اسىرىلدى. الماتى قالاسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, جالپى ورتالىق ازياداعى كوشباس­شى ورىنداعى مەگاپوليس بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل قالا ەلىمىزدىڭ بارلىق ءىجو-ءسىنىڭ 18 پايىزىن بەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىسىنىڭ 25 پايىزىن قام­تاماسىز ەتەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الماتى ءاجو-ءسى 1993 جىلعى 1,4 ملرد. تەڭگەدەن 2010 جىلى 430,4 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. 2001 جىلدان 2011 جىلعا دەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ 31 نى­سا­نى جانە 35 مەكتەپ جاڭادان سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. اتىراۋ وبلىسى دا ەلىمىزدىڭ اسا ءىرى يندۋستريالى ايماقتارىنا جاتادى. ەلىمىزدە وندىرىلگەن ءىجو-ءنىڭ 13 پايىزى وسى وبلىستىڭ ەنشىسىندە. ال ءاجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى ۇلەسى بويىنشا وب­لىس ەلىمىزدە ءبىرىنشى ورىن الادى. تاۋەل­سىز­دىكتىڭ 20 جىلىندا ايماقتا 81 مىڭنان ارتىق جۇمىس ورىندارى اشىلدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنىڭ ونىمدەرى 2000 جىلى 7 ملرد. تەڭگە بولسا, 2010 جىلى ول 465 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. ماڭعىستاۋ وبلىسى دا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە ۇلكەن تابىس­تار­مەن كەلدى. 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسىنا جاسالعان رەيتينگ بويىنشا وبلىس ايماق­تار اراسىندا ءبىرىنشى ورىن الىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭ­گەيى بويىنشا العاشقى ۇشتىك­تىڭ قاتارىنا ەندى. مۇندا جان باسىنا شاققانداعى ءاجو 19 مىڭ دول­لاردى قۇراپ, رەسپۋبليكاداعى ەڭ الدىڭعىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وڭ­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءاجو-ءسى 1991 جىلعى 7 ملرد. تەڭ­گەدەن 2010 جىلى 1,1 ترلن. تەڭ­گەگە دەيىن ءوستى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 225 ەسە ارتتى. وبلىس بيۋدجەتى 25 ەسە ءوستى. وبلىستا 280 جاڭا كاسىپ­ورىن اشىلىپ, 17 مىڭ جۇمىس ورنى جاڭادان پايدا بولدى. ۇدە­مەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە 57 جوبا ىسكە استى. 2011 جىلى 832 ملرد. تەڭ­گەنىڭ 192 يندۋستريالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق نىساندارى­نىڭ قۇرىلىسى اياقتالاتىن بولا­دى. سونىڭ ىشىندە اقتوبە وبلى­سىندا 113 ملرد. تەڭگەنىڭ 24 جوباسى, پاۆلودار وبلىسىندا 112 ملرد. تەڭگەنىڭ 13 جوباسى, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 150 ملرد. تەڭگەنىڭ 12 جوباسى بار. جىلدىڭ العاشقى جارتى­سىندا 284 ملرد. تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسياسى يگەرىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار (جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, تۋبەركۋلەز, قاتەرلى ىسىكتەر) دەرتتەر, انا مەن بالا ولىمدەرىنىڭ ۇلەسى ازايىپ كەلەدى. ماسەلەن, تۋ 2010 جىلى 2004 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 25 پايىزعا ارتتى, ال جالپى ادام ءولىمى 11 پايىزعا, انا ءولىمى ءبىر جارىم ەسەگە, سابيلەردىڭ شەتىنەۋى 15 پايىزعا تومەندەدى. تۋبەركۋلەزبەن اۋىرۋ 2004 جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىر جارىم ەسەگە, ال وسى دەرتتەن كوز جۇمۋ ەكى ەسەگە ازايعان. مۇنىڭ ءبارى – سوڭعى جىلدار­داعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندا­رى­نىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ نىعايۋىنا بايلانىس­تى قول جەتكىزىلگەن تابىستار. سوڭ­عى التى جىلدا 400-گە جۋىق دەن­ساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىندى, سونىڭ ىشىندە 7 قان ورتالىعى بار. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن عانا 75 ملرد. تەڭگەگە مەدي­تسينالىق جابدىقتار ساتىپ الىندى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ بارلىق مەكتەپتەرى كومپيۋتەرلەندىرىلدى. سونىمەن بىرگە, مۋلتيمەديالىق كابينەتتەرمەن, ينتەراكتيۆتى قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەنگىزىلۋدە. جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا قول جەتكىزىلگەن تابىستار اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا, يننوۆاتسيالىق ۇلگىسى جاسالدى. سوڭعى ون جىلدا مەملە­كەتتىڭ الەۋمەتتىك جاردەماقىسى­نىڭ ورتاشا كولەمى 3,4 ەسەگە ارتتى. سوڭعى جيىرما جىلدا زەينەتاقىنىڭ ەڭ از كولەمى 5,1 ەسەگە كوبەيدى. ال زەينەتاقىنىڭ ورتاشا كولەمى 5,7 ەسەگە ءوستى. قورىتا ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 20 جىلدا قول جەتكىزگەن تابىستارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۋىردا قاراعاندى وبلىسىندا بولعاندا ايتقان سوزدەرىنىڭ ادىلەتتىگىن ءدا­لەل­دەيدى. پرەزيدەنت: «كۇشتى مەم­لەكەتتىڭ نەگىزى – كۇشتى ايماق­تار. ناق يندۋستريالىق تۇرعىدان جان-جاقتى دامىعان ايماقتار مەملەكەتتىڭ گۇلدەنۋىنە, ازامات­تاردىڭ الەمدىك دەڭگەي قامتاما­سىز ەتىلۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, قوعا­مىمىزدىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى ساق­تالۋىنا كەپىل بولادى», دەگەن ەدى. تالعاتبەك ءابايدىلدين, پارلامەنت سەناتىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ  جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى.