1992 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى شىمكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر جاساۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق سەمينار وتكىزىلدى. مەن ول كەزدە مينيسترلىكتە قىزمەت جاسايتىنمىن. سەميناردى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءبىلىم ءمينيسترى ش.شاياحمەتوۆ بولدى, ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ب.ابدىكارىموۆ پەن توراعانىڭ ورىنباسارلارى بولىپ تاعايىندالدىق.
سەميناردا مينيستر بايانداما جاسادى. ونىڭ جۇمىسىنا ءابدۋالي قايدار, ومىربەك جولداسبەكوۆ, ايتمۇحامەد ابدۋللين سىندى اكادەميكتەر, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى عالىمدارى مەن كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق تىلىندە ءدارىس بەرىپ, سالا تەرمينولوگياسىن جاساۋمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار قاتىستى.
1931-1990 جىلدار ارالىعىندا 89 سالالىق ورىسشا-قازاقشا سوزدىك دايىندالعان ەكەن, بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كولەمى از جانە ولار قايتا وڭدەلىپ, كوپتەگەن وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قاجەت ەتەتىن سوزدىكتەر ەكەنى انىقتالدى.
3 كۇنگە سوزىلعان سەميناردا قازاق تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولاتىن 27 ءوندىرىس پەن عىلىم سالاسى انىقتالىپ, وسى سالالار بويىنشا تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردىڭ ساپالى جازىلۋىنا جاۋاپتى ادامدار بەكىتىلدى, ولار گۋمانيتارلىق, جاراتىلىستانۋ, ماتەماتيكا, تەحنيكا سالالارى بويىنشا توپتاستىرىلدى. وكىنىشكە قاراي, وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى, بۇل جۇمىس اياقسىز قالدى.
1998 جىلى «راۋان», قازىرگى «مەكتەپ» باسپاسىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن, وسى جۇمىستى جانداندىرۋدى قولعا الدىم. مادەنيەت, اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىكتەرىمەن شارت جاسالىپ, 1999-2000 جىلدارى ەلىمىزدە العاش رەت, 31 تومدىق «قازاقشا-ورىسشا, ورىسشا-قازاقشا سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر» توپتاماسى جارىق كوردى. بۇل سوزدىكتەردى جاساۋعا 450-گە تارتا سالا عالىمدارى مەن ماماندارى اتسالىستى. سوزدىكتەر توپتاماسىنا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جوعارى باعا بەردى. بۇل ەڭبەككە مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلىپ, اۆتورلار وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
2012-2014 جىلدارى پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ كوميتەتىمەن جاسالعان شارت نەگىزىندە 30 تومدىق «قازاقشا-ورىسشا, ورىسشا-قازاقشا تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر» توپتاماسى دايىندالىپ, جارىق كوردى. 1999-2000 جىلدارى شىققان سوزدىكتەردىڭ ارقايسىسىندا شامامان 5 مىڭ تەرمين بولسا, بۇل سوزدىكتەردە 10-12 مىڭ تەرمين بولدى.
بۇل سوزدىكتەر توپتامالارى مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن دايىندالدى.
سوزدىكتەردى دايىنداۋ جۇمىستارى مۇقيات جۇرگىزىلدى:
– ءبىرىنشى, سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر دايىنداۋ, ەڭ الدىمەن, سالا عالىمدارى مەن ماماندارىنىڭ ءىسى بولعاندىقتان, بۇل جۇمىستى اتقارۋعا 1999-2000 جىلدارى شىققان سوزدىكتەردىڭ اۆتورلارى, سونىمەن بىرگە كەيىنگى جىلدارى قازاق تىلىندە وقۋ قۇرالدارى مەن سوزدىكتەر جازعان عالىمدار تارتىلدى. جالپى, 52 مەكەمەدە – جوعارى وقۋ ورىندارىندا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا, اكادەميالاردا, مينيسترلىكتەر مەن پارلامەنتتە, سالالىق مەكەمەلەردە قىزمەت ەتەتىن 144 عىلىم دوكتورى, 120 عىلىم كانديداتى, جالپى 350-دەن اسا عالىم مەن سالا ماماندارى تياناقتى جۇمىس جاسادى;
– ەكىنشى, سالا ماماندارى مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى بىرلەسە وتىرىپ «قازاقشا-ورىسشا جانە ورىسشا-قازاقشا (ەكى ءتىلدى) سالالىق عىلىمي تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر توپتاماسىن ازىرلەۋ پرينتسيپتەرى (ۇستانىمدارىن)» ازىرلەندى;
– ءۇشىنشى, العاش رەت سالالىق تەرمينولوگيا سوزدىكتەردى جاساۋدا, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ءار تومنىڭ اۆتورلىق ۇجىم مۇشەلەرىمەن بىرلەسە ەڭبەك ەتتى;
– ءتورتىنشى, اۆتورلىق ۇجىم مۇشەلەرى ءوز سوزدىكتەرىن ازىرلەگەننەن كەيىن ءبىر-بىرىنە جاقىن سالالار توپتاستىرىلىپ, ورتاق تالقىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مۇنداي ورتاق تالقىلاۋعا بىرنەشە بالاماسى بەرىلگەن تەرميندەر, سونىمەن بىرگە اۆتورلىق ۇجىمدار وزدەرى ءبىر شەشىمگە كەلە الماعان تەرميندەر ۇسىنىلدى. وسىنداي وتىرىستاردا 20 مىڭعا جۋىق تەرمين مۇقيات تالقىلاندى. ولاردى تالقىلاۋعا شامامەن 1000-نان اسا ساعات, 8 ساعاتتىق جۇمىس كۇنىمەن ەسەپتەگەندە, جارتى جىل ۋاقىت جۇمسالدى. بۇل وتىرىستاردا تەرمينجاسام ماسەلەسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرى, سالا تەرميندەرىن قالىپتاستىرۋ جولدارى, شەتەلدىك تەرميندەردى دۇرىس اۋدارۋ, كونە سوزدەردى پايدالانۋ تاسىلدەرى, قازاق ءتىلى زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋى جانە ت.ب. كوپتەگەن ماسەلەلەر قاراستىرىلىپ وتىردى, ەلىمىزدە سالا تەرميندەرىن جاساۋ مەكتەبى قالىپتاستى;
– بەسىنشى, جاسالعان تەرميندەردى قابىلدايتىن دا, قابىلدامايتىن دا حالىق. سوندىقتان ولاردى حالىقتىڭ تالقىسىنا كەڭىنەن سالۋ ماقساتىندا «انا ءتىلى» گازەتىندە «وقىرمانمەن ويلاسۋ» اتتى ايدارمەن «تەرمينجاسام: ۇسىنىس. پىكىر» دەگەن تاقىرىپتا 2500-نان استام تەرمين, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ رەسمي سايتىنداعى «تەرميندەر» ايدارىندا 1000-عا جۋىق تەرمين جاريالاندى, تەرميندەر پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ سايتىنا ورنالاستىرىلىپ وتىردى;
– التىنشى, دايىندالعان سوزدىكتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسيا مۇشەلەرى مول ۇلەس قوستى. ءار سوزدىك تەرمينكومنىڭ الدىن الا انىقتالعان ءبىر مۇشەسىنە تاپسىرىلىپ, ولار سوزدىكتەردى مۇقيات قاراپ, مىڭداعان تەرمينگە قاتىستى ۇسىنىس-پىكىرلەر ءبىلدىردى. ولار بويىنشا اۆتورلار تياناقتى جۇمىس جۇرگىزدى.
– جەتىنشى, بارلىق سوزدىكتەردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى ماقۇلدادى.
لاتىن ءالىپبيىن قوعامدىق قولدانىسقا ەنگىزۋدە وسى الىپبيمەن جازىلعان تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر ەرەكشە ءرول اتقاراتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى ازىرلەۋدە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, ەكونوميكا مەن مادەنيەتتىڭ جۇزگە تارتا سالالارىن قامتىعان وسى 30 تومدىق «قازاقشا-ورىسشا, ورىسشا-قازاقشا تەرمينولوگيالىق سوزدىك» توپتاماسىن نەگىزگە الۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل جۇمىستى تومەندەگى رەتتە جۇرگىزۋدى ۇسىنامىز:
– ءبىرىنشى, وسى سوزدىكتەر وسىنداي 30 تومدىق نەمەسە ءار تومدا 70-80 مىڭداي تەرمين بولاتىن, تەحنيكا, جاراتىلىستانۋ جانە گۋمانيتارلىق سالالار بويىنشا – 3 تومدىق سوزدىكتەر دايىنداۋ جونىندە شەشىم قابىلدانۋى كەرەك;
– ەكىنشى, سوزدىك اۆتورلارى قاتارىنا كەيىنگى جىلدارى سوزدىكتەر مەن قازاق تىلىندە وقۋلىقتار جازعان, اسىرەسە تاڭداپ الىنعان شەتەلدىك 100 وقۋلىقتى قازاق تىلىنە اۋدارۋ جۇمىستارىن اتقارىپ جۇرگەن عالىمدار مەن مامانداردى تارتۋ كەرەك;
– ءۇشىنشى, سوزدىكتەردى دايىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى قارجى ءبولۋ جانە بۇل سوزدىكتەردىڭ اۆتورلارىنىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ ماسەلەسى شەشىلۋى كەرەك;
– ءتورتىنشى, بۇل سوزدىكتەردى دايىنداعاندا جوعارىدا ايتىلعان 30 توم سوزدىك جاساۋدا اتقارىلعان جۇمىستار جاسالۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز;
– بەسىنشى, دايىندالعان سوزدىكتەر رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسىندا مۇقيات تالقىلانۋى ءۇشىن, كوميسسيا مۇشەلەرىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلۋى كەرەك;
– التىنشى, رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترى باسقارعانى دۇرىس بولار ەدى دەپ ۇسىنىس ايتقىمىز كەلەدى;
– جەتىنشى, رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى ءوز وتىرىستارىندا سالا تەرميندەرىن جاساۋ جۇمىستارى ۇزاق جىلداردان بەرى تياناقتى اتقارىلىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇسىنىلىپ وتىرعان تەرميندەردىڭ ىشىندە قالىپتاسقان جانە حالىق قابىلداعان سالا تەرميندەرىن بەكىتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋى كەرەك دەپ ۇسىنىس ايتقىمىز كەلەدى. بۇل اسا ماڭىزدى ءىس بولار ەدى. وسى ۇسىنىس قابىلدانسا, وندا سوزدىكتەردە الدىمەن بەكىتىلگەن تەرميندەرى, سودان كەيىن ماقۇلدانعان تەرميندەردى جازۋعا بولادى (اقىلداسۋ كەرەك).
وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە لاتىن الىپبيىندە ساپالى سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر دايىندالىپ, 150 مىڭنان اسا تەرميندى بەكىتۋگە بولادى.
جالپى, تەرمين جاساۋ جۇمىستارى اسا اۋىر جانە كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن جۇمىس ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى ۋاقىت وتكىزبەي باستاۋ كەرەك. لاتىن ءالىپبيى قابىلدانىپ, ونىڭ بارلىق جازىلۋ ەرەجەلەرى بەكىتىلگەن جاعدايدا, دايىندالعان تەرميندەردى جاڭا الىپبيدە جازۋ كوپ ۋاقىت المايدى. باستى ماقسات, دۇرىس تەرميندەر قالىپتاستىرۋ بولسا يگى.
اسقاربەك قۇسايىنوۆ,
31 تومدىق جانە 30 تومدىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر
توپتامالارىن دايىنداۋ جوبالارىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى,
اكادەميك, پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى
