ازا تۇتۋ جيىنىنا وبلىس باسشىسى ەرلان قوشانوۆ, يران, چەحيا, ۆەنگريا, رۋمىنيا, فينليانديا ەلشىلىكتەرىنىڭ باسشىلارى, ۋكراينا ەلشىلىگىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
– بۇل كۇن – ەلىمىزدىڭ تاريحىندا قارا تاڭبا بولىپ قالعان قاسىرەتتى شاقتىڭ جاڭعىرىعى. قۋعىن-سۇرگىن زامانى جەكەلەگەن ادامداردىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ءبىر حالىقتاردىڭ تاعدىرىن تالكەك ەتتى. ءبىز سول جازىقسىز جاپا شەگىپ, قۋعىن كورگەن بوزداقتاردىڭ ارۋاعىنا تاعزىم جاساۋعا جيىلىپ تۇرمىز, – دەدى ەرلان قوشانوۆ. – سول ءبىر قارالى كەزەڭدى جادىمىزدا ۇستاۋ – قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مەن كەلەشەك ۇرپاقتىڭ الدىنداعى ادامگەرشىلىك پارىزىمىز. وتكەندى تۇزەتۋ مۇمكىن بولماسا دا, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە, ادام مەن ونىڭ قۇقىقتارىن ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ ءومىر سۇرۋگە بولادى.
ول ەلباسىنىڭ «ەلىمىز باسىنان وتكەن سۇمدىق سىناقتاردى ەشقاشان ۇمىتپايدى جانە ەڭ ۇلى قازىنا – تاۋەلسىزدىكتى باعالاپ, ساقتاي بىلەدى. تاريحىمىزدىڭ وسى اششى تاعىلىمى ونى قازاقستاننىڭ قازىرگى ۇرپاعىنىڭ جادىنا توقىپ, زەردەسىنە تۇيە بىلۋىمەن قۇندى بولماق» دەگەن ءسوزىن ەسكە سالدى.
جيىندا قۋعىن-سۇرگىن كورگەن جانداردىڭ ۇرپاعى بوريس ماكاروۆ ءسوز الىپ, وتباسىنىڭ تاريحىن بايانداي كەلە, قيىن-قىستاۋ زاماندا باۋىرىنا تارتىپ, بارىمەن بولىسكەن قازاق حالقىنا العىسىن ايتتى.
مۇسىلمان, پراۆوسلاۆيە, كاتوليك دىندەرى وكىلدەرىنىڭ ءدىني راسىمدەرىنەن كەيىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ يراندىق جانە چەحيالىق قۇرباندارىنا ارنالعان ەكى ەسكەرتكىش بەلگى اشىلدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, نكۆد-نىڭ 1938 جىلدىڭ 29 قاڭتارىنداعى «يران وپەراتسياسى تۋرالى» نۇسقاۋىن قاندىقول ناركوم نيكولاي ەجوۆ كسرو-نىڭ بارلىق رەسپۋبليكالارىنا تاراتقان. سودان كەيىن-اق ۇلتتىق بەلگىسىنە قاراي تۇتقىنداۋلار باستالىپ, سوتتالعان 13 مىڭنان استام ادامنىڭ 2 مىڭنان كوبى اتىلىپ كەتكەن.
– كەڭەس وداعىنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ۇستالعان يراندىقتار قازاقستانعا جەر اۋدارىلدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى وڭتۇستىكتەگى شەكارالاس وڭىرلەردە تۇتقىندالعان. قازىر قازاقستاندا 5 مىڭداي يراندىق تۇرادى. وتكەن تاريحىمىزدى ۇمىتپاۋ ءۇشىن وسى ەسكەرتكىش بەلگىنى قويىپ وتىرمىز, – دەيدى يراننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مودجتابا داميرچيلۋ.
قازاقستانداعى جالعىز يران مادەني ورتالىعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ جەتەكشىسى كاپار-پۋر نۋرەبەك وسى جيىنعا ارنايى كەلىپ قاتىستى.
– ءبىز بۇگىن جازىقسىز جاپا شەككەن چەح باۋىرلارىمىزدىڭ الدىنداعى پارىزىمىزدى وتەپ وتىرمىز. مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, كەڭەستىك لاگەرلەردە بۇرىنعى چەحوسلوۆاكيانىڭ 25 مىڭنان استام ازاماتى ازاپ شەككەن ەكەن. ولاردىڭ جارتىسى وسى جەردە كوز جۇمعان. بۇگىن اشىپ وتىرعان ەسكەرتكىشتى ءبىز سول ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرباندارىنا ارنايمىز, – دەدى چەحيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەليشكا جيگوۆا. ەلشى قازاق حالقىنا, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا ءارتۇرلى حالىقتاردىڭ تاعدىر-تاريحىنا قۇرمەتپەن قاراپ, ەستەن شىعارماعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
سپاسسك مەموريالدىق كەشەنى زامانىندا اسكەري تۇتقىندار جەرلەنگەن تۇستان بوي كوتەرگەن. وتكەن عاسىردىڭ 30-50-ءشى جىلدارىندا بۇل جەردە كسرو-نىڭ ىشكى ىستەر بولىمشەلەرى مەن لاگەرلەر بولعان. مۇراعات مالىمەتتەرىنە سايكەس, سپاسسك قورىمىندا 5 مىڭنان استام ادام جەرلەنگەن. ولاردىڭ ۇلتى 50-دەن اسادى. 1987 جىلدان بەرى وسى جەرگە بىرنەشە مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى ەسكەرتكىش ورناتتى. مۇندا جىل سايىن 31 مامىر كۇنى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا تاعزىم ەتۋ داستۇرگە اينالعان. يماندى ۇرپاقتار بيىل دا سول داعدىسىنان اينىعان جوق.
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى
