12 جەلتوقسان, 2011

سىرتقى ساياساتتىڭ سالتاناتى

420 رەت
كورسەتىلدى
7 مين
وقۋ ءۇشىن
تاۋەلسىزدىك اتا-بابا ارمانى ەدى. تاريح ساحناسىنا قازاق دەگەن اتاۋمەن مەملەكەت كەلگەن كۇننەن باستاپ, ەلدىكتى ساقتاۋدى ماقسات تۇتقان قازاق حالقى نەبىر تاعدىردى باسىنان وتكەردى. بۇل جولدا اتا-بابامىز قاسيەتتى قازاق جەرىن «اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن» قورعاپ, تالاي-تالاي باسقىنشى جاۋدىڭ بەتىن قايتاردى. ازاتتىق ءۇشىن قاسيەتتى كۇرەس جولدارىنان ءوتتى. وعان سان عاسىردى ارتقا تاستاعان كارى تاريح كۋا. قالاي ايتساق تا, قازاق حالقى قانشا اۋىر تاعدىردى باسىنان وتكەرسە دە مويىماعان ەل. قازاق «وتكەنگە سالاۋات» دەيدى. بۇل ءوزىن جۇباتۋ ءۇشىن ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس, بۇل – بولاشاققا دەگەن ۇمتىلىس, جاڭا ومىرگە دەگەن تالپىنىس. اۋمالى-توكپەلى «تار جول, تايعاق كەشۋ» زامانداردى باسىنان وتكەرگەن قازاق حالقى حح عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي حالىقارالىق قۇقىق پرينتسيپتەرىنە ساي, جاڭا تۇرپاتتاعى مەملەكەت رەتىندە ساياسي دەربەستىگىنە قول جەتكىزدى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاقستان ءوزىن دەربەس مەملەكەت دەپ, تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇن ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە. بۇل وقيعا مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنا التىن ءارىپ­­تەرمەن جازىلىپ, قازاق حالقىنىڭ ماڭگىلىك جادىندا قالدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە ساياسي ەركىندىككە قول جەتكىزدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان باستاپ دۇنيەجۇزىلىك شەشۋشى ۇيىمداردىڭ بارىنە مۇشە بولىپ, مەملەكەتتەرمەن ساياسي-ەكونوميكالىق, ديپلوما­تيا­لىق قارىم-قاتىناستار ورناتۋ ارقىلى ىرگەمىزدى كەڭەيتتىك. وسى ماقساتتى جولدا ءور­كەنيەتتى ەلدەر سانا­تىنا ۇمتىلا وتىرىپ, الەم ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ ارىپتەس بولا بىلدىك. تاۋەلسىزدىك پەن ساياسي ەركىندىك ءبىر­­گە جۇرەتىن ۇعىم­دار. سول سەبەپتەن, تاۋەلسىزدىك دەگەن ساياسي ەركىندىكتىڭ باستاۋى. ساياسي ەركىندىككە قول جەتكىزبەيىنشە, وي ەركىندىگىنە يە بولۋ قيىن ماسەلە. ءاربىر ءىستىڭ باسى الدىمەن يدەيادان باستالادى دەسەك, وندا وي ەركىندىگى جوق ەلدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى يدەيالاردى تۋدىرۋى دا كۇماندى. 1991 جىلعا دەيىن قازاقستان اتىنان الەمدىك ساياسات مىنبەرىنەن رەسەي مەملەكەتى سويلەپ كەلدى. قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرت­قى ساياساتىن رەتتەيتىن ورتالىق, ياعني, ماسكەۋ بولاتىن. ءتىپتى, قازاقستاننىڭ وزگە مەملەكەتتەرمەن سىرتقى ساياسي قاتىناس ورناتۋى دەگەن ماسەلە, كۇن تارتىبىندە ەش ۋاقىتتا تۇرماعان. باسقاشا ايتساق, قازاقستان حالىقارالىق قۇقىق پرينتسيپتەرىنە سايكەس حالىقارالىق قۇقىقتىڭ سۋبەكتىسى قىزمەتىن اتقارعان جوق. تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ, قازاقستان حالىقارالىق قۇقىقتىڭ سۋبەكتىسى بولا وتىرىپ, بۇۇ تانىعان الەمدەگى ەكى جۇزگە جۋىق مەملەكەتتىڭ قاتارىنان ورىن الدى. وسى ءبىر تاريحي ساتتە قازاقستاندى تاۋەلسىز مەملەكەت دەپ تانىعان العاشقى ەل باۋىرلاس تۇركيا مەملەكەتى بولاتىن. مىنە, سول ءبىر ءۇمىتتى ۇكىلەگەن شەجىرەلى كۇندەردەن بەرى 20 جىل ۋاقىت ءوتتى. 20 جىلدا قازاقستان سىرتقى ساياساتتا وزىندىك ورنى بار مەملەكەتكە اينالىپ ۇلگەر­دى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىمەن ديپلوما­تيا­لىق قاتىناس ورناتا وتىرىپ, ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى پوزيتسياسىن ايقىندادى. قازاق­ستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى نەگىزگى تۇعىرى بەيبىتشىلىك پەن دوستىق قارىم-قاتىناسقا باعىتتالعان. ياعني, الەمگە كوپۆەكتورلى ساياساتتى باسشىلىققا العان مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. بۇل باعىتتا سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزگەن قازاقستان الەمدىك ساياسات ساحناسىندا جاڭا باس­تامالارىن اشىق كوتەردى. ماسەلەن, 1991 جىلى 29 تامىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ جار­لىعىمەن سەمەي يادرولىق پولي­گونى جابىلدى. وسى جارلىق ارقىلى قازاق­ستان يادرولىق قارۋسىز الەم يدەياسىن ءسوز ءجۇزىن­دە ەمەس, ءىس جۇزىندە ۇسىندى. يادرولىق قا­رۋسىز الەم قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باستى تاقىرىبىنا اينالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2010 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنا 29 تامىزدى يادرولىق سى­ناق­­تارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىس جولداعان ەدى. اتالعان ۇسىنىس بۇۇ قارارىمەن قابىلداندى. ودان وزگە, قازاقستاننىڭ سىرتقى سايا­ساتتاعى دىنگە قاتىستى ۇستانىمى تۋرالى ايتىپ ءوتۋ ورىندى. ءدىن – حالىقتىڭ رۋحاني ءومىرى. ءدىنسىز قوعام جوق. وسىعان وراي, استانادا ءۇش رەت الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى ءوتتى. حالىقتىڭ اراسىن­داعى دوستىق پەن توزىمدىلىكتى, دىنارالىق تاتۋلىقتى دارىپتەۋدى ماقسات ەتىپ, الەمنىڭ ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى ليدەرلەرىن ءبىر شاڭى­راقتىڭ باسىنا جيناۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتە اقش-تا بولعان تەررورلىق وقيعا الەمدىك ءۇش ءدىننىڭ ءبىرى – يسلامعا دەگەن كوزقاراستى وزگەشە باعىتقا وزگەرتىپ سالا بەردى. الەم يسلام مەن حريستيانعا قاق ايى­رىلعانداي كۇيگە ءتۇستى. الايدا, بۇل تەررورلىق وقيعانىڭ مازمۇنى يسلام ءدىنىنىڭ قاعيدا­لارىنان مۇلدەم وزگە­شە بولاتىن. الەمدىك دىندەردىڭ بارلىعى­نىڭ باستى ماقساتى بەيبىتشىلىك ەكەنىن الەم حالىقتارىنا ءدىن وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, سۇحبات ارقىلى عانا ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن. سوندىقتان, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزۋ ماڭىزدى ىسكە اينالدى. وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا الەمدىك ءدىن باسشىلارىن سۇحباتقا شاقىرۋ تۇڭعىش پرەزيدەنت ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان شىققان يدەيا ەدى. قازاقستان الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وقيعاعا سالقىنقاندىلىق تانى­تىپ, وزىندىك سىرتقى ساياساتتاعى تۇعىرلى ۇستانىمىنان تانعان جوق. بۇل – قازاقستان­نىڭ جەكە-دارا دامۋ جولىنىڭ بارىن ايقىن كورسەتىپ تۇرعان وقيعالاردىڭ ءبىرى. 2010 جىلى قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى كەزدەيسوق جاعداي ەمەس. 1999 جىلى ەقىۇ-نىڭ ىستامبۇلدا وتكەن سامميتىنەن كەيىن اراعا ون ءبىر جىل سالىپ استانا ءسامميتىنىڭ وتكىزىلۋ سەبەبى, قازاقستان­نىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلى دەۋگە بولادى. ءسوز جوق, استانادا جوعارى دەڭگەيدە وتكەن ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەر باسشى­لارىنىڭ ءسامميتى ءححى عاسىردىڭ العاش­قى ونجىلدىعىنداعى ەڭ ءىرى حالىق­ارالىق وقيعا­لاردىڭ ءبىرى بولدى. ول بۇكىل­الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ساراپشىلار قوعامداس­تىعىنىڭ نازارىن قازاقستان ەلورداسىنا جانە ونىڭ كوشباس­شىسىنا اۋدارۋ ارقىلى ءىس ءجۇ­زىندە الەم جۇرتشىلىعىن ءدۇر سىلكىندىردى. استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداعان ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى قازاقستاننىڭ ورتا­لىق ازياداعى كوشباسشىلىق ءرولىن تو­لىق­تاي مويىندادى. ەقىۇ ءسامميتىنىڭ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى ايرىقشا زور, ءىس جۇزىندە ول. تۇڭعىش پرەزيدەن­تىمىزدىڭ سەمەي يادرولىق پوليگو­نىن جابۋ, زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالدان باس تارتىپ, يادرولىق قارۋسىز بولاشاقتى تاڭداۋ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكارا­لارىنىڭ حالىق­ارالىق-قۇقىقتىق مارتەبە­سىن رەتتەپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحتا تۇڭعىش رەت ءوز مەملەكەتىنىڭ ەلورداسىن سالۋ سياقتى تاۋەلسىزدىك جىلدا­رىندا قول جەتكىزگەن تاريحي جەتىستىكتەرىمەن ءبىر قاتاردا تۇراتىن ەلەۋلى وقيعا. 2011 جىلى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيى­مىنا توراعالىقتى قولىنا العان قازاقستان بۇل ۇيىمعا دا تىڭ ۇسىنىس­تارىمەن شىقتى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باعىت-باعدارى قاشان دا بەيبىتشىلىك پەن دوستىق قاتىناسقا نەگىزدەلگەن. وسى رەتتە مەملەكەتىمىز بولاشاقتا دا ءوز باعىتىنان تايماي, كەرىسىنشە, ونى نىعايتا بەرەدى دەپ سەنەمىن. ورىنباي راحمانبەرديەۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.
سوڭعى جاڭالىقتار