قىرۋار تابىسقا كەنەلگەن كانادا
بىلتىر قازاقستاندا بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىنعان قۋات كولەمىنىڭ ۇلەسى 1 پايىزدى قۇرادى. 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 3 پايىزعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. ال 2050 جىلعا قاراي ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق بالانسىنداعى جاڭعىرمالى ەنەرگيانىڭ ۇلەسى 50 پايىز بولماق. ۆر كومپانياسىنىڭ باس ەكونوميسى سپەنسەر دەيل كەلتىرگەن مالىمەت بويىنشا, 2035 جىلعا قاراي قازبالى وتىننىڭ ۇلەسى 30 پايىزدى عانا قۇراپ, ال بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىناتىن قۋات ەۋروپالىق دامىعان ەلدەردە − 40 پايىزعا, اقش پەن قىتايدا 20 پايىزعا جەتپەك.
تاياۋدا ەلوردادا اقش كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن القالى جيىندا الەمدەگى جانە قازاقستانداعى جاڭعىرمالى ەنەرگيانىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ, «جاسىل» تەحنولوگيالارعا كوشۋ تاقىرىبىندا اڭگىمە ءوربىدى. كانادا ەلشىسى نيكولاس برۋسسو ءوز ەلىندە سوڭعى جىلدارى اتالعان سالاداعى كورسەتكىش ەكى ەسە ارتىپ, جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ قارقىن العانىن, ول ەكونوميكانىڭ دامۋىنا نەگىز بولىپ وتىرعانىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, انگليانىڭ ورتالىق بانكى كەلتىرگەن بولجامعا سايكەس, 2022 جىلى «جاسىل» ەنەرگيادان تۇسەتىن پايدا 3 ملرد اقش دوللارىن قۇراماق. وتكەن جىلدىڭ جاھاندىق ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالار يندەكسىندە كانادا الەم بويىنشا 4-ورىنعا تابان تىرەپ, اقش-تى دا باسىپ وزعان. بۇدان ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالاردان ەل قازىناسىنا پايدا الىپ كەلۋگە بولاتىندىعىن كورۋگە بولادى. كانادادا 2016 جىلى ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزىن اتالعان سالا قۇراعان. قۇنى 11,5 ملرد دوللاردى قۇرايتىن ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالار ەكسپورتتالىپ, بۇل باعىتتا 275 مىڭ ادام جۇمىس جاسايدى. اتالعان سالادان پايدا تابۋعا بولاتىنىن تۇسىنگەن كانادالىقتار وسى باعىتتا جۇمىستارىن جانداندىرىپ, بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتەن ەشقانداي سۋبسيديا قاراستىرىلماسا دا, جەكەمەنشىك سەكتورلار جەل جانە كۇن ەنەرگياسىن دامىتۋدى جولعا قويىپ وتىر.
سوڭعى 100 جىلدا الەمدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءىسى تسيفرلانىپ, ورتالىقتانعان سيپاتتا دامي ءتۇستى. ال 2025 جىلعا قاراي 17 ملرد قۇرىلعى ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلىپ, ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنۋ قارقىنى ەسەلەنە تۇسپەك.
بۇل دەگەنىمىز جەر بەتىندەگى ءاربىر ادام كەمىندە 5 قۇرىلعىنى ەلەكتر جەلىسىنە قوسادى دەگەن ءسوز. الەمدىك سۇرانىستى وتەۋ ءۇشىن قازاقستاندا دا ءىرى باستامالار قولعا الىنباق. ءوز سوزىندە GRATA International زاڭ فيرماسىنىڭ سەرىكتەسى شايمەردەن چيكاناەۆ قازاقستاندا بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسىن 2030 جىلى 30 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى. ول ءۇشىن بيىلعى جىلى اتالعان سالادا اۋقىمدى 16 جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن.
بىلتىر استانادا وتكەن ەكسپو كورمەسىنەن كەيىن «جاسىل ەكونوميكاعا» باعىتتالعان ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ, ولارعا ءتيىمدى ۇسىنىستار مەن قولايلى جاعداي جاساۋ زاڭ اياسىندا قاراستىرىلىپ وتىر. زاڭگەر ءوز سوزىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندا بىلەك سىبانا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن زاڭداعى قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەر اسا قولايلى ەكەنىن ايتادى.
– باستاماسى جامان ەمەس, قارجىلىق اينالىمنان پايدا تۇسكەنىن بايقاپ وتىرمىن. بۇل مەملەكەت تاراپىنان ينۆەستيتسيالىق كليماتتىڭ جاقسارۋىنا اسا ءمان بەرىلىپ وتىرعانىن اڭعارتادى, – دەدى زاڭگەر ش.چيكاناەۆ.
ەلەكتروموبيلگە سۇرانىس از
ALD Automotive ايماقتاق مەنەدجەرى مارسيس ءماۋرينستىڭ كەلتىرگەن مالىمەتى بويىنشا, بىلتىرعى جىلدان بەرى قازاقستاندا رەسمي تۇردە 13 ەلەكتر اۆتوكولىگى ساتىلعان. دەسە دە, الماتىدا TESLA ەلەكتر اۆتوكولىگىن تىزگىندەۋشىلەردى ءجيى كورەمىز. ەلەكتر كولىگىنىڭ بۇل ءتۇرى ەلدە رەسمي تىركەۋدە بولماعاندىقتان, اتالعان كولىك ءتۇرىنىڭ جالپى دەرەكتە ناقتى قانشاسى قولدانىستا ەكەندىگى بەلگىسىز. ال گيبريدتىك, ياعني ءداستۇرلى جانار-جاعارمايمەن دە, ەلەكتر قۋاتىمەن دە جۇرە الاتىن ماشينالارعا بيىل قىزىعۋشىلىق تانىتقاندار سانى 37-گە جەتكەن. ايتا كەتەرلىگى, Toyota ەلەكتر قۋاتىمەن جۇرەتىن اۆتوكولىكتەر شىعارۋدا كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. بىراق اتالعان كورپوراتسيا قازاقستانعا كولىكتىڭ ءدال وسى ءتۇرىن ساۋداعا قويۋدان باس تارتقان. سەبەبى العاشقى تاجىربيەلەرى ءساتسىز اياقتالىپ, ساتۋعا الىپ كەلگەن تەمىر تۇلپارلارىن كەرى قايتارۋعا ءماجبۇر بولعان. ەسكەرەتىن تاعى ءبىر جايت, ەلەكتر قۋاتىمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە الماتىنىڭ اۋا رايى قولايلى بولعانىمەن, ماشينا اككۋمۋلياتورى استانانىڭ قاقاعان قىسىندا ءجيى وتىرىپ قالادى.
الەم بويىنشا نورۆەگيا, نيدەرلاند, بەلگيا سىندى ەلدەردە ەكولوگياعا زيانى جوق اۆتوكولىكتەر شىعارۋعا مەملەكەت تاراپىنان ايرىقشا قولداۋ كورسەتىلەدى. مىسالى, ەلەكترلى اۆتوكولىك تىزگىندەگەن نورۆەگيالىقتار كولىكتى تەگىن قۋاتتاۋعا, اۆتوبۋس جولاعىمەن جۇرۋگە, مەملەكەتكە از مولشەردە سالىق تولەۋگە مۇمكىندىك العان. بۇعان قوسا, وسى ەلدە ەلەكتر قۋاتىمەن جۇرەتىن كولىكتەردىڭ سانىن ارتتىرۋ ماقساتىندا يمپورتتاۋشىلار سالىقتان تۇتاستاي بوساتىلىپ وتىر.
قورشاعان ورتاعا زالالى جوق اۆتوكولىكتەر الەم جۇرتشىلىعىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرماي وتىرعاندىعىنىڭ دا ءوز سەبەبى بار. الدىمەن جانار-جاعارمايمەن جۇرەتىن اۆتوكولىكتەرمەن سالىستىرعاندا ەلەكتر قۋاتىمەن جۇرەتىن كولىكتەردىڭ باعاسى الدەقايدا قىمبات. ەكىنشىدەن, ولار اۋا رايىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە شىداس بەرمەيدى. ۇشىنشىدەن, قۋاتتايتىن ورىنداردىڭ تاپشىلىعى جانە ساپاسىنىڭ جوعارى بولماۋى كولىك قۇمارلاردىڭ كۇمانىن ارتتىرا تۇسەدى.
قازاقستانعا قانداي پايداسى بار؟
«KB Enterprises» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى تايلان كارامانلي بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىناتىن ەنەرگيالىق قۋاتتى تاريف رەتىندە قاراستىرماي, ونىڭ بولاشاعىنان الدەقايدا وراسان زور مۇمكىندىكتەردى كورۋگە شاقىرادى. قازاقستاننىڭ تەرريتورياسى اۋقىمدى بولعاندىقتان ونىڭ بارلىعىن تسيفرلى جۇيەگە ەنگىزۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالى, شالعاي جەردەگى جىلىجايعا ەلەكتر قۋاتىن ورتالىقتان تارتقاننان گورى, سول جەرگە كۇن باتارەياسىن ورناتۋ الدەقايدا ءتيىمدى. شىعىندى كەمىتىپ, ەرتەڭ الاتىن ءونىمنىڭ باعاسى دا ارزاندايدى. بۇل ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى ت.كارامانلي.
قازاقستان كليمات جونىندەگى پاريج كەلىسىمىنە سايكەس 2020 جىلدان باستاپ ءار بەس جىل سايىن اۋاعا زياندى شىعارىندىلاردى ازايتۋ مىندەتىن جۇكتەپ وتىر. الەم ەلدەرىندەگى تاجىريبەلەردى نەگىزگە العان قازاقستان 2019 جىلدىڭ سوڭىندا ەكولوگيالىق كودەكسكە تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزبەك. ايتا كەتەرلىگى, وتكەن جىلى قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارى قاۋىمداستىعى قۇرىلىپ, وعان ەلدەگى قوردالانىپ قالعان ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. قاۋىمداستىقتىڭ باسقارما ءتورايىمى ايگۇل ساعاديبەكقىزىنا حابارلاسىپ, ەكولوگيالىق زاڭعا ناقتى قانداي وزگەرىستەر ەنۋى قاجەتتىگىن سۇراپ, ورتالىق قولعا العان باستامالار مەن جوسپارلار جايىندا ماعلۇمات الدىق.
– بۇگىنگى كۇنى تازا اۋادا ءومىر ءسۇرىپ, ەكولوگيالىق تازا ونىمدەر ءوسىرۋ ءۇشىن سۋ مەن جەردىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاپ, توپىراق توزاڭدانۋىنىڭ الدىن الۋ, سۋ قويمالارىن تازا ۇستاۋ, اتموسفەرانى لاستانۋدان ساقتاۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. قاۋىمداستىق نەگىزگە الاتىن مىندەتتەردىڭ ىشىندە ۇلتتىڭ ساۋلىعى مەن ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, ودان بولەك قالالاردىڭ, ەلدى مەكەندەردىڭ تۇراقتى دامۋى نەگىزىندە قوعامداعى ەكولوگيالىق جۇيەنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ باسشىلىققا الىنادى. قۇرىلعانىنا از ۋاقىت بولعانىمەن قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارى قاۋىمداستىعى ءبىرشاما جۇمىستىڭ باسىن قايىرىپ, بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا ۇيىتقى بولىپ وتىر. قاۋىمداستىق ءىرىلى-ۇساقتى 80-گە جۋىق ەكولوگيالىق ۇيىمداردىڭ, ونىڭ ىشىندە بيزنەس وكىلدەرى مەن قوعامدىق ۇيىمنىڭ باسىن بىرىكتىپ وتىر, – دەدى باسقارما ءتورايىمى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا باعىتتالعان شارالاردىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلۋىنە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىقپالى زور. قاۋىمداستىق وسى ماقساتتا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن استانا قالاسى جانە قاراعاندى وبلىسى اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسكەن مەموراندۋمعا قول قويعان. نەلىكتەن الدىمەن اتالعان وڭىرلەردەگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ نازارعا ىلىككەنىن ايتقان ا.ساعاديبەكقىزى قىستا ەلوردانىڭ اسپانى كوك تۇتىنگە ورانعانىن ايتتى.
– بەلگىلى بولعانى قالاداعى جەو-دان (جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى) بولىنەتىن قالدىقتار, ساپاسىز بەنزين قولداناتىن كولىكتەر سانىنىڭ ارتۋى, كومىر جاعاتىن ۇيلەردەن ۇزدىكسىز شىعاتىن قالدىقتار, وسىنىڭ بارلىعى اۋانىڭ لاستانۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. ال تەمىرتاۋ ونەركاسىپتىك يندۋستريالىق قالا بولعاننان كەيىن دە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ كۇردەلەنۋى تۇسىنىكتى جايت. «ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ» مەن جەو-دان شىعاتىن قالدىقتار, وعان قوسا قالاداعى كولىكتەر مەن جەكە ۇيلەردەگى اۋانى لاستايتىن تۇتىندەر سالدارىنان تەمىرتاۋدا اق قاردىڭ ورنىنا قارا قار جاۋعانىن بىلەمىز. وسى ماسەلەلەردى جان-جاقتى زەرتتەي كەلە, ناقتى شەشىمدەر شىعارۋعا باعىتتالعان 8 باعىت بويىنشا قىسقا مەرزىمدى جانە دە ۇزاق ۋاقىتتى قامتيتىن جوسپار ازىرلەدىك. كەلىسىم بويىنشا الداعى ەكى جىل ىشىندە استانا جانە تەمىرتاۋ قالالارىنداعى سۋ قويمالارىن تازارتۋدان باستاپ, كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنا دەيىنگى ءىس-شارالاردى قامتيتىن ەكولوگيالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ جوسپارى ىسكە اسادى. قاۋىمداستىق سايتىندا اتقارىلعان جۇمىستار جايىندا اقپاراتتار تولىقتاي جاريالانىپ وتىرادى. ال ءوز كەزەگىندە ۇزاق مەرزىمگە جوسپارلانعان شارالاردىڭ ىشىندە حالىقارالىق جانە پاريج كەلىسىمىنە سايكەس تومەن كومىرتەكتى دامىتۋ ءىسى قولعا الىنباق. قاۋىمداستىق قازىرگى ۋاقىتتا قىزىلوردا, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ باسشىلارىمەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى انىقتاپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر,– دەدى باسقارما ءتورايىمى.
كەلەر جىلى ەلىمىزدە ەكولوگيالىق كودەكسكە وزگەرىستەر ەنبەك. قاۋىمداستىق تاراپىنان اتالعان زاڭعا الىپ-قوسار ۇسىنىستار دا بارشىلىق. وسى رەتتە جاقىندا قاۋىمداستىق اتىنان ەكولوگيالىق تۇجىرىمداما دايىندالىپ, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ۇسىنىلعان. وندا اۋانى لاستاماۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدان باستاپ, «جاسىل» تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا دەيىن ناقتى جوسپارلار مەن اتقارىلار جۇمىستار قامتىلعان.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
