تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحي قالىپتاسۋ جىلدارى كوز الدىمىزدا. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ازاتتىقتىڭ باستاۋى – 1990 جىلعى 25 قازانداعى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا قابىلدانعان قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا. ءوزىم سول كەزدە جوعارعى كەڭەستىڭ ءحىى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ, وسى تاريحي شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا اتسالىستىم.
سول دەكلاراتسيادا قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى جاريالانىپ, ەلدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ باعدارلاماسى باياندالدى. وسى قاستەرلى قۇجاتتا ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى, وعان قول سۇعىلمايتىندىعى, قازاق حالقىنىڭ جانە قازاقستانداعى باسقا دا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتول مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ءتىلىن قايتا تۇلەتۋ مەن دامىتۋ, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتى نىعايتۋ مەملەكەتتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى تۇگەل قامتىلدى.
كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسقا قارسى جاسالاتىن كەز كەلگەن كۇشتەۋ ارەكەتتەرى, ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا شاقىراتىن, ۇلت ارازدىعىن قوزدىراتىن جاريا-ۇرانداردىڭ زاڭ بويىنشا جازالاناتىنى ەسكەرتىلدى. رەسپۋبليكانىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ۇلتتىق-مادەني قۇرىلىسىنا, ونىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسىنا بايلانىستى ماسەلەلەر ەشكىمنىڭ ارالاسۋىنسىز دەربەس شەشىلەتىنى جاريالاندى. پرەزيدەنت – رەسپۋبليكا باسشىسى, ەڭ جوعارى اكىمشىلىك-اتقارۋشىلىق بيلىكتىڭ باسقارۋشىسى رەتىندە تانىلدى.
سونىمەن قاتار, جەر, ونىڭ قويناۋى, سۋ, اۋە كەڭىستىگى, وسىمدىكتەر مەن حايۋاناتتار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار, حالىقتىڭ مادەني جانە تاريحي قازىنالارى, بۇكىل ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەت رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىنىڭ نەگىزىن قۇراي وتىرىپ, ونىڭ ەرەكشە مەنشىگىندە بولاتىنى كورسەتىلدى.
دەكلاراتسياداعى باعدارلاما نەگىزىندە 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ارقاشان سىندارلى شەشىم قابىلداي بىلەتىن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەگەمەندىگىمىزگە قانتوگىسسىز, امان-ەسەن جەتتىك.
ەگەمەندىك الۋ قول جەتكىزگەن ءبىر بەلەسىمىز بولسا, ودان ءارى دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەتتى قۇرۋ, ونى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعىنان اياعىنان تىك تۇرعىزۋ – ەكىنشى ءبىر كۇردەلى ماسەلە. جانە بۇل وتە قيىن, ءاربىر قادام بويىنشا تاريحي شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتەتىن جول ەدى.
1991 جىلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان جاس مەملەكەتتەردىڭ الدىندا تاڭداۋ تۇردى. ءبىرى ەكونوميكانى سوتسياليستىك جوسپارلى دامۋدىڭ نەگىزىندە باستى سالالاردى ۇستاپ قالۋ, ەكىنشىسى – نارىق ەكونوميكاسىنا كوشۋ.
كەڭەس وداعى تاراۋعا جاقىنداعان كەزدە ونىڭ ەكونوميكاسىندا ساپا ەمەس, سان قۋالاۋشىلىق بولعانى بايقالعان ەدى. قارجى شىعىستارىنا الىپ كەلەتىن, ۇنەمى دوتاتسيا ءبولۋدى قاجەت ەتەتىن سالالار وتە كوپ بولدى. سول كەزدەگى قيىندىقتاردى ايتپاۋعا بولمايدى. حالىقتىڭ تۇرمىسى ناشار, كوڭىلى الاڭداۋلى, جانى جۇدەۋ ەدى.
وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە ەلدى تىعىرىقتان الىپ شىعۋدىڭ جولدارى جەدەل قاراستىرىلدى. جاڭا كەزەڭگە كوشۋ ءۇشىن قازاقستاندا بارلىق سالادا رەفورما جاساۋ قاجەت بولدى. 1980-جىلداردىڭ اياعىندا كسرو كولەمىندە ءۇلكەن بەدەلگە يە بولعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق ەلىن تەزىرەك داڭعىل جولعا سالۋ ماقساتىندا الەمدىك ءتاجىريبەلەردى زەردەلەدى, ونى ءوز رەسپۋبليكامىزدىڭ تابيعاتى مەن حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە سايكەس كەلەتىندىگى تۇرعىسىندا ساراپتاۋدان وتكىزدى. بۇل ىسكە تانىمال عالىمدار مەن بىلىكتى ساياساتكەرلەردى تارتا وتىرىپ, ەڭ سىندارلى شەشىمدى ەلباسىنىڭ ءوزى قابىلدادى.
ول كەزدە «كەڭەستىك جوسپارلى ەكونوميكانى جالعاستىرايىق» دەگەندەر دە بولدى. مىنە, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى سول تۇستا ەسكى جۇيەمەن جۇرە بەرسەك, ءبىراز ۋاقىت جاقسى تۇرعانداي اسەردە بولساق تا, كەيىن ورنى تولماس قاتەلىكتەرگە ۇرىناتىنىمىزدى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ نەگىزىن دۇرىس قالاۋىمىزعا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن كورەگەندىلىكپەن بولجاي ءبىلدى. سوندىقتان ەلباسى ساياسي-ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك سالادا جاڭا رەفورما جۇرگىزىپ, جاس مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن ايقىنداپ الۋدى بىردەن باستاپ كەتتى.
ەڭ اۋەلى, ەلباسى ەسكى جۇيەنى جاماپ-جاسقاساڭ دا, ەشتەڭە ونبەيتىنىنە كوز جەتكىزدى. سوندىقتان ەكونوميكالىق قاتىناستاردى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى ۇيعاردى.
باستاپقى جىلدارى بۇل ۇستانىمعا قارسى بولعاندار دا از ەمەس ەدى. ءويتكەنى, سوتسياليستىك جۇيەدە بارلىق سالا تەك قانا مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلدى. ال نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ەلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا مەملەكەتپەن بىرگە جەكە ادامدار دا, شەتەلدىك ينۆەستورلار دا قاتىسا الاتىندىعى.
قازاقستاندا ەگەمەندىك الۋ جاڭا قوعامدىق قۇرىلىمعا وتۋمەن بىرگە جۇزەگە استى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ الدىندا وسى ەكى اۋقىمدى كۇردەلى ءماسەلەنى ءبىرگە شەشۋ مىندەتى تۇردى.
وداق كەزىندە نەگىزىنەن تابيعي شيكىزاتتى ءوندىرۋشى رەتىندە قاراستىرىلعان قازاقستان سياقتى ەلدەر وتە قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. كەڭەس وداعى تاراعان تۇستا ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ قالدى. اسىرەسە, ءبىرتۇتاس تەحنيكا قۇراستىرىلمايتىن, بەلگىلى ءبىر بولشەكتەر جاساۋعا بەيىمدەلگەن زاۋىتتار بىردەن توقتادى. ءبىر-بىرىنە تىعىز بايلانىستى ءجۇيەدە بەرەكەسىزدىك ورىن الدى. ءتىپتى كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر, ەلەكتر جەلىلەرى, گاز بەن مۇناي قۇبىرلارى, تەمىر جولدار بولشەكتەنىپ قالدى. بۇل سالالار وداق كەزىندە ءبىرتۇتاس بولسا, ەندى ولار ءبولىنىپ كەتىپ, ىستەن شىعىپ جاتتى. كاسىپورىندار توقتاپ, ەلەكتر, جىلۋ بەرەتىن كومپانيالارعا قارىزعا بەلشەدەن باتتى, ەلدە جۇمىسسىزدىق كوبەيدى.
سول داعدارىس كەزەڭىندە قوعامدىق پروگرەستى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە ەرلىگى, ساياسي دانالىعى, قايسار-جىگەرى ارقاسىندا رەسپۋبليكامىزدا تۇبەگەيلى رەفورمالار باستالىپ كەتتى.
قاي قوعامدا دا ادامنىڭ جەكە مەنشىگى تۋرالى ماسەلە ۇنەمى كۇن تارتىبىندە تۇرادى. ەندى ەركىندىك العان ەلىمىزدىڭ الدىندا كەڭەس وداعى كەزىندە ورتاق بولعان مەنشىكتى حالىققا تاراتىپ بەرۋ وزەكتى ماسەلە بولدى. باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جەر مەنشىگى. ەگەر جەرگە جەكە مەنشىك كوزقاراس بولماسا, نارىق ەكونوميكاسى تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. اتاپ ايتقاندا, ءبىر عيمارات نەمەسە نىسان تۇرعان جەر تەلىمى جەكە مەنشىكتە بولۋى كەرەك دەگەن زاڭدىق نەگىز قابىلداندى. جەر رەفورماسى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ: «جەرگە جەكە مەنشىك – نارىقتىق ەكونوميكانىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ مىندەتتى ءبىر شارتى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
قوعامدا لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ادامنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە باس بوستاندىعى, ەڭبەك ەركىندىگى بولۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, تۇرعىن ءۇيى بولۋى شارت. حالىق وزدەرى تۇرىپ كەلگەن, مەملەكەت مەنشىگىندەگى ءپاتەرلەردى جەكەشەلەندىرۋگە بەلسەنە كىرىستى.
وسىنداي كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلگەن اۋقىمدى جانە تۇبەگەيلى رەفورمالار 1990- جىلداردىڭ ورتا كەزەڭىنەن باستاپ-اق ءوز ءناتيجەسىن بەرە باستادى. قازىرگى قازاق ەلىنىڭ اۋقىمدى جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزى وسى جىلدارى قالانىپ, بۇگىنگى كۇنى ودان ءارى دامۋدا.
ەلدىڭ ىشكى دامۋى سىرتقى ساياساتپەن تىعىز بايلانىستى. قازاقستان ەگەمەندىگىن العان كەزدەن باستاپ كورشىلەس ەلدەرىمەن ءماڭگىلىك دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋدى, ەش ۋاقىتتا داۋ-جانجال تۋدىراتىن جاعدايلارعا جول بەرمەۋدى باستى نازاردا ۇستادى. وسى ورايدا مەملەكەتتىك شەكارالار ايقىندالدى. ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا وتە ساقتىق, تالعامپازدىعىمەن تانىلعان قىتايمەن, الەمدەگى الپاۋىت ەلدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكارالارىمىزدى ايقىنداپ الدىق. سونداي-اق قىرعىز رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان, تۇركىمەنستانمەن شەكارا سىزىقتارىن بەلگىلىپ, ىنتىماقتاستىق بايلانىسىمىزدى وركەنيەتتى جولمەن دامىتا تۇستىك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەم تانىعان قازاق مەملەكەتىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى قول جەتكىزگەن تابىستارى ۇشان-تەڭىز. سونىڭ ءىشىندە باستى ءۇش ماسەلەگە ەرەكشە توقتالىپ وتكىم كەلەدى. ءبىرىنشى: ادامزات يگىلىگى ءۇشىن بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ – جاھاندىق ماسەلە. ەكىنشى: قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋ ءمارتەبەسى, دۇنيە ءجۇزىن الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەلەردى قامتىعان ەقىۇ كەزەڭى. ءۇشىنشى: ەلدىڭ تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ءجانە مادەني-رۋحاني جاڭارۋىنىڭ باستاۋى – استانانىڭ بوي كوتەرۋى.
شىنىمەن دە, قازاقستان جانە ونىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋعا قارسى الەمدىك ساياساتتىڭ كوشباسشىسىنا اينالىپ وتىر. مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىنە زيانىن, دەنساۋلىعىنا زالالىن تيگىزگەن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, باسقالار جەتە الماي ءجۇرگەن قولدا بار جويقىن قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتقانىمىزعا الەم جۇرتشىلىعى كۇنى ءبۇگىنگە دەيىن تاڭعالا تامسانىپ وتىر. وسىنداي تاريحتا تەڭدەسى جوق شارالاردى ىسكە اسىرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك مەكەنى رەتىندە تانىلۋىنا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور. 2010 جىلى 12-13 ساۋىردە ۆاشينگتوندا وتكەن جاھاندىق سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قايراتكەر رەتىندەگى تۇلعاسى تاعى دا ايقىندالا ءتۇستى. ەلباسىعا يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە جالپى قاۋىپسىزدىك جولىنداعى قىزمەتى ءۇشىن شىعىس-باتىس ينستيتۋتىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە الدىن الۋ ديپلوماتياسى سىيلىعىنىڭ تاپسىرىلعانى – وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى.
2010 جىل قازاقستان ءۇشىن اسا جاۋاپتى ىستەردىڭ اتقارىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. ەلىمىز ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتوراعالىق ەتىپ, الەمدىك ماڭىزى زور ماسەلەلەردىڭ جوعارى دەڭگەيدە شەشىلۋىنە اتسالىستى. بۇل ميسسيا قازاق ەلىنىڭ ايبىنى مەن ابىرويىن اسىردى.
سول جىلى 1-2 جەلتوقسان كۇندەرى استانادا ەقىۇ ءسامميتى تابىستى ءوتتى. وسى ءبىر تاريحي ساتتە الەمگە ءۇن تاستاعان قازاقستاننىڭ كوشباسشىسى ن.ءا. نازارباەۆ: «ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە, بايىرعى قازاق جەرىندە مىڭجىلدىقتار بويى ادامزات تاريحىن جاساعان ۇلى حالىقتاردىڭ ۇنقاتىسۋى باستالدى. بۇل ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن گۇلدەنۋ ىسىنە قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولار ەدى. الىپ ەۋرازيا قۇرلىعىن سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق جانە توزىمدىلىك سىندى جالپى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ورتاق كەڭىستىككە اينالدىرۋ ءوز قولىمىزدا. ءبىزدىڭ ءسامميتتىڭ تاريحي ماڭىزى مەن اتقارار جۇگى دە وسىندا دەپ بىلەمىن», – دەدى.
ءسامميتتىڭ قورىتىندىسى بولعان استانا دەكلاراتسياسى اتالعان ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەلەرى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, ءبىراۋىزدان قابىلداندى جانە تاريحي ماڭىزدى قۇجاتقا اينالدى.
تاتۋلىقتىڭ تۇتقاسىنا, بىرلىكتىڭ بەسىگىنە اينالعان مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى ءجانە سىرتقى ساياساتىن ءمىنسىز جۇرگىزۋ نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ عانا قولىنان كەلەدى.
1994 جىلى 6 شىلدە كۇنى الماتى قالاسىندا جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىل شەشىمىنىڭ كۋاسى بولدى. ول استانانى الاتاۋ باۋرايىنان سارىارقا تورىنە كوشىرۋ يدەياسى ەدى.
پرەزيدەنتىمىز استانانىڭ باس ارحيتەكتورى دا بولا ءبىلدى. ول پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ, وتان-انا مونۋمەنتىنىڭ, بايتەرەكتىڭ جانە باسقا دا عاجاپ عيماراتتاردىڭ جوبالىق-نۇسقاسىن ءوزى سىزدى. 1998 جىلى 6 مامىر كۇنى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن جاڭا ەلوردانىڭ اتاۋى استانا بولىپ وزگەرتىلدى. سول جىلى يۋنەسكو-نىڭ شەشىمى بويىنشا استانا قالاسىنا «بەيبىتشىلىك قالاسى» جوعارى اتاعى بەرىلىپ, مەدالمەن ماراپاتتالدى. بۇگىنگى تاڭدا وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى, جەرىمىزدىڭ كىندىگى – استانا قازاقستاننىڭ جاڭا بەينەسى, جارقىن كەلبەتى, تاۋەلسىزدىك بەسىگىنە اينالدى.
بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى. بۇل مەرەيلى كۇنگە وراي پارلامەنتتە تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسى قابىلداندى. جاڭا دەكلاراتسيا تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلعان بارلىق اۋقىمدى ىستەردىڭ ماڭىزدىلىعىن ءاربىر ازاماتتىڭ سەزىنۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى.
جانىبەك كارىبجانوۆ, «نۇر وتان» حدپ مۇشەسى.
سول دەكلاراتسيادا قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى جاريالانىپ, ەلدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ باعدارلاماسى باياندالدى. وسى قاستەرلى قۇجاتتا ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى, وعان قول سۇعىلمايتىندىعى, قازاق حالقىنىڭ جانە قازاقستانداعى باسقا دا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتول مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ءتىلىن قايتا تۇلەتۋ مەن دامىتۋ, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتى نىعايتۋ مەملەكەتتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى تۇگەل قامتىلدى.
كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسقا قارسى جاسالاتىن كەز كەلگەن كۇشتەۋ ارەكەتتەرى, ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا شاقىراتىن, ۇلت ارازدىعىن قوزدىراتىن جاريا-ۇرانداردىڭ زاڭ بويىنشا جازالاناتىنى ەسكەرتىلدى. رەسپۋبليكانىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ۇلتتىق-مادەني قۇرىلىسىنا, ونىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسىنا بايلانىستى ماسەلەلەر ەشكىمنىڭ ارالاسۋىنسىز دەربەس شەشىلەتىنى جاريالاندى. پرەزيدەنت – رەسپۋبليكا باسشىسى, ەڭ جوعارى اكىمشىلىك-اتقارۋشىلىق بيلىكتىڭ باسقارۋشىسى رەتىندە تانىلدى.
سونىمەن قاتار, جەر, ونىڭ قويناۋى, سۋ, اۋە كەڭىستىگى, وسىمدىكتەر مەن حايۋاناتتار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار, حالىقتىڭ مادەني جانە تاريحي قازىنالارى, بۇكىل ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەت رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىنىڭ نەگىزىن قۇراي وتىرىپ, ونىڭ ەرەكشە مەنشىگىندە بولاتىنى كورسەتىلدى.
دەكلاراتسياداعى باعدارلاما نەگىزىندە 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ارقاشان سىندارلى شەشىم قابىلداي بىلەتىن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەگەمەندىگىمىزگە قانتوگىسسىز, امان-ەسەن جەتتىك.
ەگەمەندىك الۋ قول جەتكىزگەن ءبىر بەلەسىمىز بولسا, ودان ءارى دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەتتى قۇرۋ, ونى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعىنان اياعىنان تىك تۇرعىزۋ – ەكىنشى ءبىر كۇردەلى ماسەلە. جانە بۇل وتە قيىن, ءاربىر قادام بويىنشا تاريحي شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتەتىن جول ەدى.
1991 جىلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان جاس مەملەكەتتەردىڭ الدىندا تاڭداۋ تۇردى. ءبىرى ەكونوميكانى سوتسياليستىك جوسپارلى دامۋدىڭ نەگىزىندە باستى سالالاردى ۇستاپ قالۋ, ەكىنشىسى – نارىق ەكونوميكاسىنا كوشۋ.
كەڭەس وداعى تاراۋعا جاقىنداعان كەزدە ونىڭ ەكونوميكاسىندا ساپا ەمەس, سان قۋالاۋشىلىق بولعانى بايقالعان ەدى. قارجى شىعىستارىنا الىپ كەلەتىن, ۇنەمى دوتاتسيا ءبولۋدى قاجەت ەتەتىن سالالار وتە كوپ بولدى. سول كەزدەگى قيىندىقتاردى ايتپاۋعا بولمايدى. حالىقتىڭ تۇرمىسى ناشار, كوڭىلى الاڭداۋلى, جانى جۇدەۋ ەدى.
وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە ەلدى تىعىرىقتان الىپ شىعۋدىڭ جولدارى جەدەل قاراستىرىلدى. جاڭا كەزەڭگە كوشۋ ءۇشىن قازاقستاندا بارلىق سالادا رەفورما جاساۋ قاجەت بولدى. 1980-جىلداردىڭ اياعىندا كسرو كولەمىندە ءۇلكەن بەدەلگە يە بولعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق ەلىن تەزىرەك داڭعىل جولعا سالۋ ماقساتىندا الەمدىك ءتاجىريبەلەردى زەردەلەدى, ونى ءوز رەسپۋبليكامىزدىڭ تابيعاتى مەن حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە سايكەس كەلەتىندىگى تۇرعىسىندا ساراپتاۋدان وتكىزدى. بۇل ىسكە تانىمال عالىمدار مەن بىلىكتى ساياساتكەرلەردى تارتا وتىرىپ, ەڭ سىندارلى شەشىمدى ەلباسىنىڭ ءوزى قابىلدادى.
ول كەزدە «كەڭەستىك جوسپارلى ەكونوميكانى جالعاستىرايىق» دەگەندەر دە بولدى. مىنە, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى سول تۇستا ەسكى جۇيەمەن جۇرە بەرسەك, ءبىراز ۋاقىت جاقسى تۇرعانداي اسەردە بولساق تا, كەيىن ورنى تولماس قاتەلىكتەرگە ۇرىناتىنىمىزدى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ نەگىزىن دۇرىس قالاۋىمىزعا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن كورەگەندىلىكپەن بولجاي ءبىلدى. سوندىقتان ەلباسى ساياسي-ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك سالادا جاڭا رەفورما جۇرگىزىپ, جاس مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن ايقىنداپ الۋدى بىردەن باستاپ كەتتى.
ەڭ اۋەلى, ەلباسى ەسكى جۇيەنى جاماپ-جاسقاساڭ دا, ەشتەڭە ونبەيتىنىنە كوز جەتكىزدى. سوندىقتان ەكونوميكالىق قاتىناستاردى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى ۇيعاردى.
باستاپقى جىلدارى بۇل ۇستانىمعا قارسى بولعاندار دا از ەمەس ەدى. ءويتكەنى, سوتسياليستىك جۇيەدە بارلىق سالا تەك قانا مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلدى. ال نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ەلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا مەملەكەتپەن بىرگە جەكە ادامدار دا, شەتەلدىك ينۆەستورلار دا قاتىسا الاتىندىعى.
قازاقستاندا ەگەمەندىك الۋ جاڭا قوعامدىق قۇرىلىمعا وتۋمەن بىرگە جۇزەگە استى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ الدىندا وسى ەكى اۋقىمدى كۇردەلى ءماسەلەنى ءبىرگە شەشۋ مىندەتى تۇردى.
وداق كەزىندە نەگىزىنەن تابيعي شيكىزاتتى ءوندىرۋشى رەتىندە قاراستىرىلعان قازاقستان سياقتى ەلدەر وتە قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. كەڭەس وداعى تاراعان تۇستا ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ قالدى. اسىرەسە, ءبىرتۇتاس تەحنيكا قۇراستىرىلمايتىن, بەلگىلى ءبىر بولشەكتەر جاساۋعا بەيىمدەلگەن زاۋىتتار بىردەن توقتادى. ءبىر-بىرىنە تىعىز بايلانىستى ءجۇيەدە بەرەكەسىزدىك ورىن الدى. ءتىپتى كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر, ەلەكتر جەلىلەرى, گاز بەن مۇناي قۇبىرلارى, تەمىر جولدار بولشەكتەنىپ قالدى. بۇل سالالار وداق كەزىندە ءبىرتۇتاس بولسا, ەندى ولار ءبولىنىپ كەتىپ, ىستەن شىعىپ جاتتى. كاسىپورىندار توقتاپ, ەلەكتر, جىلۋ بەرەتىن كومپانيالارعا قارىزعا بەلشەدەن باتتى, ەلدە جۇمىسسىزدىق كوبەيدى.
سول داعدارىس كەزەڭىندە قوعامدىق پروگرەستى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە ەرلىگى, ساياسي دانالىعى, قايسار-جىگەرى ارقاسىندا رەسپۋبليكامىزدا تۇبەگەيلى رەفورمالار باستالىپ كەتتى.
قاي قوعامدا دا ادامنىڭ جەكە مەنشىگى تۋرالى ماسەلە ۇنەمى كۇن تارتىبىندە تۇرادى. ەندى ەركىندىك العان ەلىمىزدىڭ الدىندا كەڭەس وداعى كەزىندە ورتاق بولعان مەنشىكتى حالىققا تاراتىپ بەرۋ وزەكتى ماسەلە بولدى. باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جەر مەنشىگى. ەگەر جەرگە جەكە مەنشىك كوزقاراس بولماسا, نارىق ەكونوميكاسى تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. اتاپ ايتقاندا, ءبىر عيمارات نەمەسە نىسان تۇرعان جەر تەلىمى جەكە مەنشىكتە بولۋى كەرەك دەگەن زاڭدىق نەگىز قابىلداندى. جەر رەفورماسى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ: «جەرگە جەكە مەنشىك – نارىقتىق ەكونوميكانىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ مىندەتتى ءبىر شارتى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
قوعامدا لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ادامنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە باس بوستاندىعى, ەڭبەك ەركىندىگى بولۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, تۇرعىن ءۇيى بولۋى شارت. حالىق وزدەرى تۇرىپ كەلگەن, مەملەكەت مەنشىگىندەگى ءپاتەرلەردى جەكەشەلەندىرۋگە بەلسەنە كىرىستى.
وسىنداي كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلگەن اۋقىمدى جانە تۇبەگەيلى رەفورمالار 1990- جىلداردىڭ ورتا كەزەڭىنەن باستاپ-اق ءوز ءناتيجەسىن بەرە باستادى. قازىرگى قازاق ەلىنىڭ اۋقىمدى جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزى وسى جىلدارى قالانىپ, بۇگىنگى كۇنى ودان ءارى دامۋدا.
ەلدىڭ ىشكى دامۋى سىرتقى ساياساتپەن تىعىز بايلانىستى. قازاقستان ەگەمەندىگىن العان كەزدەن باستاپ كورشىلەس ەلدەرىمەن ءماڭگىلىك دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋدى, ەش ۋاقىتتا داۋ-جانجال تۋدىراتىن جاعدايلارعا جول بەرمەۋدى باستى نازاردا ۇستادى. وسى ورايدا مەملەكەتتىك شەكارالار ايقىندالدى. ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا وتە ساقتىق, تالعامپازدىعىمەن تانىلعان قىتايمەن, الەمدەگى الپاۋىت ەلدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكارالارىمىزدى ايقىنداپ الدىق. سونداي-اق قىرعىز رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان, تۇركىمەنستانمەن شەكارا سىزىقتارىن بەلگىلىپ, ىنتىماقتاستىق بايلانىسىمىزدى وركەنيەتتى جولمەن دامىتا تۇستىك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەم تانىعان قازاق مەملەكەتىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى قول جەتكىزگەن تابىستارى ۇشان-تەڭىز. سونىڭ ءىشىندە باستى ءۇش ماسەلەگە ەرەكشە توقتالىپ وتكىم كەلەدى. ءبىرىنشى: ادامزات يگىلىگى ءۇشىن بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ – جاھاندىق ماسەلە. ەكىنشى: قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋ ءمارتەبەسى, دۇنيە ءجۇزىن الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەلەردى قامتىعان ەقىۇ كەزەڭى. ءۇشىنشى: ەلدىڭ تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ءجانە مادەني-رۋحاني جاڭارۋىنىڭ باستاۋى – استانانىڭ بوي كوتەرۋى.
شىنىمەن دە, قازاقستان جانە ونىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋعا قارسى الەمدىك ساياساتتىڭ كوشباسشىسىنا اينالىپ وتىر. مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىنە زيانىن, دەنساۋلىعىنا زالالىن تيگىزگەن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, باسقالار جەتە الماي ءجۇرگەن قولدا بار جويقىن قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتقانىمىزعا الەم جۇرتشىلىعى كۇنى ءبۇگىنگە دەيىن تاڭعالا تامسانىپ وتىر. وسىنداي تاريحتا تەڭدەسى جوق شارالاردى ىسكە اسىرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك مەكەنى رەتىندە تانىلۋىنا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور. 2010 جىلى 12-13 ساۋىردە ۆاشينگتوندا وتكەن جاھاندىق سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قايراتكەر رەتىندەگى تۇلعاسى تاعى دا ايقىندالا ءتۇستى. ەلباسىعا يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە جالپى قاۋىپسىزدىك جولىنداعى قىزمەتى ءۇشىن شىعىس-باتىس ينستيتۋتىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە الدىن الۋ ديپلوماتياسى سىيلىعىنىڭ تاپسىرىلعانى – وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى.
2010 جىل قازاقستان ءۇشىن اسا جاۋاپتى ىستەردىڭ اتقارىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. ەلىمىز ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتوراعالىق ەتىپ, الەمدىك ماڭىزى زور ماسەلەلەردىڭ جوعارى دەڭگەيدە شەشىلۋىنە اتسالىستى. بۇل ميسسيا قازاق ەلىنىڭ ايبىنى مەن ابىرويىن اسىردى.
سول جىلى 1-2 جەلتوقسان كۇندەرى استانادا ەقىۇ ءسامميتى تابىستى ءوتتى. وسى ءبىر تاريحي ساتتە الەمگە ءۇن تاستاعان قازاقستاننىڭ كوشباسشىسى ن.ءا. نازارباەۆ: «ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە, بايىرعى قازاق جەرىندە مىڭجىلدىقتار بويى ادامزات تاريحىن جاساعان ۇلى حالىقتاردىڭ ۇنقاتىسۋى باستالدى. بۇل ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن گۇلدەنۋ ىسىنە قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولار ەدى. الىپ ەۋرازيا قۇرلىعىن سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق جانە توزىمدىلىك سىندى جالپى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ورتاق كەڭىستىككە اينالدىرۋ ءوز قولىمىزدا. ءبىزدىڭ ءسامميتتىڭ تاريحي ماڭىزى مەن اتقارار جۇگى دە وسىندا دەپ بىلەمىن», – دەدى.
ءسامميتتىڭ قورىتىندىسى بولعان استانا دەكلاراتسياسى اتالعان ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەلەرى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, ءبىراۋىزدان قابىلداندى جانە تاريحي ماڭىزدى قۇجاتقا اينالدى.
تاتۋلىقتىڭ تۇتقاسىنا, بىرلىكتىڭ بەسىگىنە اينالعان مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى ءجانە سىرتقى ساياساتىن ءمىنسىز جۇرگىزۋ نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ عانا قولىنان كەلەدى.
1994 جىلى 6 شىلدە كۇنى الماتى قالاسىندا جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىل شەشىمىنىڭ كۋاسى بولدى. ول استانانى الاتاۋ باۋرايىنان سارىارقا تورىنە كوشىرۋ يدەياسى ەدى.
پرەزيدەنتىمىز استانانىڭ باس ارحيتەكتورى دا بولا ءبىلدى. ول پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ, وتان-انا مونۋمەنتىنىڭ, بايتەرەكتىڭ جانە باسقا دا عاجاپ عيماراتتاردىڭ جوبالىق-نۇسقاسىن ءوزى سىزدى. 1998 جىلى 6 مامىر كۇنى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن جاڭا ەلوردانىڭ اتاۋى استانا بولىپ وزگەرتىلدى. سول جىلى يۋنەسكو-نىڭ شەشىمى بويىنشا استانا قالاسىنا «بەيبىتشىلىك قالاسى» جوعارى اتاعى بەرىلىپ, مەدالمەن ماراپاتتالدى. بۇگىنگى تاڭدا وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى, جەرىمىزدىڭ كىندىگى – استانا قازاقستاننىڭ جاڭا بەينەسى, جارقىن كەلبەتى, تاۋەلسىزدىك بەسىگىنە اينالدى.
بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى. بۇل مەرەيلى كۇنگە وراي پارلامەنتتە تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسى قابىلداندى. جاڭا دەكلاراتسيا تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلعان بارلىق اۋقىمدى ىستەردىڭ ماڭىزدىلىعىن ءاربىر ازاماتتىڭ سەزىنۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى.
جانىبەك كارىبجانوۆ, «نۇر وتان» حدپ مۇشەسى.
