ەلىمىز قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ جولدارى

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلى مەرەكەسى – 20 جىلدىق مە­رەي­تويىن اتاپ وتۋگە ساناۋلى كۇن­دەر عانا قالدى. ۇلكەن تاريح­تىڭ ولشەمىمەن قاراعاندا, بۇل قىسقا مەرزىم بولعانىمەن, وسى­ناۋ جىلداردىڭ ءبىزدىڭ وتانىمىز ءۇشىن قانشالىقتى كۇردەلى, تاع­دىر­شەشتى بولعانىن ءبىز جاقسى ءبى­لەمىز. ەلدىڭ تابىستارىن ارت­تى­رۋعا دەگەن ىقىلاس پەن ۇمتى­لى­س­تىڭ قانشالىقتى تاۋەكەلدى بولعانى وسى ەكى ون جىلدا جاقسى كورىندى. وسى تابىستاردى كورسە­تۋ­دىڭ ەڭ ۇزدىك ءادىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسىن جاريالاۋ بولىپ تابىلادى. ول ەگەمەن قازاقستاننىڭ باستى جەتىستىكتەرىن قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاققا كورسەتىپ بەرگەن اسا ماڭىزدى رەس­مي, ساياسي-قۇقىقتىق قۇجات بو­لىپ تابىلادى. 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى قازاق كسر-ءىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەك­لاراتسيانى قابىلداپ جانە ودان ءبىر جىلدان كەيىن, 1991 جىلدىڭ 16 جەل­توق­سا­نىندا ەل پرەزيدەنتى «قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويعاندا از عانا ادامدار بولماسا, كوپشىلىك قازاق­ستان­نىڭ 20 جىلدان كەيىن وسىنداي زور تابىستارعا قول جەتكىزگەن ەل بولارىنا سەنبەگەن ەدى. ول ول ما, ءتىپتى قازاقستان تاۋەلسىز ەل رەتىندە كسرو-دان قالعان ەكونومي­كا­لىق, ساياسي جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالاردىڭ اۋىر سال­ما­عى­نان سانسىراپ, شاشىلىپ قالادى دەگەن ساراپشىلار دا تابىلعان. بىراق ءبىزدىڭ ەل اۋىرتپا­لىق­تىڭ ءبارىن ەڭسەرە وتىرىپ, الەم­دىك قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى ءمۇ­شە­لەرىنىڭ بىرىنە اينالا ءبىلدى. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن, تاۋەلسىز ەل بولىپ وتىر. 20 جىلدىڭ ىشىندە بىزدە بارلىق مەملەكەتتىك باس­قا­رۋ قۇرىلىمىنىڭ ينستيتۋتتارى مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ەلە­مەنت­تەرى دامىدى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاتىناستارداعى وزگەرىستەر ساياسي جانە قۇقىقتىق جۇيەلەردىڭ تۇبە­گەي­لى رەفورمالارىمەن بىرگە ىسكە اسىپ وتىردى. وسىنىڭ ءوزى قازاق­ستاننىڭ بەرىك قۇقىقتىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۋاقىت وتكەن سايىن قازاقستاندىق ساياسي-قۇقىقتىق مودەل زاڭدار­دىڭ ورىندالۋى مەن مەملەكەتتىڭ بەدەلىن نىعايتىپ, كونس­تي­تۋ­تسيانىڭ مىزعىماستىعىن قامتا­ما­سىز ەتتى. قازاقستان دەموكراتيالىق مەم­لەكەتكە ءتان ءىس-ارەكەتكە ءتيىستى ۇس­تا­نىمداردى تەگىس بەكىتتى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدا دەموك­را­تيا­نىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ جانە ءادى­لەت­تىڭ يدەالدارى كورىنىس تاپتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەل­سىز مەملەكەت قۇرا باس­تاعالى بەرى ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن كەشەندى رەفورمالاۋعا باعىت­تال­عان ءۇش باعدارلامالىق قۇجات قابىل­دان­دى. قوعامدىق قاتى­ناس­تاردىڭ ءار­بىر دامۋ كەزەڭى ونى تيىسىنشە قۇ­قىقتىق جولمەن رەتتەۋدى, جاڭاشا ويلاۋدىڭ ءجۇ­يەلەرىن قۇرۋدى تالاپ ەتتى. وسى­لاردىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق قۇقىق پەن ينستيتۋتتىق ءبىلىمدى قوسا العانداعى بارلىق سوت-قۇقىق­تىق ينستيتۋتتار قۇ­رىل­دى. ءسوي­تىپ, ەكونوميكالىق, سايا­سي, الەۋ­مەتتىك جانە باسقا دا سالالار­داعى وزگەرىستەر قۇقىق­تىق «ءومىر­دى» جاڭعىرتۋمەن قاتار ءجۇرىپ وتىردى. قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىن­دا­عى قۇقىقتىق رەفورمالار ءجونىن­دەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ العاشقى قۇجاتى 1994 جىلدىڭ 12 اقپانىندا قابىلداندى. بۇل قۇجاتتى ىسكە اسىرۋدىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى – ۇلتتىق زاڭنامالاردى (كونستيتۋتسيالىق, ازاماتتىق, بانك­­تىك, سالىقتىق, قارجىلىق, كەدەندىك, ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ) تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا قول جەتكىزىلدى. سونىمەن بىرگە, سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, قا­لا بەردى قازاقستاننىڭ بارلىق زاڭنامالىق ينفراقۇرىلىمى كە­زەڭ-كەزەڭمەن رەفورمالاندى. ەكىنشى قۇجات – 2002 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قۇقىقتىق ساياساتى­نىڭ تۇجىرىمى دەپ اتالدى. وندا 2010 جىلعى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق جۇيەنى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالدى. مۇندا ازاماتتاردىڭ كونس­تي­­تۋ­تسيالىق قۇقىقتارى مەن بوس­­تان­دىعىن ودان ءارى قام­تا­ما­سىز ەتۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ءجۇ­يە­سى مەن ءادىلسوت شەشىمدەرىن شىعا­رار­داعى سوت­تاردىڭ تاۋەلسىز­دى­گىن نى­عاي­تۋ جول­دا­رى زاڭ­دىق دەڭ­گەي­دە شەشىمىن تاپتى. سو­نىڭ ىشىندە, ءاسى­رە­سە, سۋديا­­لار­دىڭ تاۋەل­­سىز­دى­گىن قام­تا­­م­اسىز ەتۋ ءۇشىن قو­سىمشا قۇ­قىق­تىق جانە ما­تە­ريال­دىق كەپىلدىكتەر جاسالدى. ءولىم جازاسى تەك ادام­دار­دىڭ قازا بولۋى­نا سوق­تىر­عان تەر­رور­لىق قىلمىس­تار­عا جانە سوعىس ۋا­قى­تىنداعى اسا اۋىر قىلمىس­تارعا عانا قال­دى­رىلدى, مۇنىڭ ءوزى قازاقستان جاعدايىندا ونى اتى­مەن جويۋعا مۇمكىندىك بەردى. سوت­تىڭ تۇت­قىن­داۋعا سانكتسيا بەرۋ ءتارتىبى ەنگىزىلىپ, قىلمىستى ءىستى پروكۋراتۋرا مەن سوتتىڭ ءجۇر­گىزۋ ءمۇم­كىندىگىنە تىيىم سال­عان كون­س­تيتۋتسيالىق نورما وزگەر­تىل­دى. قا­زاقستان تاۋەلسىزدىگى جىل­­دارىندا پايدا بولعان ومبۋدسمەن مەن جەكە نوتاريات ينستي­تۋت­تارى دامى­تىلۋدا. ازاماتتار مەن ۇيىم­دار­دىڭ قۇقىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى: مەدياتسيا جانە سوت اكتىلەرىن جەكەمەنشىك نەگىزدە ورىن­داۋ­لار ومىرگە ەنگىزىلدى. ەلدىڭ ودان ارعى تۇراقتى دا­مۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتى­مەن 2007 جىلى ەنگىزىلگەن كونس­تي­تۋتسيالىق وزگەرىستەر پرەزيدەنت پەن پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارت­تىردى. قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ تاۋەل­سىز مەملەكەتىمىزدى قۇرۋشى جانە ىرگەسىن قالاۋشى رەتىندەگى تاريحي ميسسياسى زاڭ جۇزىندە تانىلىپ, ول ۇلت كوشباسشىسى مارتەبەسىنە يە بولدى. جوعارعى وكىلدى ورگاننىڭ ۇكىمەت قۇرامىن جاساقتاۋدى باقىلاۋى كۇشەيتىل­دى, سونىمەن بىرگە, ونىڭ مەملە­كەتتىڭ بيۋدجەتتى قۇرۋ مەن ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋداعى وكى­لەتتىكتەرى ايتارلىقتاي كەڭەي­تىلدى. وسىلارمەن قاتار, مەملەكەت نورمانى بەلگىلەۋ ۇدەرىسىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرەتىن شارالار قابىلداندى. ولاردىڭ قاتا­رىن­دا زاڭ جوبالارى ءىس-ارەكەتىن پەرسپەكتيۆالىق جوسپارلاۋ, قۇ­قىقتىق نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ جوبالارىنا عىلىمي ساراپ جاساۋ, قابىلداناتىن زاڭداردى تو­لى­عىمەن قارجىلىق تۇرعىدا قام­تاماسىز ەتۋ, ت.ب. بار. قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت­تىڭ قۇقىقتىق ساياساتى قوعامى­مىز­دىڭ زاڭنامالىق-ساياسي جۇيە­سىن ودان ءارى دەموكراتيا­لان­دىرۋ­عا باعىتتالعان زاڭنامالىق شارالار بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, الەمدىك ەكو­نو­ميكا مەن ساياساتتاعى ىرگەلى ءوز­گەرىستەر, سونداي-اق ەل دامۋىنىڭ ىشكى ديناميكاسى زاڭگەرلەر ال­دى­نا جاڭا مىندەتتەر قويۋدا. ۇلت­تىق قۇقىقتاردى ۋاقىتتىڭ جاڭا تالاپتارىنا سايكەس كەلتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ نورما جاساۋ جانە قۇقىق قولدانۋ ارەكەتتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت بولدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن 2009 جىلدىڭ 24 تامىزىندا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇ­قىق­تىق ساياساتىنىڭ تۇجى­رىم­داماسى ء(ارى قاراي تۇ­جى­رىم­داما) اتتى ءۇشىنشى باعدار­لا­ما­لىق قۇجات قابىلداندى. ول ال­دا­عى ون جىلعا (2010-2020 جىلدار ارالىعى) ارنالعان. وندا جي­ناق­تالعان تاجىريبەلەر مەن عىلىمي نەگىزدەر ارقىلى جاقىن جانە الىس پەرسپەكتيۆالارعا, بۇگىنگى كۇنگى دامۋ ۇردىسىنە سۇيەنىپ جا­سال­عان قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ءبىرتۇتاس قۇ­قىق­تىق ساياساتى ايقىندالعان. وتاندىق بارلىق زاڭنامالىق قۇرىلىمداردىڭ, قۇقىقتىق ءجۇ­يەنىڭ وزەكتى ماسەلەسى, ەڭ جوعارى قۇندىلىعى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-با­بىن­دا كورسەتىلگەن ادامنىڭ ءومى­رى, قۇقى جانە بوستاندىعى بولىپ تابىلادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءوزىنىڭ ازاماتتارىن قورعاۋدان جوعارى مىندەت جوق ەكەنىن كور­سەتەدى. ادامنىڭ قۇقى مەن بوستان­دى­عىنا كەپىلدىك بەرىلە وتىرىپ, مەملەكەت وعان قول سۇعۋشىلىققا قارسى مەملەكەتتىك تەتىكتەر قۇر­عان, سونىمەن بىرگە, ادام ءوزىن ءوزى زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەردەن زاڭعا قار­سى كەلمەيتىن ادىستەرمەن قورعانۋ مۇمكىندىگى بار جەكە سۋبەكت رەتىندە تانىلعان. جەكە ادام مەن مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا ادامنىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ مىندەتى سوت­تار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنا جۇكتەلگەن. ەلباسى ن.نازارباەۆ «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونو­مي­كا­لىق ورلەۋ – قازاق­ستاننىڭ جاڭا ءمۇم­كىندىكتەرى» اتتى جول­داۋىن­دا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزگى باعىت­تارىن ايقىنداپ بەردى. وندا ەل­باسى با­سىمدىق «ۆەدومستۆوىشىلىك ءمۇد­دەلەردى قورعاۋدان ازا­ماتتاردىڭ قۇقى مەن مەملە­كەت­تىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا» بەرىلۋگە قاراي ويىسۋى قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. سونى­مەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ءجۇ­يەسىن ودان ءارى وڭتايلان­دى­رىپ, بىلىكتىلىكتى با­رىن­شا ناق­تى­لاۋ قاجەتتىگىن ءجا­نە ەسەپ بەرۋ جۇيەسى مەن ءاربىر قۇ­قىق قورعاۋ ورگانىنىڭ ءىس-ارە­كەتىنىڭ باعاسىن بەرۋدە پارلامەنتتىك جانە قوعامدىق قاتاڭ باقىلاۋ بولۋى كەرەكتىگىن ايتتى. جەكە ادامنىڭ قۇقى مەن بوس­تان­دىعىن, قوعام مەن مەملە­كەت­تىڭ مۇددەسىن بۇزۋعا جول بەرىلسە, ولاردى دەرەۋ ورنىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان مىندەتتەردى ورىن­داۋ ءۇشىن زاڭنامالاردى, قۇقىق­تىق تەتىكتەر ينستيتۋتى مەن قۇ­رالداردى ودان ءارى جەتىلدىرۋى قاجەت. قورىتا ايتقاندا, بىزدە تيىمدىلىگى جەتكىلىكتى دارەجەدەگى قۇ­­قىق­تىق كەڭىستىك ورنادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. ال قۇقىق­تىق جۇيەنى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جەكە ادامنىڭ مۇددەسىن, ونىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ كە­پىلدىگىن ارتتىرا تۇسەدى. قا­زاق­ستان ءوزى موينىنا العان ءتيىستى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەر مەن حالىقارالىق ستاندارت­تار­دى ورىن­داي وتى­رىپ, اشىق قوعام جانە قۇقىق­تىق مەملەكەت ورناتۋعا ۇمتىلادى. بەرىك يماشەۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى.