الەۋمەتتىك دامۋدىڭ الەۋەتى

1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان تۇس­­­تان باستاپ دۇنيەدە العاش رەت قازاق ۇلتىنىڭ اتىمەن اتالاتىن جاڭا, ەگەمەن مەملەكەت پايدا بولدى. الەمدە قازاقتاردان حالقىنىڭ سانى الدەقاي­­دا باسىم, بىراق جەكە مەملەكەتتىلىگى جوق ۇلتتاردىڭ دا بار ەكەنىن بىلەمىز. ەندەشە, ەگەمەن ەلدىگىمىز زور باقىت قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاقتار الدىنداعى عالا­­­مات جاۋاپكەرشىلىك. مۇنى ارقايسى­مىز جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىنەمىز جانە بۇل ماڭگى جاسايتىن ۇعىم بولىپ قالا بەرەدى. كەڭەستىك رەسپۋبليكالار اراسىن­داعى بۇرىنعى سان-سالالى بايلانىس­­­تار ءۇزىلىپ, وتپەلى كەزەڭنىڭ بولماي قويمايتىن قيىندىقتارى بەلەڭ العان سول ءبىر شاقتا ابدىراعان حالىقتى جا­­­سامپازدىق ىستەرگە باستاپ, تاۋەلسىز­­دىكتىڭ ىرگەتاسىن نىعايتۋ وڭاي مىندەت ەمەس ەدى. سول كەزدە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبۇ­­كىل جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ, كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىن ءوز سو­­­ڭىنان ەرتە ءبىلدى. ول ءوزىنىڭ تالانتتى باسشىلىعى مەن بايىپتى ساياساتى ار­قىلى وسىناۋ تاريح ءۇشىن تىم قىسقا مەرزىم سانالاتىن جيىرما جىلدىڭ ىشىندە بۇرىنعى ەكونوميكاسى نەگىزىنەن شيكىزات وندىرۋگە باعىتتالعان, اتى الەمدىك قوعامداستىققا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن رەسپۋبليكانى جوعارى قارقىنمەن دامىپ وتىرعان, بەيبىتشىل ساياساتىمەن دۇنيە جۇزىنە تانىلىپ ۇلگەرگەن مەملەكەتكە اينالدىرا الدى. ءسويتىپ, ول قازاقستان حالقىنىڭ وزىنە ارتقان زور سەنىمىن ۇلكەن ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى جانە قازىر دە ميسسياسىن تابىستى جالعاستىرۋدا. ەلباسىنىڭ سارابدال باسشىلىعى­مەن قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ ال­­­عاشقى كۇندەرىنەن باستاپ-اق دامۋدىڭ دۇرىس مودەلىن تاڭداي ءبىلدى. سول جول ءبىزدى بۇگىنگى ءوسۋ مەن وركەندەۋ كەزە­ڭىنە الىپ كەلدى. قازاقستان حالقى, اسىرەسە تاۋەلسىز­دىك­تىڭ سوناۋ العاشقى قيىن-قىستاۋ جىل­­­­دارىندا ءىس جۇزىندە ءوزىنىڭ سابىر­­­لى­­­لى­­­عى مەن توزىمدىلىگىن, ناعىز دانا­­­لىعىن تانى­تا ءبىلدى. كەيبىر داۋرىقپا ساياسات­كەر­لەردىڭ ارزان ۇراندارىنا ەرىپ كەتپەدى, ونبەيتىن ەگەس پەن بەرەكەسىزدىككە باستايتىن ب ۇلىنشىلىك جو­­­­لىنا تۇسپەدى. ونىڭ ورنىنا مەملەكەت باس­­­شى­­­سىنىڭ جۇرگىزگەن بايسالدى ساياسا­­­تىنا قولداۋ تانىتىپ, جاسامپاز ەڭبەك پەن جەمىستى رەفورمالار جولىن تاڭدادى. وسى جىلداردا قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ بىرلىگى مىقتى ۇلت ەكەنىن تا­­­­نى­تىپ, ۇلى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋعا قا­­­بى­­­­لەتتى حالىق ەكەنىن دالەلدەدى. ءبىز, كەيبىر ساياساتشىلار وسال تۇسىمىز دەپ ساناعان كوپ ۇلتتىلىعىمىزدى ءوزى­­­مىز­­­دىڭ «كەمىستىگىمىزدەن» ارتىقشىلىعى­­­­مىزعا اينالدىرا الدىق. ءبىز ادامزات تاري­حىندا قۋاتى جونىنەن الەمدە ءتور­­­تىنشى بولىپ سانالاتىن اتوم قارۋى­­­­­­نان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتىپ, گۋمانيستىك ۇلگى كورسەتكەن تۇڭعىش ەل اتان­دىق. مۇنى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن حالىقارالىق قاۋىمداستىق جوعا­­­رى باعالادى. 1995 جىلى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان قازاق­­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭى زامان تالابىنا جانە ەلىمىزدىڭ كوپ ۇلت­­­تى حالقىنىڭ مۇددەلەرىنە تولىقتاي ساي كەلەتىن مەيلىنشە پروگرەسشىل سي­­­پاتتاعى قۇجات ەدى. سودان بەرگى ارا­­­­لىقتا وتكەن ۋاقىت ونىڭ وسىنداي سي­­­پا­تىن ايقىن دالەلدەدى. ءبىرتۇتاس, دە­­­موكراتيالىق, قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك باعدارلى, زايىر­لى مەملەكەت بولىپ تابىلاتىن قازاقستان وسى جىلداردا كەزدەسكەن الەمدىك قارجى داعدارىس­­­­تا­رىنىڭ سالدارلارىنا توتەپ بەرىپ, قالىپتى قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. پرەزيدەنت ۇسىنعان جوسپارلى سوتسياليستىك ەكونوميكادان نارىقتىق ەكو­­نوميكاعا كوشۋ, «الدىمەن – ەكو­­­نوميكا, سوسىن – ساياسات» دەگەن ۇستا­­­نىم, حالىقارالىق سالا بويىنشا جۇرگىزىلگەن كوپ ۆەكتورلى بەلسەندى ساياسات وسى جىلدار ىشىندە ءوزىن تولىق اقتادى. نارىقتىق ەكونوميكا ءاربىر ازامات ءۇشىن قابىلەت-قارىمىن, كۇش-قۋاتىن ءوزى قالاعان ەڭبەككە تولىقتاي جۇمساۋ ەركىندىگىنە جول اشتى. مەملەكەتىمىز ءوزىنىڭ كونسترۋكتيۆتى سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الىس-جاقىن ەلدەرمەن بەيبىت ءارى ءوزارا مۇددەلى قارىم-قاتىناس ورناتتى. ءتاۋ­­­ەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى, ازياداعى ءوزارا سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس, شانحاي ىنتى­­­­­­ماق­­­تاستىق ۇيىمى, باسقا دا ما­­­ڭىزدى حالىقارالىق قۇرىلىم­­­­دار­­­­دىڭ ومىرگە كەلۋىنىڭ نەگىزگى باستاماشىسى بولۋ ارقىلى جاس تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءال­­­­ەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلى ارتا ءتۇستى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزگە شەت­ەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كوپتەپ كەلۋىنە جول اشتى. بۇگىندە قازاقستان وسى جىلدار ىشىندە وزىنە 150 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندە تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتقان مەملەكەت سانالادى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنە كەلگەن ينۆەستيتسيانىڭ 80 پايىزىنىڭ قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيەتىنى دە كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك. قوعامدا ساياسي تۇراقتىلىق, ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا ءوزارا ءتۇسى­­­نىس­­­تىك پەن تاتۋلىق بار جەردە ەل ەكونو­­­مي­­­­كاسىنا مول ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋى زاڭدى ەدى. ونداي ەلدە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا جەدەل وڭالا باستايدى. ءتول تەڭگەمىز قولدانىسقا ەنىپ, ەكونوميكانى باسقارۋعا ءوز بيلىگىمىز جۇرە باستاعان 1994 جىلدىڭ باسىنان بەرى قازاق­­­­ستاننىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى 14 ەسەگە ءوسىپ, 700 دوللاردان 10 مىڭ دوللارعا جۋىقتادى. ەندى بىرنەشە جىلدا ول 15 مىڭ دول­­­­لاردى قۇراي­­­­دى. التىن-ۆا­­­­ليۋتا قو­رى­­­­مىز­­­­دىڭ كو­­­لەمى 76 ميلليارد دول­­­لار­­دان اسىپ وتىر. قا­­­زاق­­­ستان­داعى حا­­­لىق­­­­تىڭ ەڭبەك­­اقىسى مەن زەي­­­نەتاقىسىنىڭ كو­­­­­­­­لەمى تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا ەڭ جوعارى دەڭگەيلەردىڭ ءبىرى بولىپ تا­­­بىلادى. زەينەتكەرلەرگە, مۇگەدەكتەرگە, كوپ بالالى انالار مەن ستۋدەنتتەرگە, سونداي-اق بيۋدجەتتىك سالا قىزمەت­­­­كەرلەرىنە تولەنەتىن زەينەتاقى, ءجار­دەم­­­اقى, ستيپەنديا مەن ەڭبەكاقى كو­­­لەمى ۇدايى ءوسۋ ۇستىندە. سوڭعى جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم مەن عىلىم, سپورت سالاسىنا ءبو­لىنەتىن قارجى مولشەرى دە ەسەلەپ ارتۋدا. ءنا­تي­جە­سىندە ەلىمىزدە تەحنيكانىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىمەن جابدىقتالعان وقۋ مەن عىلىم, اۋرۋحانالار مەن ەمدەۋ جانە حا­لىقارالىق دارەجەدەگى سپورت ورتالىق­تارى كوبەيە تۇسۋدە. وسىنداي الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە بۇگىندە حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ۇزارا تۇسكەنى بايقالىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مادەنيەت پەن ونەر سالاسىن وركەندەتۋدە دە كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. قازاقستان ەكونو­­­ميكاسى 2008-2010 جىلدارداعى ءىرى قار­­­جى داعدارىسىن تابىستى ەڭسەردى. ءبۇ­گىن­­­­دە ەلىمىزدە ەكونوميكامىزدى شيكىزات وندىرۋگە تاۋەلدى بولۋدان ارىلتۋعا ار­نالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيا­لىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ العاشقى وڭ ناتيجەلەرى قازىردىڭ وزىندە بايقالۋدا, ال كەلەشەگى ءتىپتى زور ەكەنى كۇمان تۋدىرمايدى. حالقىمىزدا «ەلۋ جىلدا – ەل جا­ڭا» دەگەن ماتەل بار. بىراق ءبىز ەلىمىزدى نەبارى جيىرما جىلدىڭ وزىندە عاسىرعا بەرگىسىز جولدان وتكەرىپ, ءبىر قوعامدىق فورماتسيادان ەكىنشى قوعامدىق فورما­تسياعا كوشىرە الدىق. قازاق ەلى وسى جىل­داردا الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ءارى ىق­پالدى ۇيىمداردىڭ ءبىرى – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مى­نا تابىستى توراعالىق ەتىپ, ونى­ڭ VII ءسامميتىن اسا جوعارى دەڭگەيدە وتكىزدى. ءبىز وتكەن كەزەڭدە ءوز وتانىمىزدى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شى­لارىنىڭ باسىن قوسىپ, سەزدەرىن ءوت­كى­­زەتىن, ءسويتىپ, قازىرگى كۇردەلى زامان­نىڭ ءدىني سەنىمگە قاتىستى قيىن ماسەلە­لەر­دىڭ شەشىمدەرىن بىرلەسە وتىرىپ ىزدەستىرەتىن ماڭىزدى پىكىر الماسۋ الا­ڭىنا اي­نالدىرا الدىق. رەسپۋبليكامىز تاۋەل­سىز­­دىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ شەكارا شەبىن بەكەمدەپ الدى. ەل تىنىش­تى­عىنىڭ سەنىمدى كۇزەتىندە تۇرعان اي­بىن­­­دى ءوز اسكەري كۇشتەرىمىزدى قۇرىپ, ولار­­­دى زامان تالابىنا ساي قارۋ-جا­راق­پەن, ءبىلىمدى دە بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتتىك. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا وسىنداي ۇلان-اسىر وزگەرىستەردىڭ ءمان-ماعىناسىنا وتانداس­تا­رىمىزدىڭ نازارىن تاعى ءبىر رەت اۋدارۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ جي­ىرما جىلدىعىنا ارناپ دەكلاراتسيا قابىلدا­عاندى ءجون سانادى. بۇل قۇجات قازاقستاندىقتاردىڭ ەلىمىزدە وسى جىل­دار ىشىندە قوعام ءومىرىنىڭ ءتۇرلى سالا­لارىندا بولىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەردى تاعى ءبىر رەت وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ونىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتە سەزىنە تۇسۋىنە ىق­پال ەتەدى دەپ ويلايمىز. قوعامداعى ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلت­ارا­لىق كەلىسىم مەن دىنارالىق تاتۋلىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالاردا قول جەتكىزىلگەن جوعارى ءناتي­جە­لەر – بۇگىندە كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ ورىندى ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرۋعا لايىقتى ءومىر شىندىعى ەكەنى كۇمانسىز. سوندىقتان بۇل دەكلاراتسيا­نى قابىل­داۋ­­­­دىڭ تاريحي اكتىسى قوعام­دىق ساناعا قۋاتتى سەرپىن بەرەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. اسىرەسە, جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىندە ميلليونداعان جاندار كۇن­دە­لىكتى ىشەر اس پەن كيەر كيىمگە جارىماي, بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ حالقى ءدىني ەكسترەميستەردىڭ لاڭكەستىك ارەكەت­تە­رى­نىڭ قۇربانى بولىپ نەمەسە ازامات سو­عىسى ءورتىنىڭ شارپۋىنا ۇشىراپ جاتقان كەزدە قازاقستان حالقىنىڭ الاڭسىز ەڭبەك ەتىپ, ۇرپاق ءوسىرىپ, ءبىلىم الىپ, جاسامپازدىق ىستەرمەن اينالىسۋى مەرەيىمىزدى ءوسىرىپ, كەلەشەگىمىزگە ءۇل­كەن سەنىمدىلىكپەن قارايتىن اسا قۋا­نىشتى جاعداي ەكەنى ءسوزسىز. قازاقستاندا ۇلتتىق مۇددەلەر مەن ساياسي دامۋدىڭ الەمدىك تەندەنتسيا­لارى ەسكەرىلگەن ساياسي مودەل جاسال­عاندىعى دا وسى اتالعان دەكلاراتسيادا ءوزىنىڭ لايىقتى كورىنىسىن تاپقان. دەكلاراتسيادا, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ادام قۇقىعى سالاسىندا حالىقارالىق جانە ۇلتتىق ستاندارتتارعا قول جەتكىزۋگە ۇمتىلاتىندىعى جانە ولاردى ساقتايتىندىعى دا ايقىن تۇجىرىم­دالعان. قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاع­دايلار جاسالىپ, قوعامدىق بىرلەستىك­تەر­دىڭ تەڭدىگىنە, ولاردىڭ قىزمەتىنە ارالاسپاۋعا كەپىلدىك بەرىلەتىنى دە وسى قۇجاتتا ناقتى ايتىلعان. دەكلاراتسيادا كوپ ۇلتتى حالقى­مىزدىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن تاڭعا­جايىپ ءارى ماڭىزدى ينستيتۋت رەتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءرو­لىنە لايىقتى كوڭىل بولىنگەن. اسسام­­بلەيانىڭ قىزمەتى قازاقستاندىق پات­­ريو­­تيزمنىڭ, ازاماتتىق جانە رۋحا­ني-مادەني قوعامداستىقتىڭ نەگىزىندە رەس­پۋبليكامىزدا تۇراتىن بارلىق ەتنوس­تاردىڭ وكىلدەرىن توپتاستىرۋ ارقىلى قوعامدىق تۇراقتىلىقتى – ەل بىرلىگىن نىعايتۋدى كوزدەيتىندىگى ايتىلعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز­دى­گىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلارا­تسياسىندا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قازاق حالقىنىڭ بارشا وتانداس­تارىمىزدى ۇيىستىرۋشى, توپتاس­تى­رۋ­­شى ءرولى اتاپ كورسەتىلگەن. قۇجاتتا دەربەس دامۋ جىلدارىندا قازاق ءتى­لىنىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, ودان ءارى ورىستەي تۇسكەندىگى جانە ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە بۇكىل حالىقتىڭ بىرىگۋىنىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىر­عان­­دىعى تۋرالى ايتىلادى. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءتۇرلى ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى مەن تىلدەرىن ساقتاپ, دامىتۋىنا جان-جاقتى قولداۋ جاسالىپ كەلەدى. دەكلاراتسيادا تاۋەلسىزدىك جىلدا­رىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەۋرا­­زيالىق ىقپالداستىق يدەياسى دا ءوز جەمىسىن بەرگەندىگى اتاپ وتىلگەن. ءتاۋ­­­ەلسىز قازاقستاننىڭ ماقتانىشى مەن سيمۆولى رەتىندە بۇگىندە ەسەلى قار­قىن­مەن قاناتىن كەڭگە جايىپ وتىر­عان استانا قالاسىنىڭ رولىنە ايرىق­­شا ءمان بەرىلگەن. ەلىمىزدىڭ باس شاھا­رى قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرىپ, ولاردىڭ ءوز بويىنداعى جاسام­پاز­دىق كۇش-قۋاتىنا سەنىمىن ارتتىرا ءتۇستى. بۇل تاريحي قۇجات ونداعان جىلدار بويى وزدەرىنىڭ ماڭداي تەرىمەن وسى يگىلىكتەرىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاعان اعا ۇرپاقتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ قيىن-قىستاۋ شاعىندا قاجىرلى ەڭبەگىمەن ەگەمەن­دىگىمىزدىڭ تۋىن تىكتەۋگە بەلسەنە اتسالىسقان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جانە قوعامىمىزدىڭ لايىقتى مۇراگەرلەرى بولۋعا ءتيىستى جاستارىمىز بەن كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ اراسىنداعى رۋحاني سا­باق­تاستىقتى قامتاماسىز ەتۋدە وزىندىك ەلەۋلى ءرول اتقارادى دەپ سەنەمىز. دەكلاراتسيا زامانىمىزدىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرى, ەلىمىزدىڭ تۇڭ­­­­­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسىمىز نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باس­شى­لىعى­مەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز­دىك جىلدا­رىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ايشىقتى كورسەتەتىن, سو­نى­مەن بىرگە حالقىمىزدى جاڭا جاسامپاز ىستەرگە باستايتىن بايىپتى تاريحي قۇجات بولاتىنى ءسوزسىز. اقان بيجانوۆ,  پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى.