ءبارى دە باقىتتى بولاشاق ءۇشىن

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايرىقشا قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى  – بولاشاقتى كورەگەندىكپەن بول­جاپ, سوعان وراي يكەمدى شارالار كەشەنىن جا­ساۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ايتا ءبىلۋى. قازىرگى مىڭ­جىل­دىقتىڭ باسى ءبىزدىڭ پلانەتامىزدى جاۋلاپ العان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس پەن ادامداردىڭ اگرەسسيۆتى قارىم-قاتىناسىنا تابيعاتتىڭ ادەك­ۆات­تى رەاكتسياسىمەن بايلانىسقان جاھاندىق قيىن­دىقتارمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل بارلىق ادام­زاتتىڭ بولاشاعى تۋرالى تەرەڭ تول­عا­نۋعا, ءومىر سۇرۋگە تالپىنۋدىڭ يكەمدى جولدارىن ىزدەۋگە جەتەلەيدى. مۇنداي بالاماسىز ىستەر مەملەكەتتەر مەن وركەنيەتتەر سەرىكتەستىگى ۇنقاتىسۋى نەگىزىندە عانا مۇمكىن بولادى. سون­دىق­تان دا جالپى عا­لام­دىق اۋقىمدا قاراما-قايشىلىق جارى­لى­سىن بولدىرماۋ قا­جەت. الەم ءبىر پوليارلى  بولا المايدى, بۇل كەلەڭسىز جاع­دايعا اكەلەدى, ءتىپتى جاپپاي قارۋلانۋعا, يادرولىق ارسە­نال­دىڭ تاراپ كەتۋىنە تۇرتكى بولادى. ەكولوگيا ماسەلەسى, كليمات جاعدايى ماسەلەلەرى ۇمىتىلادى. رۋح­ا­ني­لىق پەن ادەپ, مادەنيەت پەن تۇلعانىڭ زياتكەرلىك دامۋى كولەڭكەدە قالادى. دوستىق, سەنىم, ماحاببات يدەالدارى ءبىرجولا جوعالادى. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ قۇلدىراۋىن ۋا­قى­تىندا توقتاتىپ, ونى بولدىرماۋ – الەمدىك قوعامداستىقتىڭ باستى مىندەتى. شىنىنا كەلسەك, جاقىن بولاشاقتا جەر وركەنيەتىنىڭ الدىن­دا گاملەتتىك «بولۋ نەمەسە ءولۋ» دەگەن ساۋالى تۋى مۇمكىن. وسى ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ جول­دارىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ايتىپ بەردى. ونى ءبىز «عالامدىق قوعامداستىقتى تۇبەگەيلى جاڭارتۋ ستراتەگياسى جانە وركەنيەت سەرىكتەستىگى» مونو­گرا­فياسىنان تابا الامىز. ەلباسى مو­نو­گرا­فياسىنان جاھاندىق وزەكتى ماسە­لەلەردى شەشۋدىڭ بىرنەشە ستراتەگيالىق نەگىزدەرىن كو­رۋ­گە بولادى. ولار وركەنيەت پەن مەملەكەت سەرىكتەستىگى, الەمدىك ۆاليۋتالىق جۇيەنىڭ تۇبە­گەيلى وزگەرۋى, ەنەرگيا­لىق ەكولوگيالىق قاۋىپتى جەڭىپ شىعۋ جانە ت.ب. ن.نازارباەۆتىڭ پىكىرىنشە, وسى ستراتەگيا­لار­عا ورتاق ەرەكشەلىك –  ولاردىڭ شەشىمدەرىن بەل­گىسىز بولاشاقتان ەمەس, بۇگىنگى كۇننەن ىزدەۋ كەرەك. 2010 جىلى استانادا وتكەن  III ەكو­نو­مي­كالىق فورۋمدا مەملەكەت باسشىسى تاعى ءبىر رەت قازىرگى زاماننىڭ وزەكتى ماسەلەسىن بىلاي دەپ اتاپ كەتتى: «جاھاندىق ەكونوميكالىق جۇيە ءالى دە ءالسىز جانە الەم  داعدارىستان كەيىن دامۋى ءۇشىن جاڭا جوبا ىزدەۋدە. سوندىقتان دا ءدال قازىر ويىننىڭ جالپى ەرەجەسىن قۇرۋ, جاھاندىق دەڭ­گەيدە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن جاساۋ ماڭىزدى». ەلباسى ءوزىنىڭ  زور دا­رى­نىنىڭ ارقاسىندا بولاشاقتىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋ بەتالىسىن  كورە ءبىلدى, ونىڭ اتالعان كىتابىندا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بولاشاقتاعى دامۋىنىڭ ارقاۋلىق ەرەجەلەرى اتاپ كورسەتىلگەن. ەڭ الدىمەن, پرەزيدەنت رەسەي مەن قازاقستاننىڭ عىلىمي ۇيىمدارىن قول­داپ, ولاردىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ,  2050 جىل­عا دەيىن «وركەنيەت بولاشاعى» اتتى جا­ھان­دىق بولجام  جوباسى جاسالىپ جاتقانىن جاريالاعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. كوپتەگەن ىستەردى ادامزات بولاشاقتا سەرىكتەستىك نەگىزىندە ىستەۋى كەرەك. الەمدىك ماڭىزدى باسىمدىقتار قاتارىندا, مىسالى, بەرينگ بۇ­عا­زى ارقىلى توننەلمەن ەۋرازيا-امەريكا قۇر­لىقارالىق ماگيسترالى­نىڭ ەۋرازيا كانالىن سالۋ جوباسى بار. مۇن­داي جوبالار قازاقس­تان­دا­عى ارال ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ءسىبىر وزەن­دەرىن قۇر­لىقتىڭ وڭ­تۇس­تىگىنە بۇرۋدى قولعا الۋ ءمۇم­كىندىگىنىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى. سو­نى­مەن قا­تار, تەحنولو­گيا­لىق, ين­نوۆاتسيالىق جانە جا­ھان­دىق  يننو­ۆاتسيالىق ينتەرنەت-ۋني­­ۆەر­سيتەت­تىڭ بۇكىل­الەم­دىك بانكىن قۇرۋ, عارىش­تىق كەڭىس­تىك­تى يگەرۋ سەرىكتەستىگى, گا­لاكتيكانى زەرت­تەۋ ءجا­نە جەردەن تىس ءور­كە­نيەتتى ىزدەۋ ءما­سە­لە­لەرىن قولعا الۋ­دىڭ الىس ەمەستىگى بول­جان­عان.  الەم­­­دىك قو­عام­داس­تىق انتاركتيدا مەن ارك­­تي­كا­عا ۇلكەن قى­زى­عۋ­شى­لىق تانىتۋ­دا. ما­­مان­­دار­­دىڭ باعا­لاۋى­ن­­­شا, سوڭ­­عى­سىن­دا ون­دا­عان ملرد. باررەل مۇناي قو­رى جانە كۆادريلليون تەكشە مەتر تابيعي گاز قورى بار. ن.نازارباەۆ ءوز كىتا­بىن­دا: «مەملەكەت­تەر­دىڭ ءوزارا قارىم-قاتى­نا­سى ماسەلەلەرى, داۋ-جان­جالداردى تۇبەگەيلى ەڭسەرۋ نەگىزىندە, ياعني بارلىق ادامزاتتىڭ تۇ­راقتى دامۋى مەن جا­ھان­دىق  وركەنيەت نەگىزىندە ديالوگ پەن سەرىكتەستىككە كوشۋ سياقتى ماسەلەلەر XXI عاسىر ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى», دەپ تۇيىندەيدى. پرەزيدەنت الەمدىك قوعامداستىق ينستيتۋتى مەن سەرىكتەستىك تەتىگىنە  تالداۋ جۇرگىزەدى. سەرىك­تەس­تىك­تىڭ جاھاندىق ءۇردىسىن باسقارۋ فۋنكتسياسىن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار جۇزەگە اسىرا الادى. ولار بۇۇ, «ۇلكەن  جيىرمالىق», «سەگىزدىك»,  ەو, ەقىۇ, ەۋرازەق, تمد, شىۇ ءجا­نە تاعى باسقا ۇيىمدار. وسىعان بايلانىستى ەل­باسى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ جىلىندا ءور­كەنيەتتەردىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى بو­يىن­­شا وسى ۇيىمنىڭ بارلىق مۇمكىن­دىك­تەرىن بارىن­شا مو­لىنان پايدا­لان­عان­دى­عىنىڭ كۋاسى بولدىق. ءبىز ەقىۇ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 7-ءشى ءسامميتى استانادا وتكەنىن بىلەمىز. 11 جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن قا­زاق­ستاننىڭ ەلوردا­سى­­نا ۇيىمعا مۇشە 56 ەل­دىڭ باس­شى­لارى جي­نالدى. بۇل كەزدەسۋ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق ەتۋ­دىڭ سوڭعى ونجىلدىقتاعى ءوزىن­دىك ساياسي شا­رىق­تاۋ شەگى بولدى. ن.نا­زار­باەۆ­تىڭ ويىنشا, ءو­ر­كە­نيەت­تەر سەرىكتەستىگىن دامىتۋ جولىنداعى  ەقىۇ-نىڭ كەلەسى قادامى جەكە پرينتسيپتەر مەن باعىتتى اي­قىن­دايتىن ءبىر­ىڭعاي قۇجات جاساي وتىرا,  ەۋروپا مەن ازيانىڭ الداعى تولىق اۋقىمدى  ين­تە­گ­را­تسياسى بولۋى كە­رەك. ونىڭ ىشىندە, رەسەي, بەلارۋسپەن كەدەن وداعى شەڭبەرىندە ىسكە اسقان شە­كارالاردىڭ اشىلۋى مەن ساۋدانىڭ دامۋى, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ءىجو-ءنىڭ 85%-ىن قۇرايتىن ەۋرواي­ماق شەڭبەرىندە ەو ۇلگىسىمەن ءبىرتۇتاس ەكونو­مي­كالىق وداق قۇرۋ يدەياسىنىڭ ىسكە اسۋى دا بار. كولىك جانە  كوم­مۋني­كا­تسيالىق ينفراقۇرى­لىم­دى قۇرۋ ءىسى دە ماڭىزدى. بۇعان XXI عاسىردىڭ ۇلى جىبەك جولى – باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي جولىن سالۋ ۇلگى بولا الادى. سونىمەن قاتار, ەۋروپالىق جانە ازيالىق قارجى رىنوگىنىڭ ءوزارا اسەرى مەن ينتە­گ­را­تسياسى, قارجىلىق رەتتەۋدى جۇزەگە اسىرۋ جانە ۇندەستىگىن تابۋ, ءبىرىنشى كەزەكتە, ۇلتارالىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ماڭىزدى ءىس بولماق. اۋىستىرۋ مەن ادامي رەسۋرستاردىڭ دامۋى, ۇزدىكسىز عى­لىم جانە ساپالى ءبىلىم نەگىزىندە زياتكەرلىك الەۋەت­كە ءوزارا ەنۋ, ەكولوگيالىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ءومىر ءسۇرۋ جاع­دايىن تۇزەتۋ ماڭىزىن اسىرا باعالاۋ قيىن. وسى­لايشا, ن.نازارباەۆ كۇن تارتىبىندە ەقىۇ-نىڭ ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق ولشەمىن­دە ەۋرا­زيا­لىق داعدارىستان كەيىنگى ينتەگراتسيا ماسەلەسىن قويادى, وسى جۇمىسقا ازيا ەلدەرىن تارتۋ  ءمۇم­كىن­دىگى ماكسيمالدى تۇردە ماڭىزدى ورىنعا يە.  ما­تەريكتىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقان قازاقستان ەۋ­را­زيالىق ينتەگراتسيانىڭ باستاماشىسى جانە ءۇي­لەستىرۋشىسى بولا الادى. ەلىمىز ورتالىق ازيا­لىق مەملەكەت بولا تۇرا جانە كورشى ەلدەردىڭ ەرەك­شەلىگىن تۇسىنە وتىرا, ءوزارا قاۋىپسىزدىك پەن قۇن­دىلىقتارىن جۇزەگە اسىراتىن وزىنشە ءبىر ينتەرفەيس بولادى. بۇل جەردە ەۋرازيالىق كوپىر­دىڭ – باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى قۇندى­لىق­تارىن قوساتىن كوپىر دوكتريناسى اسا ماڭىزدى. ول كوپىر قازاقستان بولادى. وسىدان مەملەكەت باسشىسىنىڭ وركەنيەت سەرىكتەستىگى تۋرالى يدەيالارى قازىرگى الەمنىڭ ەكونومي­كا­لىق جانە ساياسي مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەرەدى. ادامزات كۇشىمەن شەشىلەتىن ماڭىزدى  ءما­سە­لەلەر ىشىندە ەڭ ماعىنالىسى ەنەرگيا ءوندىرۋ. «ادامزات ءۇشىن كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەر ارا­سىندا ەنەرگيالىق-ەكولوگيالىق داعدارىس ماسە­لە­سى, تەڭەستىرىلگەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك قۇرۋ جانە قورشاعان ورتانى ساقتاۋ مۇمكىندىگى سەنىمسىزدىككە اكەلەدى», دەپ جازادى ن.نازارباەۆ ءوز كىتابىندا. مەنىڭشە, ول وسى ويىمەن ءبارى­مىزگە جالپى مىندەت جۇكتەيدى. بۇل مىندەتتى الەم­دىك قوعامداستىق بىرىگىپ شەشۋى ءجون. وسى كۇنگە دەيىن ءبىز چەرنوبىل مەن ونىڭ زار­داپتارىن ەستەن شىعارعانىمىز جوق. ال ەندى جا­پونياداعى اەس رەاكتورلارى ءالى كوپ جىل­دار بويى قورشاعان الەم ءۇشىن قاۋىپتىڭ نەگىزگى وشاعى بولىپ قالا بەرەدى. ستانساداعى رادياتسيا دەڭگەيى نورمادان 100 ەسە اسادى. اەروزول­دىڭ مۇحيتقا ەنۋى الەمدىك قو­عامداستىقتا ءار ءتۇرلى ونكولوگيالىق اۋرۋ­لار­دىڭ ورشۋىنە اكەلەدى. سونىمەن قاتار, راديو­نۋك­ليد­تەر­دىڭ تەڭىز ازىق-ت ۇلىگى ارقىلى ادامعا بەرىلۋ قاۋ­پى بار. بۇزىلۋ ارەكەتىن پلۋتوني تۋعىزادى, ونىڭ جارتىلاي جوعالۋىنا 26 مىڭ جىل كەرەك. بۇل اپات اسەرىنەن الەمدى نە كۇتىپ تۇرعانىن كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. قازىرگى كەزدە الەمدە 191 اتوم ستانساسى جۇمىس ىستەيدى, ولار بارلىق ەلەكتر­ەنەر­گيا­سى­نىڭ 14%-ىن وندىرەدى. ءداستۇرلى ورگانيكالىق وتىندى جاعۋدىڭ تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ارقىلى اتومنان باس تارتۋ جەر شارىندا 0,5 ميلليون توننا كومىرقىشقىل گازى كەمۋىنە اكە­لەدى. ال اتوم ستانساسى بولسا, الەم بويىنشا سا­لى­نىپ جاتىر. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيادا 2030 جىلعا قاراي 40 يادرولىق بلوكتى ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. بىراق, بولاشاقتا ادامزات يادرو­­­لىق ارسەنالدى «بەيبىت» اتومعا كوشىرۋدى شەشۋگە ۇم­تى­لاتىنى انىق. باسقا بالاما جوق. 2010 جىلعى ەكونوميكالىق فورۋمدا ن.نازارباەۆ ەنەرگيا-ەكولوگيالىق وركەنيەت سەرىكتەستىگى ستراتەگياسى نەگىزدەرىنە جاڭا تارماقتار قوستى. بۇلار ونىڭ كىتابىندا جازىلعان ماسە­لە­لەر, ول ءوز ويىن بىلايشا تۇيىندەيدى: «الەم جاڭا ەكولو­گيالىق قاۋىپسىز تەحنولوگيالارعا, ولاردى تەز ارادا اۋىستىرۋعا جانە كەڭ تۇردە جاڭاشا ەنەرگيا كوزىن پايدالانۋعا ءزارۋ. قازاق­ستان جاڭا  ەكولو­گيا­لىق دەكلاراتسيا قۇرۋ باس­تا­ماسىن ۇسىندى, مۇنى ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرى اراسىنداعى «جا­سىل كوپىر» دەپ اتايدى. بۇل ەكولوگيالىق قاۋىپ­سىز­دىك پەن «جاسىل ەكو­نو­ميكانى» قالىپ­تاس­تىرۋ­دى قامتاماسىز ەتۋ ءۇر­دى­سىن جاقىنداتۋعا جانە جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى». قازىرگى كەزدە كادىمگى لاندشافتتى قورعاۋ ءما­سە­لەسى وتكىر ماسەلە بولىپ وتىر. ماسەلەنىڭ ما­ڭىز­دى بولىگى ولاردىڭ بولاشاقتا دامۋىنا بولجام جاساۋ, تابيعاتتا بار تابيعي تەپە-تەڭ­دىكتى ساق­تاۋ, ادام ارەكەتى اسەرىنەن بولعان كە­لەڭسىز جاعدايلاردان كەيىن ونى قالپىنا كەلتىرۋ بولىپ تابىلادى. قالاي دا تابيعاتتىڭ ەتي­كا­لىق, ەستە­تي­كالىق, مادەني قۇندىلىق­تا­رىن نازارعا الىپ, فلورا مەن فاۋناعا ادام­دار­دىڭ قايىرىمدى قاسيەتىن قالىپتاستىرۋمىز كەرەك. تابيعات جانە اينالامىزداعى ءتىرى ءنار­سەلەر جەر­دە ءومىر سۇرۋگە تولىق قۇقىعى بار. بۇل جاع­دايدا ادامنىڭ ميس­سياسى جەكە ەكس­پان­سيانى شەكتەۋمەن قاتار, تا­بيعي ارتۇرلىلىكتى قور­عاۋ بولۋى ءتيىس. بىراق داع­دا­رىس كەزەڭىندە باسقا دا وتكىر تەحنولوگيالىق جانە ەكونو­مي­كالىق ءتار­تىپ ماسەلەلەرىمەن باي­لا­نىس­تى تابيعي اپاتتار بولىپ جاتادى. سوندىقتان دا الەمدىك قوعام­داس­تىقتىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ كۇ­شىن بىرىكتىرۋ ماقساتىندا جاھاندىق ءوزارا ارە­كەتتى نى­عاي­تۋ بويىنشا دەرەۋ شارالار قول­دانۋى­مىز كەرەك. ەكولوگيالىق ماسەلەلەر تابيعي وتىندى قولدانۋ جەدەلدىگىنە ءوز  تۇزەتۋىن ەنگىزدى. ن.نازارباەۆ كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە ونىڭ تولىق عىلىمي تراكتات ەكەندىگى مويىن­دال­دى. سون­دىقتان مونوگرافيا, ەش كۇمانسىز, ءوزىنىڭ جال­عاسىن تابادى. قازىرگى كەزدە ادامزات ءبىر جاعىنان يادرولىق قارۋعا دەگەن جەككورى­نىشتى سەزىمىن بىلدىرسە, ەكىنشى جاعىنان بەيبىت اتومنىڭ جاسام­پاز­دىق كۇشىن دە تۇسىنەدى. بۇل سەزىمدەر پروپور­تسيا­سى اسا ماڭىزدى.  سونىمەن قاتار, يادروسىز  الەم جاساۋ جانە ونى دامىتۋ يدەياسى تۋرالى ن.نا­زار­باەۆتىڭ باستاماسى دا اسا ماڭىزدى. ادامزاتقا قاۋىپسىز دامۋ ستسەناريى قاجەت. سوندىقتان حالىقارالىق قۇقىق نىساندارىنا قارىم-قاتىناسىمىز قانداي بولسا, جەردەگى ەنەر­گەتيكا مەن ەكولوگيا ماسەلەلەرىنە دە سونداي قا­رىم-قاتىناستا بولۋىمىز كەرەك. جالپى, الەم­دىك بەتالىستى مىناداي جاعدايدا, ياعني شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى قۇقىقتار مەن مىندەت­تەر­دىڭ تەڭ بولىنبەۋىن, ونىڭ ۇستىنە شىعىس الەمدىك مۇناي قورىنىڭ 2-دەن 3 بولىگىن الىپ جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ قاراستىرۋ كەرەك. بولاشاق جاھاندىق قۇقىقتى جاساۋدا ەنەر­گە­تيكا مەن ەكولوگيانى رەتتەۋ بولىگىندە ەۋرو­پا­لىق وداقتىڭ ءنورماتيۆتى قۇقىقتىق بازاسى قىزمەت ەتە الادى. وسىعان بايلانىستى ولار جيناعان  ءتاجىري­بە­نى الەمدىك دەڭگەيدە قولدانۋ پەرسپەكتيۆاسى مەن مۇمكىندىگىن زەرتتەۋ كەرەك. تەحنوگەندى اپات پەن توتەنشە جاعدايلار تۋعان كەزدە, حالىق دەنساۋ­لى­عى مەن ەكولوگياعا زيان تيگىزگەنى ءۇشىن حالىق­ارا­لىق سانكتسيا مەن وتەم­اقىنى قوسا وتىرا, ەل جاۋاپكەرشىلىگىن جاھان­دىق  انىقتاۋدا, الەمدىك قوعام­داس­تىق الدىندا, مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن مىندەتتەرى نەگىزىندە بۇل قۇجاتتىڭ جاسالۋ ۋاقىتى مەن قاجەتتىلىگى پايدا بولدى. ءار توپتاعى جانە دامۋدىڭ ءارتۇرلى دەڭ­گەيىن­دەگى ەۋروپا, امەريكا, ازيا – تىنىق مۇ­حيت ەلدەرىنىڭ, افريكا ەلدەرىنىڭ ءوزارا ۇنقا­تى­سۋى وسىنداي زاڭ شىعارۋشى قۇجات بازاسىندا عانا مۇمكىن بولادى. سوندىقتان قازىرگى الەم­نىڭ  شى­نايىلىعى مەن قيىندىعىن, ەنەرگيا­لىق-ەكولو­گيا­لىق قۇقىقتاردىڭ ءبارىن تەگىس قام­تي الاتىن پلانەتارلىق دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق قۇجاتتى, مەن ونى جەر وركەنيەتىنىڭ كونستي­تۋ­تسياسى دەر ەدىم, قابىلداۋعا بىلەك سىبانا كىرىسۋىمىز كەرەك. حۋساين ۆاليەۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.