ول ءوز جازباسىندا «دارۋمەنگە تولى ەمدىك سارىمساقتى تامىرىمەن ج ۇلىپ جۇرگەندەر قازاقتىڭ ەسەبىنەن قىتايدىڭ فارمونەركاسىبىن دامىتۋعا اتسالىسىپ جۇرگەندەرىن بىلە مە ەكەن؟ توناۋدىڭ وسى تۇرىنە تىيىم سالىناتىن زاڭ شىعارۋ كەرەك-اق», دەپ دابىل قاعادى.
ادامزاتتىڭ ەسسىز, ەسەپسىز, اشكوزدىكپەن ج ۇلىپ, اتىپ, اۋلاپ الۋىنان تابيعات قانشاما بايلىعىنان ايىرىلدى دەسەڭىزشى. ەگەر جەر بەتىنەن جاراتىلىستىڭ ءبىر ءتۇرى جوعالىپ كەتسە, ونى نەبىر جاسامپاز عالىمىڭ, قانداي عۇلاماڭ دا قايتادان قالپىنا كەلتىرە المايدى. تۇپكىلىكتى جويىلادى. ءبىر كەزدە سىردىڭ قالىڭ قامىسىندا, بالقاشتىڭ نۋىندا جولبارىس جوسىپ ءجۇرىپتى, ءۇستىرت پەن قىزىلقۇمدا قابىلان كەرىلىپ, الاتاۋ مەن التايدا قىزىل قاسقىر, دالاعا تارپاڭ ءوڭ بەرىپتى. بىرىنە ەتىنىڭ دامدىلىگى سور بولسا, ەندى بىرىنە تەرىسىنىڭ اسىلدىعى سور بولىپ, بۇگىندە تارپاڭ مەن جولبارىس مۇلدە جويىلعان. ال قىزىل قاسقىر مەن قابىلاندى كورۋ ءۇشىن التاي, الاتاۋ, ۇستىرتكە بارساڭىز تاپپايسىز, ولار بۇگىندە تەك حايۋاناتتار پاركىندە عانا ساقتالعان.
ادامزات قولىمەن تابيعاتقا جاسالعان قياناتتىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن اعىلشىن بيولوگى پ.سكوتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋعان تۇرلەر ءتىزىمى جاسالىپ, «قىزىل كىتاپ» دەگەن اتاۋ الادى. 1963 جىلى شىققان العاشقى نۇسقاسىندا ءار تۇرگە جەكە ءبىر پاراق قاعاز بەرىلىپ, وندا ءتۇردىڭ اتاۋى, تارالۋى, سانى, جويىلىپ كەتۋ سەبەبى جانە ونى ساقتاپ قالۋ بويىنشا ۇسىنىستار كورسەتىلىپ, پاراقتار ءتۇرلى تۇستەرمەن بويالعان ەكەن. قىزىل ءتۇستى بەتتەر جانۋارلار مەن وسىمدىكتەرگە تونگەن قاۋىپتىڭ اسا وتكىرلىگىنە نازار اۋدارتسا, سارى ءتۇسى سانى ازايعانىن نەمەسە جويىلۋ الدىندا دەپ دابىل قاعاتىن, ال اق ءتۇسى سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەردى بەلگىلەدى. سودان بەرى كىتاپقا تاعى ءبىر ءتۇس ەنگەن, ول قايتا قالپىنا كەلگەن تۇرلەردى بىلدىرەتىن جاسىل بوياۋلى بەتتەر بولاتىن.
ال وسىمدىكتەر الەمىنە كەلسەك, ەلىمىزدىڭ فلوراسىندا 5700-گە جۋىق ءتۇر بار. ونىڭ 1500-گە جۋىعى سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر ساناتىنا ەنگىزىلىپتى. اراسىندا وسى جەردىڭ تاريحى مەن ەۆوليۋتسيالىق دامۋىنىڭ كۋاسىندەي, ىقىلىم زامانداردان بەرى قازاق جەرىندە وسەتىن رەليكت وسىمدىكتەر بار. بارلىعى قورعاۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, بەتپاقدالا مەن سىرداريا قاراتاۋدىڭ سىلەمدەرىندە عىلىمدا شرەنك توبىلعىسى, ىلە الاتاۋىنىڭ جاپىراقتى ورمانىندا مۇشكەتوۆ تۇيەسىڭىرى ءتارىزدى اتاۋلارمەن بەلگىلى وسىمدىكتەر جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. وسى سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەردى قورعاۋعا اسا ءمان بەرىلمەي كەلەدى. بۇگىندە قازاقستاندىق «قىزىل كىتاپقا» 306 وسىمدىك ەنگىزىلسە, سوڭعى جىلدارى ازايىپ بارا جاتقان, قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن تاعى 100-دەن اساتىن ءتۇرى بەلگىلەنىپتى.
قازاق جەرى شيپالى, دارىلىك شوپتەرگە دە وتە باي. دالامىزداعى قاراپايىم جۋساننىڭ ءبىر تۇرىنەن قاتەرلى ىسىكپەن كۇرەسەتىن ارگلابين ءدارىسىنىڭ جاسالعانى ءمالىم. عالىمدار ەلىمىزدەگى شيپالى شوپتەردىڭ قازىرگى مەديتسينادا 40 شاقتى ءتۇرى عانا پايدالانىلاتىنىن العا تارتادى. سونىڭ ىشىندە شىرعاناق, دەرمەنە, قىرىقبۋىن, قىلشا, قارا اندىز سياقتى دارىلىك وسىمدىكتەرگە دەگەن سۇرانىس جىلدان-جىلعا ارتىپ وتىر. بىراق بۇل – وتاندىق مەديتسيناداعى قاجەتتىلىك. ال ەجەلدەن دارىلىك شوپتەردىڭ قۇپياسىن مەڭگەرگەن كورشىمىزدىڭ بىلمەيتىنى جەردىڭ استىندا. گازەتىمىزدە سەنات دەپۋتاتى مۇرات باحتيار ۇلى بىلتىر قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا عانا ەكى جىلدىڭ ىشىندە 1800 توننا قىزىل ميا تامىرىنىڭ قىتايعا جونەلتىلگەنىن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىنان دا سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە 63 مىڭ توننا قىزىل ميا تامىرى جينالىپ, وزگە ەلدەرگە اكەتىلگەنىن جازىپ, «سونىڭ سالدارىنان مىڭداعان گەكتار اريدتىك ايماقتارداعى جەرلەر دەگراداتسياعا ۇشىراۋدا, تابيعاتقا وراسان زور زيان كەلۋدە. وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, جامبىل وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىندا عانا وسەتىن ەمدىك قاسيەتى وتە جوعارى دارىلىك ساسىق كەۋرەكتىڭ (فەرۋلا ۆونيۋچايا) مايىن (ساعىز) شەتەلگە زاڭسىز شىعارۋ كەڭ ەتەك الىپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك, ساسىق كەۋرەك دەگەن جالپى اتپەن بەلگىلى وسىمدىكتىڭ 10-نان استام ءتۇرى بار, بارلىعى دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن. ساسىق كەۋرەك وسىمدىگىنىڭ شيكىزاتى ءۇندىستان, پاكىستان, يران, اۋعانستان سياقتى ەلدەردە ۇلكەن سۇرانىسقا يە جانە بۇل ەلدەردە وسى ءونىمنىڭ ءبىر كيلوسى 100-150 دوللار شاماسىندا باعالانادى. اۋعانستاندا ساسىق كەۋرەك كەزىندە اياۋسىز جينالىپ, قازىرگى ۋاقىتتا مۇلدەم جويىلىپ كەتكەن كورىنەدى», دەپ جازدى.
قازاق جەرىنىڭ بايلىعى بۇگىنگى جەر باسىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ عانا ەنشىمىز ەمەس, كەلەر ۇرپاققا جەتىپ, تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن, تۇپتەپ كەلگەندە سول باعالى وسىمدىكتەرىمىزدى قورعاۋمەن قاتار, ونى وڭدەپ, ءدارى جاساپ ساتاتىن وتاندىق ءفارموندىرىستى ورىستەتۋ ءۇشىن قاجەت. ال جاتجەرلىككە تەك ۋاقىتشا پايداسىن شىعارسا بولعانى, سوندىقتان تامىرىنان قيىپ, دالانى جۇتاتقانعا جانى اۋىرمايدى. قورعايتىن دۇنيەمىز كوپ. كوتەرىلگەن ماسەلە ءتيىستى ورىندارعا جەتىپ, ناقتى شارالار قابىلدانۋىنىڭ نايقالۋدى كۇتپەيتىنىن ايتقىمىز كەلەدى. جابايى جۋانىڭ جۇپارى دالامىزدا ەسپەي قالسا, كىم جاۋاپ بەرەدى؟!
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
