بىراق بۇل كوڭىل جۇباتاتىن كورسەتكىش ەمەس. ەلىمىزدە جىلقى شارۋاشىلىعى بويىنشا ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ماسەلە جەتەرلىك. جاقىندا ورال قالاسىندا وتكەن «ەت جانە ءسۇت ءونىمى باعىتىنداعى جەرگىلىكتى جىلقى تۇقىمدارىنىڭ قازىرگى جاعدايى جانە ونىڭ بولاشاقتاعى دامۋ پەرسپەكتيۆاسى» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيادا وسى سالانىڭ سان ءتۇرلى ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.
ەڭ الدىمەن بۇل كونفەرەنتسيا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, بەلگىلى زووتەحنيك-سەلەكتسيونەر سەرىكباي رزاباەۆتىڭ 80 جاسقا تولۋىنا وراي وتكىزىلگەنىن ايتا كەتەيىك. سەرىكباي ساعيتجان ۇلى – 207 عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى. وعان قوسا 11 پاتەنتتىڭ, سەلەكتسيالىق جەتىستىك بويىنشا 15 اۆتورلىق كۋالىكتىڭ يەگەرى. ەلىمىزدە جاڭادان شىعارىلعان «كوشىم» جانە «مۇعالجار» تۇقىمدى جىلقىلاردىڭ باستاۋشى اۆتورى, «جەم» ىشكى تۇقىمارالىق ءتۇرىنىڭ باس اۆتورى. عالىمنىڭ «مۇعالجار جىلقى تۇقىمى» اتتى مونوگرافياسى وتە قۇندى ەڭبەك ەكەندىگىن ماماندار ءبىراۋىزدان مويىندايدى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ەت جانە ءسۇت ءونىمى باعىتىنداعى جەرگىلىكتى جىلقى تۇقىمدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق پالاتاسى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن اعامىزدىڭ بەرەرى ءالى دە كوپ.
– قازاقستاننىڭ جىلقى ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋعا الەۋەتى جەتەدى. بىراق بۇل سالادا ماسەلە دە از ەمەس. مەملەكەت ءونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى نازارىنا الىپ, قولداۋ جاساپ جاتقان جوق. بۇگىنگى جيىندا عالىمدار مەن بيزنەس وكىلدەرى كەزدەسكەنىنە قۋانىشتىمىن, ەكى تاراپ بىرىگۋى قاجەت دەپ سانايمىن. سالادا ماسەلە كوپ, ءبىلىم دە, ماماندار دا جەتپەيدى, تەحنولوگيانى دا سوڭعى ۇلگىدە دەي المايمىز. الەم ءىت تەحنولوگياعا وتكەندە ءبىز ءالى ءوندىرىس پەن سەلەكتسيانىڭ ەسكى تاسىلدەرىن قولدانىپ كەلەمىز. مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگىن تالقىلاي بەرمەي, ناقتى نە ىستەي الاتىنىمىزدى انىقتاپ بارىپ بيلىكتەن كومەك سۇراۋ كەرەك. ول تەك قارجىلاي ەمەس, نورماتيۆتىك زاڭدار, ستاندارتتار, ونىمگە قويىلاتىن تالاپ, وڭدەۋ مەن وعان الىنعان شارالار جاعىنان بولسا. بارلىق تەحنولوگيا گەندىك دەڭگەيگە اۋىسقاندا بىزگە دە سوعان ىلەسۋ قاجەت. تەحنولوگيا مەن ماماندارسىز ەشتەڭە تىندىرا المايمىز. ەلىمىزدە جىلقى شارۋاشىلىعىن زەرتتەيتىن مامانداردى ازىرلەۋ جۇيەسى دە جوق. سوندىقتان ادامي رەسۋرستى دامىتۋ قاجەت. قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وندىرىسكە قاراي بەت بۇرۋدا. نارىقتىڭ جىل سايىن وزگەرەتىنى سياقتى, جىل سا-
يىن قاجەت مامانداردى دا-
يىنداۋعا مۇمكىندىك بار. ءبىزدىڭ اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت سالا ماماندارىمەن, شارۋالارمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس جاساۋعا ءازىر, – دەيدى جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور اسقار نامەتوۆ.
«اۋىلشارۋاشىلىق كەشەنىن دامىتۋ – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا مەملەكەت بيزنەسپەن بىرگە حالىقارالىق نارىقتا ستراتەگيالىق تەتىكتەردى تاۋىپ, وتاندىق ءونىمدى ىلگەرىلەتۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – ساپاسى مەن ەكولوگيالىق تازالىعى. بۇكىل الەمگە «قازاقستاندا جاسالعان» تابيعي ازىق-تۇلىك برەندىن تانىتۋىمىز كەرەك. جىلقى ەتى مەن سۇتىنەن جا-
سالعان ءداستۇرلى قازاقستاندىق ونىمدەر الەمدىك نارىقتا ۇلتتىق برەندتىڭ ءبىرى بولا الادى» دەيدى پروفەسسور ق.بوزىموۆ.
راسىندا جىلقى ەتىنىڭ ديەتالىق قۇندىلىعى مەن ساپاسى باسقا ەتكە قاراعاندا جوعارى, وزىندىك قۇنى تومەن, سونداي-اق شەتەلدىڭ سۇرانىسى دا ارتىپ تۇر. قازاق جىلقىسى جىل بويى دالادا ەركىن جايى-
لادى, جىلقى ءوسىرۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي ەڭبەك رەسۋرسى, قۇنارلى جەم قاجەت ەمەس.
قازاقستاندا 2,4 ملن جىلقى بار دەدىك. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى قىلقۇيرىق سانى 170 مىڭداي ەكەن. ونىڭ 6 پايىزى عانا اسىل تۇقىمدى. كوشىم جانە قازاقتىڭ جابىسىن وسىرەتىن 20 شارۋا قوجالىعى بار. جىل وتكەن سايىن جىلقىنىڭ سانى كوبەيىپ كەلەدى.
– الايدا جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى كەشەندى جۇمىستى تەز قولعا الماساق, 5-7 جىلدان كەيىن رەسپۋبليكادا ونىڭ سانى ازا-
يىپ, ونىمدىلىگى تومەندەۋى ابدەن مۇمكىن! – دەيدى پروفەسسور ق.بوزىموۆ.
ەڭ باستىسى, بۇگىندە مەملەكەت جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, اسىل تۇقىمدى انالىق باستى وسىرۋگە سۋبسيديا بەرمەيدى. سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن دە جەتكىلىكتى كومەك جوق. بۇل اسىل تۇقىمدى جىلقى وسىرۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىنداردا سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىسىن باياۋلاتتى.
سۋدسيديا مولشەرى از بولعاندىقتان, كاسىپورىندار شىعۋ تەگى مەن ساپاسى بەلگىسىز ايعىرلاردى قولدانۋعا نەمەسە ءارتۇرلى تۇقىمداعى ايعىرلاردى ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. كەيبىر شارۋاشىلىقتار جىلقىنىڭ زاۋىتتىق تۇرلەرىن باقىلاۋسىز اكەلۋمەن اينالىسادى جانە ولاردى جەرگىلىكتى بيەمەن بۋدانداستىرادى. مۇنىڭ ءبارى جىلقى ىشىندە اۋرۋ تارالۋىنا, ءتول باسى تومەندەۋىنە, تولدەردىڭ ىندەتىنە, ءالسىز دە ونىمدىلىگى تومەن ق ۇلىن تۋىلۋىنا اسەر ەتەدى. بارا-بارا وندىرىلەتىن ەت كولەمى ازايىپ, سايكەسىنشە جىلقىنى باعۋ قۇنى ارتادى. مال باسىن ۇستاۋ باعاسى ارتسا, ايعىرلاردىڭ زاۋىتتىق تۇقىمدارىن پايدالانۋ (جەلىستى جىلقى, اۋىر جۇك تاسيتىن جانە ت.ب.) قوسپا تۇقىمداردىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ۇرپاعىنىڭ تەبىندە باعىلۋ قابىلەتىن جوعالتادى. ال بورداقى جىلقىدان ساپالى قازى مەن قارتا الۋ ءۇشىن كەمىندە 4-5 اي قۇنارلى جەممەن ازىقتانۋى ءتيىس.
بۇگىندە جايىلىمدىق تەبىندى جىلقى شارۋاشىلىعىنا قاراجات بولىنبەيدى. وسىعان وراي قازىرگى تاڭدا زووۆەتماماندارى مەن تاجىريبەلى جىلقىشىلار جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن دە قاراجات بولىنبەگەن سوڭ جىلقى وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ كەلەشەك جوسپارىن قۇرىپ, عىلىمي جاعىنان قولداعانى ءۇشىن عالىمدارعا اقشا تولەي الماي وتىر. ناتيجەسىندە اسىل تۇقىمدى جىلقى وسىرۋمەن اينالىساتىن كەيبىر كاسىپورىندار عىلىمي قولداۋسىز قالىپ كەلەدى. ال عىلىمنان اجىراعان اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق – تامىرىنان ۇزىلگەن وسىمدىك سياقتى, كوپ كەشىكپەي قۋرايتىنى انىق.
ارينە اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە دە بولمايدى. قازاقستاندا كوپ جىلعى سەلەكتسيالىق جۇمىستىڭ جاعىمدى ۇلگىلەرى, قول جەتكەن ناتيجەلەر دە بارشىلىق. ونىڭ ەڭ باستىسى – جەكە جىلقى شارۋاشىلىقتارىنىڭ ارقاسىندا ساقتالعان تۇقىمدىق جانۋارلار. مۇنداي شارۋاشىلىقتار ەلىمىزدىڭ اقتوبە, باتىس قازاقستان, الماتى, پاۆلودار جانە قاراعاندى وبلىستارىندا ساقتالعان. ءتىپتى اسىل تۇقىمدى جىلقى وسىرۋمەن اينالىساتىن اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارى مەن سەلەكتسيونەر عالىمدار بىرلەسىپ, ەت جانە ءسۇت ءونىمى باعىتىنداعى جەرگىلىكتى جىلقى تۇقىمدارىن سۋبسيديالاۋ تۇرىندەگى مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز-اق سەلەكتسيالىق جۇمىستا بەلگىلى جەتىستىكتەرگە جەتتى.
مىسالى, «قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عزي» جشس عالىمدارى سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا 2013 جىلى پاۆلودار وبلىسىندا جابى تيپىندەگى جىلقىنىڭ وكىلى سانالاتىن پامير, براسلەت, زادور جاڭا زاۋىتتىق جەلىلەرى سالىندى. سونداي-اق 2015 جىلى وسى پاۆلودار وبلىسىندا اسەم, زونتيك, زوۆ, جابى ءتيپتى قازاقى جىلقىنىڭ بەستاۋ زاۋىتتىق تۇرپاتى قۇرىلدى.
ال «اقتوبە اۋىلشارۋاشىلىق تاجىريبە ستانساسى» جىلقى شارۋاشىلىعى ءبولىمى وبلىستاعى «اسەم-ناز» وك-دە قازاقتىڭ جابى جىلقىسىنىڭ زاۋىتتىق ءتۇرىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ, 2017 جىلى پاتەنتكە ءوتىنىم بەردى. وسىلايشا اقتوبە تارالىمىنداعى قازاقتىڭ جابى جىلقىسى رەسپۋبليكاداعى قازاق جىلقىلارىنىڭ ىشىندەگى باعالى گەنوفوند بولىپ تابىلادى.
2017 جىلى جىلقىنىڭ مۇعالجار تۇقىمدىق ايعىرلارىنىڭ پالۋانتورى, باۋ جانە بەكزات زاۋىتتىق جەلىلەرىنە, سونداي-اق ونىمدىلىگى جوعارى «مۇعالجار-اقتوبە» ىشكى تۇرىنە پاتەنت الۋ ءۇشىن ءوتىنىم بەرىلدى.
تۇقىمدىق ءتولدىڭ نەگىزگى رەپرودۋكتورلارى – «كوكتاس» اق, اقتوبە قالاسى «مۇعالجار جىلقىسى» جشس, اقتوبە وبلىسى العا اۋدانىنىڭ «جانسايا» شارۋا قوجالىعى جانە تەمىر اۋدانىنىڭ «جان-قانات-س» شارۋا قوجالىعى.
وسى شارۋاشىلىقتاردا «اقتوبە اۋىلشارۋاشىلىق تاجىريبە ستانساسى» جىلقى شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ سەلەكتسيونەر عالىمدارى الداعى 10 جىلعا قۇرىلعان سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ كەلەشەك جوسپارىنا سايكەس تۇقىمداردى جەتىلدىرىپ كەلەدى. بۇل شارۋاشىلىقتار رەسپۋبليكانىڭ وزگە ايماقتارىنا جىل سا-
يىن «مۇعالجار» تۇقىمىنىڭ ىرىكتەپ الىنعان 150-170 باس تۇقىمدىق ءتولىن ساتادى. تابىندى جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردا ساتىپ الىنعان «مۇعالجار» تۇقىمدى ايعىرلاردان ءبىر جىلدا 700 كگ قوسىمشا ەت ءونىمىن الادى.
جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ سان-سالالى ماسەلەلەرىن تالقىلاعان كونفەرەنتسيا سوڭىندا عالىمدار قازاقستاندا ەت جانە ءسۇت ءونىمى باعىتىنداعى جەرگىلىكتى جىلقى تۇقىمدارىنىڭ گەنوفوندىن جەتىلدىرۋ بويىنشا بىرقاتار ناقتى شارالاردى قولعا الۋ قاجەت دەگەن شەشىم قابىلدادى.
ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا اگرارلىق عىلىمنىڭ ءمان-ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە بۇل ىستە اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءرولى جوعارى ەكەندىگىن باسا كورسەتتى. ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىم, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك پەن شارۋاشىلىق نىساندارى ءوزارا بايلانىسىن كەڭەيتۋ قاجەت. بۇل ورايدا جاڭا تەحنولوگيا مەن عىلىم جەتىستىكتەرىن پايداعا اسىرىپ جاتقان شارۋا قوجالىقتارى بيىك جەتىستىكتەرگە جەتۋدە. ورال قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادان تۇيگەن ءتۇيىندى وي وسىنداي.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال
