بەلگىلى عالىمدار قاتىسقان ءىس-شارا بارىسىندا 1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق پەن 1937-1938 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى باياندامالار تىڭدالىپ, پىكىرلەر تالقىلاندى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, ۇعا اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ح.م.ءابجانوۆ «قازاقستانعا دەپورتاتسيالانعان حالىقتاردىڭ قاسىرەتى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, وسى كونفەرەنتسيانىڭ باعىت-باعدارىنا شولۋ جاساپ وتىردى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ت.وماربەكوۆ «كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جىلدارىنداعى قۋعىن-سۇرگىندەردىڭ زەرتتەلۋ ماسەلەسى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە كەيبىر ازاماتتار اشارشىلىققا قاتىستى دەرەكتەر از دەپ ويلايدى. كوپ جاعدايدا «بەسەۋدىڭ حاتىن» وقيدى دا, «التاۋدىڭ حاتىنا» نازار اۋدارماي جاتادى. مىسالى, «التاۋدىڭ حاتىندا» 1930 جىلعى 800 قازاق شارۋاشىلىعىنان 1932 جىلدىڭ كوكتەمىندە 450-ءى عانا قالعان دەگەن دەرەكتەر ايتىلادى. وسى تۇستا ءار جانۇيادا 6 ادامنان بولعاندىعىن ەسكەرسەك, 1930 جىلى قازاقتىڭ سانى 4 800 مىڭعا جەتكەن, ياعني بەس ميلليونعا جۋىق. وسى اشارشىلىقتا قىرىلعان قازاقتىڭ سانى ەكى ميلليوننان اسادى.
ال 1933 جىلعا دەيىن تاعى دا ءبىر ميلليونىنان ايىرىلدىق. وسىنداي پىكىرىمەن بولىسكەن ت.وماربەكوۆ بۇگىندە شەتەلدىك عالىمدار زەرتتەۋلەرىندەگى دەرەكتەرمەن كەلىسپەۋشىلىكتەردىڭ, سونىمەن قاتار 1921-1922 جانە 1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بار ەكەندىگىنە نازار اۋداردى. سونداي-اق اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى دا اجىراتا ءبىلۋىمىز قاجەت, دەدى. تاريحىمىزدا قاسىرەتتى, قايعىلى كۇندەر كوپ. سوندىقتان دا 31 مامىردى ازا تۇتۋ كۇنى رەتىندە, ال قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋعا باسقا كۇندەردى بەلگىلەۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ءبىلدىردى.
«1930 جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارى» تاقىرىبىنا بايانداما جاساعان «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.قويشىباەۆ قازاق حالقى ءۇشىن ۇلكەن اپات اكەلگەن جىلدار كەڭەس وكىمەتى قازاق وڭىرىنە كەلگەن كەزەڭنەن باستاۋ الادى, دەدى. 1917-1919 جىلداردا تۇركىستاندا ۇلكەن اشارشىلىق ورىن الدى.
م.شوقايدىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ءبىرىنشى كەزەڭدەگى اشارشىلىقتاعى ادام اپاتى 1 114 مىڭدى قۇراعان. ال ەكىنشى كەزەڭ قازاق ولكەسىندە ورىن الىپ, 1921-1923 جىلداردى قامتيدى. بۇل تۇستا تاعى دا ەكى ميلليون قازاق كوز جۇمدى. ال گولوششەكين ساياساتىنا سايكەس 30-شى جىلداردا سوتسياليستىك قۇرىلىستى نىعايتۋ بارىسىندا بايلاردى تاركىلەۋ تۋرالى قاۋلىسىنا وراي حالىققا قيسىنسىز سالىقتار سالىندى. ونىڭ سالدارى 1931-1933 جىلدارى اپاتتىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە ۇلاستى. مىنە, وسى اشارشىلىقتا قۇربان بولعان بوزداقتارعا ماڭگى بورىشتارمىز, وسىناۋ قايعى-قاسىرەتتىڭ دۇرىس باعاسىن بەرۋگە ءتيىسپىز, دەپ اتاپ ءوتتى عالىم.
«قايىم مۇحامەدحانوۆ اتىنداعى ءبىلىم مەن مادەنيەت ورتالىعى قوعامدىق قورىنىڭ» ديرەكتورى, پروفەسسور دينا مۇحامەدحان «اكە مەن بالا: مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ (1870-1937) پەن قايىم مۇحامەدحانوۆ (1906-2004) – وتان پاتريوتتارى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, زۇلمات جىلدار تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرىپ, جاستار اراسىندا پاتريوتتىق رۋحتى كوتەرىپ, حالىقتىڭ بويىنداعى ۇرەي مەن قورقىنىش جاراسى جازىلاتىن ۋاقىت كەلدى, دەدى.
عالىمدار پىكىرىنە پىكىر قوسقان ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم بۇگىندە تاريحشىلارىمىز داۋ-دامايدان گورى ورتاق مامىلەگە كەلىپ, 90-جىلداردان بەرگى ارالىقتا توقتاپ قالعان ارحيۆتەردى اشۋ ماسەلەسىنە قايتا ورالۋعا ءتيىس, دەدى. كەڭەس ءداۋىرىنىڭ تاريحى تولىعىمەن اشىلعانى, ول رۋحاني جاڭعارۋىمىزدىڭ باستى باعىتى بولىپ تابىلادى. ال ۇلتتىق مەيرامدارعا قاتىستى پىكىرىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلدانۋى قاجەتتىگىن العا تارتتى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ب.ازىباەۆا, شاكارىمتانۋشى س.ىزتىلەۋوۆا, جەلتوقسانشى ب.تولەپبەرگەنوۆ, ج.اشۋۇى جانە ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى «رۋحاني جاڭعارۋ» گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى, «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى, حالىقارالىق «كوشپەندىلەر اتامۇراسى» قوعامدىق قورىنىڭ ماماندارى اتسالىسىپ, ەل باسىنا تونگەن اشارشىلىقتىڭ قاسىرەتى تۇرعىسىنداعى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
