قىزمەت بارىسىندا ارالاسىپ جۇرەتىن جانار مەن جانىبەكتىڭ داريعا, رابيعا دەگەن ەگىز قىزدارى دۇنيەگە كەلدى. «باۋى بەرىك بولسىن» ايتىپ شىقتىم. ءبىر كەزدە:
– كوزىڭدە مۇڭ, كوڭىلىڭدە كۇرسىنىس بار دەۋشى ەدىڭىز. ءومىرىم ەندى عانا جادىرايىن دەدى, اپاي. وقىپ شىققان سوڭ قايتارىپ بەرەرسىز. ەندى ءبارىن وسىدان بىلەسىز, – دەپ جانار قولىما كوكشىل داپتەر ۇستاتتى.
* * *
...90-شى جىلدىڭ كوكتەمى ەدى. كۇتپەگەن جەردەن ۇشبيىكتەن حابار جەتتى. ارعىننىڭ شەشەسى داريعا اپامىز اۋىرىپ جاتىر دەيدى! ەكى-ءۇش كۇن بۇرىن عانا اكە-شەشەممەن سويلەسىپ اماندىق بىلگەن ەدىم. ايتقىلارى كەلمەگەن ەكەن.
– ماما, ساعان نە بولدى؟ سومكەڭ جەرگە سالبىراپ كەتتى عوي! – دەگەن ءامىردىڭ داۋىسىنان سەلت ەتە ءتۇستىم.
«قۇداي-اۋ, داۋىسى دا ۇقساپ كەتكەن بە؟» ۇشبيىكتە! ارعىننىڭ شەشەسى داريعانىڭ تۇراتىنىن ۇمىتىپ قالعانىم با؟ قولىمداعى تەلەگراممادا «جانار تەز كەلىڭىزشى. تاتەم قاتتى اۋىرىپ جاتىر. ءامىردى كورسەم دەيدى. الىپ كەلىڭىزشى! بارشىن» دەپ جازىلىپتى.
ورتالىقتاعى تەلەفوننان سويلەسۋ ۇيىنە جۇگىرىپ ءتىپتى, قالاي جەتكەنىمدى دە بىلمەيمىن.
– بارشىن, كۇتىڭدەر, ەرتەڭ جولعا شىعامىز, – دەدىم دە, بىردەن جانىبەكتىڭ اۋرۋحاناسىنا كەلدىم.
– بۇل كەمپىرگە ءوزى نە بولعان! بىرەۋدىڭ بالاسىندا نە شارۋاسى بار؟! ەشقايدا دا بارمايسىڭ! – دەدى ول ەستىگەننەن-اق اشۋعا باسىپ.
– سەن, نەمەنە, ونى ءالى ۇمىتا الماي ءجۇرسىڭ بە!؟ شەشەسى اۋىرىپ جاتىر ەكەن دەپ! بىرەۋدىڭ بالاسىنا جولاماسىن! ول مەنىڭ بالام, ءبىلسىن وسىنى! – دەپ ايقاي سالدى.
بۇدان ءارى شىداي المادىم. باستىعىما تەلەگراممانى كورسەتىپ, جۇمىستان سۇراندىم. ۇشبيىككە باراتىن پويىزعا بيلەت الىپ جولعا شىقتىق.
– ماما, ءبىز قايدا بارامىز؟ – دەيدى ۇلىم.
– اجەگە, اۋىلعا بارامىز, ولار ءبىزدى كۇتىپ وتىر, – دەيمىن.
ويىمنان جانىبەكتىڭ «بىرەۋدىڭ بالاسىنا جولاماسىن! ۇمىتا الماي ءجۇرسىڭ بە؟» – دەگەن سوزدەرى كەتپەي, ىشتەي جىلاپ كەلە جاتىرمىن.
...ارعىن, جانىبەك ۇشەۋمىز ءبىر اۋىلدا وستىك. ارعىن ەكەۋمىزدىڭ مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدەن-اق ماحابباتىمىز جاراستى. اۋىل ءىشى سابىرحاننىڭ سارى قىزىن داريعانىڭ ۇلى الاتىن بولىپتى دەيتىن. مۇعالىمدەرىمىز دە ساباققا دايىندالماي كەلگەن كۇنى «ماحابباتتى بىلەمىز, ماتەماتيكانى بىلمەيمىز», دەپ ۇيالتا بەرەتىن. ارعىن مەن جانىبەك ەكەۋى اسىل جاندى دوستار ەدى. ۇشەۋمىز تۇنگى اۋىلدى كەزىپ ۇزاق جۇرەتىنبىز. سونان سوڭ جانىبەك ۇيىنە قايتىپ, ارعىن مەنى شىعارىپ سالاتىن. بىزگە بوگەت بولعىسى كەلمەي, «ال, عاشىقتار, ساۋ تۇرىڭدار!» دەپ قالجىڭمەن كۇلدىرىپ كەتىپ قالاتىن.
ءسويتىپ مەكتەپ تە بىتىردىك. ءبارىمىز ارمان قۋىپ وقۋعا اسىقتىق. ۇشەۋمىز دە وقۋعا تۇستىك. جانىبەك دارىگەرلىك ينستيتۋتقا, ارعىن ەكەۋمىز پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتى بولىپ قابىلداندىق. كىتاپحانادان شىقپايمىز. تاۋ-كەن بارلاۋ جۇمىستارى بويىنشا ۇزاقتى كۇن ىزدەنىپ جازۋ جازامىز. ارعىن گەولوگ بولسام دەپ ارماندايتىن ەدى. قايتسەم دە تاۋ-تاستى قوپارىپ, تاستاردى زەرتتەيمىن, ءار تاستىڭ قۇپياسى بار دەۋشى ەدى. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ءوزى ۇشبيىك دەپ اتالاتىن. ارعىن ۇشبيىكتىڭ ءار تاسىن جاتقا بىلەتىن. دەمالىس كۇندەرى ۇشەۋمىز تاۋ ارالايتىنبىز. جانىبەك بولسا, دارىگەرلىك ينستيتۋتتىڭ ەمدەۋ بولىمىندە وقيدى. قولىمىز ءسال بوساي قالسا كوكتوبەگە, مەدەۋگە اسىعاتىنبىز. ارعىنعا دۇنيەدە ۇشبيىكتەن اسقان تاۋ جوق.
قايران ۇشبيىك!..
ارعىن سەنى سوڭعى رەت كورە الماي كەتتى. مەن دە سەنى ساعىندىم, ۇشبيىك!
جازدا دەمالىسقا شىققاندا بارىپ, ىشىمە جينالعان مۇڭ-شەرىمدى تارقاتسام, تىڭدايسىڭ با, مەنى؟!
ءبىز 2-ءشى كۋرستى اياقتاپ قالعاندا ارعىندى اسكەر قاتارىنا شاقىردى. شاقىرۋ قاعازى كەلگەن كۇنى اعىل-تەگىل جىلادىم. اۋىلدان داريعا اپاي, قارىنداستارى كەلىپ ونى شىعارىپ سالدىق.
– كۇت مەنى, جانار! جانىبەك بار عوي, جالعىزسىرامايسىڭ, – دەدى.
ءبىر-ءبىرىمىزدى قيماي قوشتاستىق.ءتىپتى, وقۋدى تاستاپ سوڭىنان كەتكىم دە كەلدى.
ءسويتىپ كۇن ارتىنان كۇن, ايلار ءوتىپ جاتتى. ول كەتكەن سوڭ قۇلازىپ قالدىم. بولمەلەس قىزدارمەن جۇرسەم دە كوڭىلىم الاي-دۇلەي. ءوزىمدى الدارقاتا المادىم, حاتتارىن وقىپ جىلاپ الامىن: «اسكەرگە شاقىرىلماي تۇرىپ ەكەۋمىز تويىمىزدى وتكىزگەندە كەرەمەت بولار ەدى. مۇمكىن, سەن بوپەلى بولىپ, ەكەۋلەپ كۇتەر ەدىڭدەر, سەن جالعىز بولماۋشى ەڭ», دەپ جازادى.
جازدا دەمالىسقا اۋىلعا بارعاندا جانىبەك ەكەۋمىز داريعا اپايعا الماتىدان اكەلگەن سىيلىقتارىمىزدى اپاردىق. ارعىننىڭ اكەسى ەرتە قايتىس بولىپ, اپاي ءتورت بالاسىن ءوزى ءوسىردى.ۇلكەنى وسى مەنىڭ ارعىنىم ەدى...
3-كۋرستى اياقتاپ قالعان جىلىم. اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىسىندا جۇرگەنبىز.
– جانار! ساعان دەكاناتقا كەلسىن دەدى. ءجۇر, مەنىمەن بىرگە باراسىڭ! دەدى توپ ستاروستاسى اقتان كەلىپ.
– تالعات, سەن دە ءجۇر, ايشا, مايرا, ءمارۋا, اقان, سامات سەندەر دە جۇرىڭدەر تەز, تەز,ماشينا كۇتىپ تۇر! – دەدى.
اسحانانىڭ جانىندا اسكەري ماشينا تۇر ەكەن. جۇرەگىم سۋ ەتە ءتۇستى.
– نە بولدى؟ ارعىنعا بىردەنە بولدى ما؟ –دەدىم.
– جو-جوق, جۇرىڭدەر, – دەپ اقتان دا اسىقتىرىپ بارادى.
كەلسەك دەكاناتتا ءۇش اسكەري ادام وتىر ەكەن. ءبىر توپ بولىپ كىرگەن ءبىزدى كورىپ الگى وفيتسەرلەردىڭ ءبىرى ۇشىپ تۇرەگەلدى.
– جانار قايسىڭ؟ – دەدى.
ودان ارعى ەشتەڭە ەسىمدە جوق. اسكەري جاتتىعۋ كەزىندە اياق استىنان جۇرەگى قىسىپ قايتىس بولدى, – دەگەن جولداردى وقىپ تۇرعان جاسىل كيىمدى كىسىگە قاراي تۇرا ۇمتىلعانىمدى, شىڭعىرا ايقايلاعانىمدى عانا بىلەمىن...
* * *
...اۋرۋحانادا ۇزاق جاتتىم. ارعىننىڭ اسكەري گارنيزونى تۇرعان جەر كراسنويارسك ولكەسىنىڭ ماڭايى بولاتىن. جانىبەك سوناۋ جەرگە بارىپ, جاعدايدىڭ انىق-قانىعىن ءبىلىپ كەلدى. اۋرۋحانادا جاتقانىمدا اۋىلدان اكە-شەشەم كەلدى. شەشەم جىلايدى.
– وسى جۇرتتىڭ كوزى ءتيدى عوي. باقۇل بولسىن. قايتەيىن ەندى؟ – دەپ جۇباتادى.
– قوي, شەشەسى, ءبىر توقتامعا كەلەيىك. جاناردى اۋىلعا الىپ كەتەيىك. كەلەر جىلى وقۋىن جالعاستىرار, – دەدى اكەم.
سودان مەن ءبىر جىلعا وقۋىمدى ءۇزىپ اۋىلعا كەلدىم. ۇشبيىككە قاراپ جىلايمىن. داريعا اپايدىڭ ۇيىنە بارۋعا قورقامىن. بەتتەي المايمىن. ۇلىنان ايىرىلعان انانىڭ نە كۇيدە ەكەنى بەلگىلى. وڭالا المادى. ارعىندى ۇشبيىكتىڭ باۋرايىنداعى اۋىل زيراتىنا جەرلەدى. ونىڭ قازاسى بۇكىل اۋىلعا, اكە-شەشەمە دە قاتتى باتتى.
وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە اۋىلعا جانىبەك كەلدى. كەلگەن بەتتە ارعىننىڭ قارىنداستارىنا باردى. بارىنە بۇرىنعىداي سىيلىقتار, ال ماعان اسكەردە جۇرگەندەگى سۋرەتىن ۇلكەيتىپ اكەلىپتى.
– داريعا اپايدىڭ جاعدايى قيىن. دارىلەرىن الماتىدان قاراستىرىپ كورەيىن, جاقسى بولىپ كەتەر. قامىقپا. مەنەن حات كۇت, حات جازامىن, – دەيدى ماڭدايىمنان ءسۇيىپ. ءبىر كەزدە:
– ارعىننىڭ كەنەتتەن قازا تاپقانى ءۇشىن اسكەري بولىمدەگىلەر جازالارىن الدى. ونى سەن بىلمەي-اق قوي, – دەدى دە, كوز جاسىن كورسەتپەي شىعىپ كەتتى.
ارادا جىل وتكەندە الماتىعا ورالدىم. ءبىر جىل بويى حات الىسىپ, مەنى وزىنە باۋراپ العان جانىبەك قاسىمنان شىقپايدى. ءوزىم دە ول كەلمەي قالسا ەلەڭدەپ, جالعىزسىراپ تۇرامىن. ونى كورسەم ارعىندى كورگەندەيمىن.
وقۋدى بىتىرەر جىلى جانىبەككە تۇرمىسقا شىقتىم. العاشىندا اكەسى قارسى بولدى. ەل ءىشى, اعايىن-تۋىس نە دەيدى!؟ – دەپتى رۇقسات سۇراپ بارعاندا.
تويىمىزعا ارعىننىڭ قارىنداسى بارشىن كەلدى. داريعا اپاي سول كۇيى وڭالا المادى. اۋىرا بەردى. ال بىزدەر... ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايدى ەكەن. جانىبەك ەكەۋمىز وقۋ بىتىرگەن سوڭ باسقا ءبىر وبلىس ورتالىعىنا جولدامامەن كەلدىك. ول اۋرۋحانادا, مەن گەولوگيالىق زەرتحانادا جۇمىس ىستەپ, جاقسى وتباسى بولىپ تۇرىپ جاتتىق. بىراق جانىبەك مەنى تىرىلەر ساناتىندا جوق ارعىننان قىزعانادى. جۇمىستان شارشاپ كەلسەم, كوڭىل كۇيىم بولماي جۇرسە:
– كىمدى ويلاپ وتىرسىڭ؟ – دەيدى.
– ەشكىمدى, كىمدى بولۋشى ەدى؟ – دەيمىن.
– ارعىندى ويلاپ وتىرمىن دەسەڭشى! – دەپ كەكەتەدى.
ۇمىت دەسەڭ دە, ۇمىتۋ مۇمكىن بە؟..
– ارعىننىڭ الدىندا كىنالى ەمەسپىز. شىنىنا كەلگەندە, مەن سەنى مەكتەپتە جۇرگەندە جاقسى كورەتىنمىن. ەندى ودان سايىن جاقسى كورىپ, سىيلاپ وتەمىن, – دەيتىن ەدى العاشقى جىلدارى.
ءامىردىڭ التى ايلىعىندا اۋىلعا كەلدىك. ۇشبيىكتەگى ارعىننىڭ باسىنا باردىق. داريعا اپاي ءبىز كەلگەندە قاتتى قۋاندى:
– ءامىر مەنىڭ نەمەرەم! – دەپ قالادى قايتا-قايتا.
العاشىندا اۋىلعا كەلگەن سايىن داريعا اپايعا بارىپ تۇردىق. جانىبەك دارىگەر رەتىندە بارلىق ەم-دومىنا كومەكتەستى. قالاعا بارىپ اۋرۋحانادا جاتىپ ەمدەلۋگە اپامىز زاۋىقسىز. ۇلىمىزدى تۋعان نەمەرەسىندەي كوردى. اتا-ەنەم دە «قايتسىن-اي, قايعىلى جان عوي» دەپ جاندارى اشيتىن. بىراق سول-اق ەكەن:
– بىرەۋدىڭ بالاسىندا نەسى بار!؟ مەنىڭ اكە-شەشەمنىڭ قانداي كۇيدە جۇرگەنىن بىلەسىڭ بە سەن؟ – دەپ جانىبەك قاراداي اشۋعا باسادى.
– وندا تۇرعان نە بار؟ اۋرۋ ادامنىڭ كوڭىلى سەرپىلسىن. سەن دارىگەرسىڭ. سەن تۇسىنبەگەندە, كىم تۇسىنەدى؟! – دەيمىن.
– سوندا ءبىز اۋىلعا ارعىننىڭ شەشەسىن جۇباتۋ ءۇشىن كەلەمىز بە, ا؟ قايداعى نەمەرە! ءبىتتى. ەندى ۇمىت اۋىلدى! – دەدى ءبىر كۇنى تاعى.
– كىم كىنالى؟ مەن بە؟ سەن بە؟ ارعىن با؟ – دەيمىن جىلاپ.
سودان كەيىن اۋىلعا بارعان ەمەسپىز.
* * *
ءبىز ۇشبيىككە كەلگەندە اپا قايتىس بولىپ كەتىپتى. كەتەرىندە مەنى, ءامىردى ىزدەپتى. داريعا اپا جانىبەكتىڭ ءامىردى قولىنان ج ۇلىپ كەپ, تارتىپ العانىن ىلعي دا جىلاپ ايتا بەرىپتى. ومىردە اشۋ-ىزا, كەك پەن قىزعانىشتىڭ وتىنا كۇيىپ وپىق جەگەن جاندار از با؟ جانىبەك تە سولاي, حابار الىسىمەن اسىعىس جەتكەن بە, ءوڭى سىنىڭقى, ەشكىمگە قاراي الماي, تومەنشىكتەي بەردى. ءبىر كەزدە بارىپ ءۇي سىرتىنداعى باق ىشىندە «كەشىر مەنى, ارعىن, كەشىرشى!» دەپ جىلاپ وتىرعانىن كوردىم...» دەپ اياقتالىپتى كوك داپتەردىڭ سوڭى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
