ونىڭ ادام جانىنا اۋىر سىزات تۇسىرەتىن ىزدەرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىس اۋماعىندا دا سايراپ جاتىر. تيميريازەۆ اۋدانى جارقىن اۋىلىنان ءۇش شاقىرىمداي جەردە بۇرىنعى تۇمەن اۋىلىنىڭ جۇرتى انادايدان قاراۋىتىپ كورىنەدى. جان-جاعى ويدىم-ويدىم. وباداي ورنى ەرەكشە, وقشاۋ. ورمان اراسىندا ورنالاسقاندىقتان قالتارىستا ەلەۋسىزدەۋ قالعانداي كورىنگەنىمەن, ىشىنە بۇككەن قاتپارلى سىرلارى از ەمەس. ەل اراسىندا بۇل ماڭايدى «بايجاتاق زيراتى» دەپ تە اتايدى. ءبىر تاڭعالارلىعى, زۇلمات زاماننىڭ بەلگىسىندەي زيرات باسىندا ءوسىپ تۇرعان داراق بايتەرەكتىڭ ءىشى قۋىستانىپ كۇيگەن. وسى سەبەپتى تۇرعىندار ەسكى جۇرتتى كيەلى ساناپ, باسىنا ءتاۋ ەتەدى.
كونەكوز قاريالار قاتارى ازايىپ كەتكەندىكتەن وتكەننىڭ قويناۋىنان سۋىرتپاقتاپ سىر تارتۋ وڭاي ەمەس. ەگەر كارى تاريحقا ءتىل بىتسە, بىرلىك-بەرەكەسى سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان ەلدىڭ قۇتىن قاشىرىپ, زارەسىن ۇشىرعان قايعى-قاسىرەتتەر جايلى شەر-شەمەندى قوزعاپ, كۇڭىرەنىپ سالا بەرەر ەدى. مەن بۇل ەمەۋرىندى 1928-1931 جىلدارى جارقىن اۋىلىنىڭ جانىندا ورنالاسقان ۋاقىتشا شوعىرلاندىرۋ لاگەرىنە (ۆرەمەننىي كونتسەنتراتسيوننىي لاگەر) قاتىستى مەڭزەپ وتىرمىن. «جاپان دالاداعى بۇل نەتكەن لاگەر؟» – دەگەن سۇراق تالايدى تاڭداندىرۋى مۇمكىن.
ولاي بولسا, قويىن بلوكنوتىمدا جيناقتالعان دەرەكتەرگە ءۇڭىلىپ كورەيىن. 1928 جىلعى 27 تامىزدا قاز كسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى «بايلاردىڭ شارۋاشىلىقتارىن كامپەسكەلەۋ تۋرالى» دەكرەت قابىلدايدى. كامپەسكەلەۋ ىسىنە رەسپۋبليكاداعى بارلىق اۋماقتار قامتىلىپ, تەك اداي وكرۋگى مەن جەتىسۋ, سىرداريا گۋبەرنيالارىنىڭ ماقتا وسىرەتىن اۋداندارى عانا بۇل شارالاردان بوساتىلادى. بۇل شەشىم بويىنشا كوشپەلى اۋدانداردا 400-دەن ارتىق, جارتىلاي كوشپەلى اۋدانداردا 300-دەن, ال قالعان اۋدانداردا 150-دەن ارتىق مالى بار بايلاردى تاركىلەۋ باستالادى. سونىمەن قوسا سۇلتان, بولىستار مەن بيلەردىڭ دە مال-مۇلكى تارتىپ الىنىپ, وتباسىمەن قوسا جەر اۋدارىلادى.
وتباسى مۇشەلەرىنىڭ جاسى مەن دەنساۋلىعى ەسەپكە الىنبايدى. سول كەزدەگى پەتروپاۆل ۋەزى بويىنشا قۇرىلعان ءتورت اۋداننىڭ مايبالىق, ۇلگى, ورنەك, پولۋدينو اۋىلدارىنىڭ ماڭايىندا ۋاقىتشا شوعىرلاندىرۋ لاگەرلەرى ۇيىمداستىرىلادى. ارحيۆتە ساقتالعان ءبىر ۇكىمدە بىلاي دەپ جازىلعان: «... توڭكەرىس اۋدانىنىڭ 11 اۋىلىنىڭ ەڭبەكشىلەرى تۇرلىعۇلوۆ كوشكەنىڭ كەدەيلەردى قاناعانىن, ەڭبەكتەرىن جەگەنىن انىقتاپ, ونىڭ بارلىق مال-مۇلكى كامپەسكەلەنىپ, ءوزى جەر اۋدارىلسىن. 1928 جىل 2 وكتيابر». كوشكە وتە داۋلەتتى, مۇقتاج جاندارعا قايىرىمدى, جومارت بولعان. ەكاتەرينبۋرگكە, ترويتسكىگە, شادرينسكىگە مال اپارىپ ساتقان, دۇكەن ۇستاعان. قازىرگى جارقىن اۋىلى – كوشكە بايدىڭ بۇرىنعى جۇرتى. جاماندىققا كوز قيمايتىن ەلدىڭ بەتكە ۇستار ازاماتى ساياسي شارانىڭ تەپكىسىندە كەتە بارعان.
قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۇمەن اۋىلىندا بالشىق پەن شىمنان قالانعان ءۇش ۇلكەن باراق, كۇزەتشىلەر تۇراتىن ءۇي, شەبەرحانا تۇرعىزىلىپ, سىرتقى الپەتىنەن كىسى شوشىرلىق ءزاۋلىم نىسان پايدا بولادى. اينالاسى تىكەنەكتى شىرماۋىق سىممەن قورشالادى. بۇل لاگەردىڭ باستىعى بولىپ تاستەمىر قىدىرما ۇلى تاعايىندالادى. توڭكەرىس اۋدانىنىڭ بايلارى, بولىستارى, بيلەرى, اسقان باي بولماسا دا تىزىمگە ىلىككەندەر بالا-شاعاسىمەن بىرگە وسى لاگەرگە توعىتىلادى. «قۇبىجىق قالاشىقتى» جەرگىلىكتى تۇرعىندار كەلەمەجدەپ «بايقالا» اتاندىرىپ جىبەرەدى. سۋاتكول اۋىلىنان جەر اۋدارىلعان مارقۇم قابدول جامانجىگىتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇندا كۇركەنىڭ اۋباكىرى, سەرىكباي جاقسىمبەت ۇلى, ءتاشتيتتىڭ حامزاسى, ەسەنەي تۇقىمى دەپ جالا جابىلعان جارىلعاپ دەگەن ازامات وتباسىمەن قامالادى. ازىن-اۋلاق مالى بار بولەكشە, بىركەن دەگەن شارۋالار دا «قارا تىزىمگە» ىلىگەدى. سوعان قاراعاندا ولارعا الدەكىمدەر وشىككەن ءتارىزدى.
لاگەردەگىلەر ولمەستىڭ كۇنىن كەشكەن. اشتان ولمەۋ ءۇشىن دالادا ارام ءولىپ قالعان مالدىڭ ەتىن قورەك قىلعان. 1930 جىلدىڭ قىسىندا اشتىقتان كوز جۇمعان ادامداردىڭ مۇردەلەرى ۇلكەن ورلارعا كومىلە سالعان. وسى اقپاراتتاردى كەزىندە قابدول جامانجىگىتوۆ, جاعىپار باكەباەۆ (جاپىلاي) سىندى ازاماتتار راستاعان ەدى. سول كۇندەردىڭ ءبىر كۋاگەرى – «بايقالاعا» بالا كۇنىندە قامالعان, قىزىلجار قالاسىنىڭ سىيلى اقساقالى بولعان زاعىپار بايقۋانىش ۇلىمەن كوزى تىرىسىندە تىلدەسكەن ەدىك. اكەسى 1930 جىلى كامپەسكەلەنىپ زايىبى ءجاميلا, بالالارى بايازيت, زاعىپار, نۇرمۇقاندارمەن بىرگە وسىندا اكەلىنەدى. زاعىپار ول كەزدە توعىز جاستاعى بالا ەكەن. جان-جاقتان جينالعان جۇرتتىڭ جايىن ەشكىم ويلامايدى. تاماق بەرىلمەيدى. كورشى اۋىلداردان كومەك سۇراپ كۇن كورەدى. كۇزگە قاراي وتباسى مۇشەلەرى قاشىپ شىعىپ, تۇمەن وبلىسىنىڭ يالۋتوروۆسك اۋدانىنداعى نيكولاەۆ سەلوسىندا 1937 جىلعا دەيىن تۇرادى.
كۋاگەرلەردىڭ ايتۋلارىنشا, ءبىر عانا «بايقالا» كونتسلاگەرىندە ءار ماۋسىم سايىن 200-500-دەي وتباسى تۇتقىندا ۇستالعان. «بايقالا» – ۇلى زوبالاڭنىڭ باسى عانا. ونىڭ سوڭى ءتۇرلى ساياسي-قۋعىندارعا ۇلاسقانى, اشتىق زوبالاڭىنا جالعاسقانى بەلگىلى. «الجير», «كارلاگ»...وعان ەندى بۇگىنگە دەيىن اتى اتالماي, تاسادا قالىپ كەلگەن قيان شەتتەگى «بايقالا» قوسىلىپ وتىر.
بيىل قازاق حالقىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋى قيىن اۋىر قاسىرەتكە سوقتىرعان زۇلماتتاردىڭ ءبىرى – بايلاردى تاركىلەۋ تۋرالى دەكرەتتىڭ شىققانىنا 27 تامىزدا 90 جىل تولادى. ءدال وسى كۇندى قارالى كۇن رەتىندە جاريالاپ, ارۋاقتارعا تاعزىم ەتۋ, ەسكە الۋ, قۇربانداردىڭ ەسىمدەرىن تاۋىپ, جاريالاۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ باستى پارىزى. «بايقالا» كونتسلاگەرىنىڭ ورنىنا جازىقسىز جاپا شەككەن وتباسىلارعا ارناپ ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋ قاجەت. ەشكىم سىرتتان كەلىپ تاريحىمىزدى تۇگەندەپ بەرمەيدى. ەسكى كۇندە ەسى كەتىپ, ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولعان بابالاردىڭ ارۋاعى ريزا بولسىن دەسەك, ولاردى اتاۋسىز قالدىرماعان ءجون.
داستەن بايمۇقانوۆ,
جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
