ايتسا ايتقانداي-اق, اقش-تىڭ ايتۋلى مەملەكەت قايراتكەرى تۋرالى ولاي دەۋگە تولىق نەگىز بار. ماسەلەن, گەنري كيسسيندجەر – بۇرىنعى اقش پرەزيدەنتتەرى ريچارد نيكسون مەن دجەرالد فوردتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىسى بولۋمەن قاتار, سىرتقى ساياسات جونىندە اقش-تىڭ وزگە پرەزيدەنتتەرىنە دە تاعىلىمدى اقىل-كەڭەس بەرگەن ابىز تۇلعا.
سونىمەن قاتار گەنري كيسسيندجەر – الەمدىك گەوساياسات جانە ديپلوماتيا مەن حالىقارالىق قاتىناستارعا باعىشتالعان كوپتەگەن ىرگەلى تۋىندىلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە كۇللى الەمگە ايگىلى «Diplomacy» («ديپلوماتيا»), «World Order» («الەمدىك ءتارتىپ»), «On China» («قىتاي تۋرالى»), «Does America need a foreign Policy» («امەريكاعا سىرتقى ساياسات قاجەت پە؟») سەكىلدى تەرەڭ ساراپتامالىق مونوگرافيالاردىڭ اۆتورى. تەرەڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن جاھاندىق دارەجەدەگى قاجىرلى ساياساتكەرلىگى جانە تەڭدەسى جوق قايراتكەرلىگى ءۇشىن ابىز عالىم 1973 جىلى نوبەل سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان-دى.
ءدال وسى ارادا جوعارىداعىلاردى قۋاتتاي تۇسەتىن تاعى دا ءبىر دايەكتى مىسال كەلتىرەيىك. گەنري كيسسيندجەردىڭ «ديپلوماتيا» اتتى كولەمدى تۋىندىسىنىڭ «جاڭا الەمدىك ءتارتىپ» دەپ اتالاتىن تاراۋىندا ەۋروپا مەملەكەتتەرى مەن اقش-تىڭ جاھاندىق ءرولى تۋرالى بۇگىنگى تاڭدا دا ءوز ءمانىن جوعالتا قويماعان مىنا ءبىر تۇشىمدى پىكىردى ورتاعا تاستايدى: ء«اربىر جۇزجىلدىقتا كادىمگى ءبىر جاراتقاننىڭ بۇلجىمايتىن ءوز زاڭىنا سايكەس, حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار جۇيەسىن ءوزىنىڭ دەگەنىنە باعىندىراتىن تەگەۋرىندى دە جىگەرلى, ينتەللەكتۋالدىق ءارى مورالدىق باسىمدىقتارعا يە مەملەكەت پايدا بولاتىن سىڭايلى», دەي كەلىپ, بۇل پايىمىن قيسىندى دا دالەلدى دايەكتەرمەن نەگىزدەي تۇسەدى.
مىسالى, XVII عاسىردا كاردينال ريشەلە بيلەگەن فرانتسيا سول كەزدەگى حالىقارالىق قاتىناستار ماسەلەسىنە قاتىستى ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن جانە تەك سولاردىڭ تۇپكى مۇددەلەرىن عانا كۇيتتەيتىن جاڭا باستاما ۇسىنعانىن العا تارتادى. ال XVIII عاسىردا ۇلىبريتانيا كەلەسى 200 جىل بويى ەۋروپا ديپلوماتياسىنا ۇستەمدىك ەتكەن الپاۋىتتاردىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋعا باعىتتالعان جاڭا كونتسەپتسيانى العا تارتقانىن, سونداي-اق XIX عاسىردا ماتتەرنيحا اۋسترياسى «ەۋروپالىق قوعامداستىقتى» قايتا قۇرسا, بيسمارك گەرمانياسى ول جۇيەنى تاراتىپ, ەۋروپا ديپلوماتياسىن تەك كۇشكە يەك ارتاتىن ساياساتتىڭ سالقىنقاندى ويىنشىعىنا اينالدىرىپ جىبەرگەنىن جانە XX عاسىردا حالىقارالىق قاتىناستارعا اقش سەكىلدى سونشالىقتى باتىل ءارى الەمگە وراسان زور ىقپال ەتكەن بىردە-ءبىر مەملەكەت بولماعانىن كولدەنەڭ تارتادى.
ويتكەنى وزگە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسۋعا مۇلدە بولمايتىنىن دارىپتەگەن دە, جەكەمەنشىك م ۇلىككە قول سۇعۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىققان دا ءارى وسى امبەباپ قۇندىلىقتى سونشالىقتى بەلسەنە قورعاعان جانە تاريحي دامۋ بارىسىندا ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق ارەكەتتەرىن ءتول يدەولوگياسىمەن استاستىرىپ, مورالدىق ۇستانىمدارىن سونشالىقتى پراگماتيكالىق تاباندىلىقپەن قورعاپ قالۋعا تىرىسقان جانە سىرتقى ىستەر ماسەلەسىنە بەلسەنە ارالاسىپ, ءتىپتى كەيبىر وداقتارعا دا قوسىلىپ, وزىنە اۋقىمدىلىعى جاعىنان ەش تەڭدەسى جوق زور مىندەت ءارى جاۋاپكەرشىلىك ارتقان شاقتا سونشالىقتى ۇستامدىلىق تانىتقان اقش سەكىلدى بىردە-ءبىر مەملەكەت بولماعانىن تايعا تاڭبا باسقانداي سيپاتتايدى. ءوز ويىن تۇيىندەي كەلە, سۇڭعىلا عالىم, سونىمەن قاتار تاريحي تۇرعىدان سىرتقى ساياسات ماسەلەسىندە تەك امەريكاعا عانا ءتان ءارى ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى كەلەتىن ەكى ۇستانىمنىڭ تۋىنداعانىن وقىرمان قاۋىمنان جاسىرمايدى.
بىرىنشىدەن, امەريكا ءوزىنىڭ ىشكى دەموكراتيالىق ۇردىستەرىن ورىستەتىپ, ءوز قۇندىلىقتارىن شەبەر تياناقتاپ العاندىقتان, جەر شارىنىڭ وزگە بولىگىنە ماياك سەكىلدى ۇلگى بولعانىن, ەكىنشىدەن, الگى قۇندىلىقتار ەندىگى جەردە امەريكانىڭ وزىنە دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ, سول قۇندىلىقتاردى بۇكىلالەمدىك ماسشتابتا قالىپتاستىرۋعا جانە ىسكە اسىرۋعا مىندەتتەگەنىن كولدەنەڭ تارتادى. سونىمەن قاتار امەريكالىق وي-سانانىڭ قاق ءبولىنىپ, پاتريارحالدىق وتكەن ءداۋىر مەن بولاشاققا باعىتتالعان جاسامپاز يدەيانىڭ اراسىندا ءبىر جاعىنان يزولياتسيونيزمگە باسىمدىق بەرسە, ەكىنشى جاعىنان حالىقارالىق ماسەلەلەرگە بەلسەندى ارالاسىپ, تىنىمسىز كۇن كەشۋدە ەكەنىن ەسكە سالادى.
الايدا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان كەيىن, الەم ەلدەرىندە ءبىر-بىرىنە تاۋەلدىلىك باسىمدىق مانگە يە بولا باستاعان كەزدە, جوعارىدا اتالعان ەكى ۇستانىمنىڭ ەكەۋى دە دەموكراتيا مەن ەركىن ساۋداعا جانە حالىقارالىق قۇقىققا نەگىزدەلگەن ءجونى ءتۇزۋ جاھاندىق ءتارتىپ ورناتۋدى كوزدەي باستاعانىن العا تارتتى.
دەي تۇرعانمەن, وزگە ەلدەردە سەنىمسىزدىك تۋىنداپ جاتسا دا ۆۋدرو ۆيلسون, فرانكلين رۋزۆەلت جانە رونالد رەيگاننىڭ دا, ءتىپتى XX عاسىرداعى امەريكانىڭ وزگە پرەزيدەنتتەرىنىڭ يدەاليزمگە دەگەن ۇستانىم بەرىكتىگىن السىرەتە الماعانىن, كەرىسىنشە, يدەاليزم تاريحتىڭ ءجۇرىسىن وزگەرتە الادى دەگەن امەريكالىقتاردىڭ نىق سەنىمىن بۇرىنعىدان بەتەر كۇشەيتىپ وتىرعانىن ەسكە سالادى.
گەنري كيسسسيندجەر جانە ءبىر ءتۇيىندى پىكىرىن ورتاعا تاستاپ, «ەگەر كۇللى الەم بەيبىتشىلىكتى شىن مانىندە قالايتىن بولسا, وندا مورالدىق تۇرعىدان امەريكانىڭ الگى ۇستانىمدارىن پايدالانىپ قالۋعا تىرىسقانى ءجون», دەگەن كەڭەس بەرەدى.
گ.كيسسيندجەردىڭ پايىمداۋىنشا, امەريكانىڭ حالىقارالىق ساياساتقا ارالاسا باستاۋى, سەنىم دەگەن ۇعىمنىڭ جەڭىc وليمپىنە كوتەرىلىپ, تاجىريبەنى وزىنە باعىندىرىپ, باس يدىرگەنىن دالەلدەپ بەرگەندەي بولدى. ويتكەنى 1917 جىلى حالىقارالىق ساياسي ارەناعا شىققان ساتتەن باستاپ, امەريكا ءوز كۇشى مەن ءوز يدەالدارىنىڭ ادىلەتتى ەكەنىنە سەنگەندىگى سونشاما, XX عاسىرداعى حالىقارالىق كەلىسىمشارتتار امەريكا قۇندىلىقتارىنىڭ ىسكە اسقانىن, اتاپ ايتقاندا, ۇلتتار ليگاسى مەن بريان-كەللوگ پاكتىسىنەن باستاپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا دەيىن, قالا بەردى حەلسينكي ءسامميتىنىڭ قورىتىندى شەشىمى دە ناقتى ىسكە اسقانىن ايعاقتايدى. سوسىن, كەڭەستىك كوممۋنيزمنىڭ كۇيرەۋى امەريكالىق يدەالداردىڭ ينتەللەكتۋالدىق جەڭىسىن ايشىقتاپ قانا قويماي, امەريكانىڭ ءوزىن دە كوكجيەكتەن تۋىنداپ كەلە جاتقان جاڭا الەممەن بەتپە-بەت قويدى. الايدا تاريحي دامۋ بارىسىندا امەريكانىڭ ءوز بويىن الگى الەمنەن اۋلاق سالۋعا تىرىسىپ كەلە جاتقانىن سۇڭعىلا ساياساتكەر جاسىرمايدى.
سونىمەن قاتار گەنري كيسسيندجەر قالىپتاسىپ وتىرعان حالىقارالىق تارتىپپەن بىرگە الەمدە ۇلتشىلدىقتىڭ قايتا جاندانا باستاعانىن, ءتىپتى, بۇگىنگى مەملەكەتتەردىڭ بيىك مورال قاعيدالارىنان گورى ءوز مۇددەلەرىن بۇرىنعىدان جيىرەك كۇيتتەپ, ءوزارا ىقپالداسا ءىس-ارەكەت ەتۋدىڭ ورنىنا باسەكەگە جيىرەك جۇگىنە باستاعانىن, دەمەك ازىرشە, بولمىستىڭ ەسكى ۇلگىسى وزگەردى نەمەسە الداعى ونجىلدىقتاردا وزگەرە قويادى دەۋگە نەگىز ءالى ءالسىز دەپ تۇيىندەي كەلە, قۇلاعى قىلتيىپ كەلە جاتقان جاڭا الەمدىك تارتىپتەگى باستى ۇستانىمنىڭ قالاي وربيتىنىنە ءدال دياگنوز قويادى. امەريكا ەندى جاڭا الەمدىك بولمىستان ىرگەسىن اۋلاق سالا دا المايدى جانە ول الەمگە ءوز بيلىگىن بۇدان بىلاي جاپپاي جۇرگىزە دە المايدى. ويتكەنى حالىقارالىق ارەناعا العاش شىققان كەزدە, امەريكا ءارى جاس, ءارى وتە قاۋھارلى, ءارى وتە تەگەۋرىندى بولاتىن. سوندىقتان دا حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى ءوز كوزقاراسىمەن ساناسۋعا كۇللى الەمدى ماجبۇرلەي الاتىن.
سوسىن, 1945 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالار كەزىندە سونشاما الپاۋىت كۇشكە يە بولعان امەريكا قۇراما شتاتتارى (ول كەزدە جەر بەتىندەگى جالپى تاۋار ءونىمىنىڭ 35%-عا جۋىعى سولارعا تيەسىلى بولاتىن) كۇللى الەمدى قايتا قۇرۋ تەك امەريكانىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعان باق دەپ سەزىنەتىن. ال بۇگىنگى تاڭدا قالىپتاسىپ وتىرعان جاھاندىق بولمىس ەندىگى جەردە امەريكانىڭ و باستا وزىنە العان مىندەتتەرىن تولىق ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى, دەمەك, امەريكانىڭ ولاي ەتۋگە تىرىسپاعانىن عۇلاما ساياساتكەر ءجون دەپ سانايدى.
بۇل ورايدا گەنري كيسسيندجەر پرەزيدەنت دجون ف. كەننەديدىڭ 1961 جىلى اسا اسقاقتىقپەن جاريا ەتكەن: «امەريكا ەگەمەندىك يدەالدارىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ جولىندا ءارى كەز كەلگەن اۋىرتپاشىلىقتى جەڭۋ ءۇشىن قانداي دا قۇن تولەۋگە دايىن» دەگەن پايىمىن كولدەنەڭ تارتا وتىرىپ بىلاي دەيدى: «ودان بەرى 30 جىل ءوتتى. بۇگىنگى امەريكا قۇراما شتاتتارى الگى ارمان-مىندەتتەرىن بىردەن ءارى تۇگەلدەي ىسكە اسىرۋعا بۇرىنعىداي تالپىنا قويمايدى, ويتكەنى ۇلى دەرجاۆالاردىڭ قاتارىنا وزگە ەلدەر دە جاقىنداپ قالدى. مۇنداي سىناققا تاپ كەلگەندىكتەن, اقش-قا ەندى الگى ماقساتتاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن عانا ورىنداۋعا تۋرا كەلەدى جانە سولاي بولعاننىڭ وزىندە دە ءار كەزەڭ امەريكالىق قۇندىلىقتار مەن گەوساياسي قاجەتتىلىكتىڭ قوسىندىسىنان تۋىندايتىنىن ۇمىتپاعان ءجون,» دەيدى.
بۇگىنگى جاھاندىق حالىقارالىق قاتىناستار مەن ديپلوماتيا بولمىسىنىڭ سيپاتى جونىندە گەنري كيسسيندجەر تۇيىندەگەن وي-ءتۇيىننىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي جانە بۇل ساليقالى ءتۇيىننىڭ راستىعىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى.
جاھاندىق ءتارتىپ, حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەمدىك ديپلوماتيا تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, گەنري كيسسيندجەردىڭ ءبىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان «ديپلوماتيا» سەكىلدى سىندارلى مونوگرافياسىنان بولەك جوعارىدا اتالعان «امەريكاعا سىرتقى ساياسات قاجەت پە؟», «قىتاي تۋرالى», سول سياقتى كۇللى الەمگە اتى ءماشھۇر, سۇڭعىلا ساياساتكەر-عالىم زبيگنەۆ بزەجينسكيدىڭ « ۇلى شاحمات تاقتاسى» («The Grand Chessboard»), «تاڭداۋ»(The Choice), «ەكىنشى مۇمكىندىك» («Second Chance»), «ستراتەگيالىق كوزقاراس» («Strategic Vision»), سول سياقتى ساميۋەل حانتينگتوننىڭ «وركەنيەتتەر قاقتىعىسى» («The Clash of Civilizations»), سونداي-اق ءXXى عاسىردا كۇللى الەمدى وزگەرتە باستاعان ينتەرنەت تەحنولوگيالارى مەن جاسىل ەنەرگيانىڭ رەۆوليۋتسيالىق ءرولىن ايقارا اشاتىن الەمدەگى الەۋمەتتىك ويشىلداردىڭ بىرەگەيى دجەرەمي ريفكيننىڭ ء«ۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا» (Jeremy Rifkin «The Third Industrial Revolution»), سونىمەن قاتار رەسەيدىڭ ۇلى ديپلوماتى ءارى 1962-1987 جىلدار اراسىندا اقش-تىڭ 6 پرەزيدەنتى تۇسىندا ۆاشينگتوندا 26 جىل بويى ەلشى بولعان ا.ف. ءدوبرىنيننىڭ «سۋگۋبو دوۆەريتەلنو.پوسول ۆ ۆاشينگتونە پري شەستي پرەزيدەنتاح سشا (1962-1986)» سىندى تۋىندىلاردى رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت تۇزەگەن ەلىمىزدىڭ نازارىنان تىس قالماعانى ءجون, ويتكەنى بۇل اتالعان تۋىندىلاردىڭ بارلىعى دا قازاق تىلىنە تۇپنۇسقادان تىكەلەي اۋدارىلسا, الەمدىك گەوساياسات, ديپلوماتيا, حالىقارالىق قاتىناستار جانە جاسامپاز جاسىل تەحنولوگيالار جونىندە تاپتىرمايتىن وقۋلىقتار بولۋعا سۇرانىپ تۇر.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
