ءبىز ءوزى قىزىق حالىقپىز, ەلىكتەگىش, بىرەۋدەن كورگەنىمىزدى قايتالاۋعا بەيىمبىز. سوڭعى جىلدارى ەل-جۇرتىن جيناپ ارۋاقتاردى ەسكە الۋ, قۇران باعىشتاۋ داڭعىلى ادەتكە اينالدى. كەشەگى نارىق قىسپاعى كەزىندە دە, زامان تۇزەلۋگە بەت بۇرعان بۇگىندەرى دە سول ءداستۇر جالعاسىن تابۋدا. «بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى, بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى» دەمەكشى, وسى ءداستۇردى «قولى قىسقالار» دا جالعاستىرىپ كەلەدى. ومىردەن وزعان اكە-شەشەسىن, اعايىن-تۋمالارىن سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋ قازاق اراسىندا توي-دۋمانعا بەرگىسىز دارەجەدە وتەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ء«ولىم باردىڭ مالىن شاشادى, جوقتىڭ ارتىن اشادى» دەگەن ماقال ءبىراز جايدان حابار بەرسە كەرەك.
انا جىلى اۋدان باسىندا تۇراتىن جولداسىمىز دۇنيە سالعاندا استانادا تۇراتىن تابىسى مول قىزى ماتانىڭ ءتۇر-ءتۇرىن, جەمىس-جيدەكتىڭ نەشە ءتۇرىن اكەلىپ, استى ءۇيىپ-توگىپ, داستارقاندى جايناتىپ جىبەرگەنىنە كۋا بولعانىمىز بار. سوندا ءبىر بايقاعانىمىز, قىزىنىڭ جۇزىنەن قايعىنىڭ تابىنان گورى جايناپ تۇرعان داستارقانعا دەگەن ىشتەي ماقتانىش سەزىمى اڭعارىلعانداي بولىپ ەدى.
«ولەڭدى جەردە وگىز سەمىرەدى, ءولىمدى جەردە مولدا سەمىرەدى» دەگەن ماقال بار حالقىمىزدا. مارقۇمنىڭ جانازاسىن شىعارۋ, اس ۇستىندە وعان قۇران باعىشتاۋ كەزىندە مولدەكەڭنىڭ قالتاسىنا ءبىراز اقشا تۇسەدى. قايتىس بولعان كىسىگە قۇران وقىتقىسى كەلەتىندەر قاراسى كوپ بولسا, بىرنەشە كىسىنىڭ قايىر ساداقاسىنا ءبىر قۇران باعىشتاعاندى دا كورىپ ءجۇرمىز. بۇلار قاسىندا وتىرعانعا كەلەسى قۇراندى سەن وقى دەۋدى دە بىلمەيدى. قىپ-قىزىل اقشانى بىرەۋگە ۇستاتا سالسىن با؟! قوستانايدا تۇراتىن سوعىس ارداگەرى دوسقالي اعامىزدىڭ جىگىت بولىپ قالعان نەمەرەسى قايتقاندا, ورتالىق مەشىتتە يمان بولىپ جۇرەتىن نۇرمۇحامەد دەگەن ۇيعىر جىگىتى استان كەيىن مارقۇمعا قۇران باعىشتادى. اتاسى مەن اجەسى, اكە-شەشەسى, تۋىستارى «قۇران وقىڭىز» دەپ اقشا ۇسىنعاندا الگى كىسى المادى, بىرەۋدىڭ عانا اقشاسىن الىپ دۇعا جاسادى. ءبىرىنشى رەت اقشادان باس تارتقان مولدانى كورگەنىم. كوپتەگەن مولدالار, ۇلكەنى بار, جاسى بار, اقشا ۇسىنساڭ قۇراندى زۋىلداتادى. جينالعان كوپتىڭ الدىندا ءدىني ۋاعىز, ولىكتى جونەلتۋ ۇردىستەرى تۋرالى كەڭەس بەرۋدى بىلمەيدى. بۇگىندە كىم كوپ – مولدا كوپ, ىشىندە وزدەرىن وزدەرى مولدا دەپ اتاعاندار دا بار, قۇراندى كەلىستىرىپ وقيتىن پىسىقايلار سىناقتان ءوتىپ مولدا دەگەن كۋالىك العان.
تاعى ءبىر ماسەلە تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سوڭعى كەزدەرى ارۋاقتاردى ەسكە الىپ, اس بەرۋدە باسەكەلەستىك بەلەڭ الىپ بارادى. ارۋاقتى ەسكە الىپ, جاقسى قاسيەتتەرىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن اتاپ, مارقۇمنىڭ جاتقان جەرى جايلى, توپىراعى تورقا بولسىن دەۋدىڭ ورنىنا, قايتقان ادامدى رەتى-رەتسىز ماقتاپ, جەر-كوككە سىيعىزباي شەكتەن تىس دارىپتەگەندە كىرەرگە تەسىك تابا المايسىڭ. ال وسىنىڭ ءبارى نەمەنەگە كەرەك؟ ىزگى تىلەك بىلدىرگەندەردىڭ تويداعى سياقتى بىرىنەن ءبىرى اسىپ تۇسكىسى كەلەتىنىن دە اڭعارۋ قيىن ەمەس.
اۋدان باسىندا تۇراتىن, شارۋاسى شاعىن, بالالارى ءتيىپ-قاشىپ جۇمىس ىستەيتىن كەيۋانا شالىنىڭ قايتىس بولعانىنا 15 جانە 25 جىل تولۋىنا وراي ءبىر قاۋىم جۇرتتىڭ باسىن قوسىپ اس بەرىپ, قۇران باعىشتادى. سوندا دەيسىڭ-اۋ, بۇل كىسىگە كىم شالىڭدى ەسكە الىپ قۇران باعىشتا دەدى ەكەن. گاپ مىنادا بولسا كەرەك. ءوزى مىقتى كىسىلەر كۇيەۋلەرىن ەسكە الىپ, قۇران باعىشتاتىپ جاتقاندا, مۇنىڭ ءۇنسىز قالۋى ىڭعايسىز بولىپ كورىنەدى. مىنە, سودان بۇل دا تىراشتانىپ قۇداي جولىن وتكىزەدى. ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن قاعيداعا شىنىمەن سەنەتىن ول ارۋاقتاردىڭ جەلەپ-جەبەيتىنىنە ءۇمىت ارتادى. قازاقتا «كورپەڭە قاراي كوسىل» دەگەن اتالى ءسوز بار. مىنە, وسى ءسوزدى زەردەڭدە ۇستاساق ۇتىلماس ەدىك. امال نەشىك, بۇعان ەشكىم ءمان بەرىپ جاتقان جوق. شىنىندا, ءبىز دارحان حالىقپىز, الدى-ارتىمىزدى ويلاماي, تاۋەكەل دەپ ويلاعان شارۋانى اتقارۋعا بەلدى بەكەم بايلايمىز. وسىدان ۇتىپ ءجۇرمىز بە, الدە تاياق ماڭدايىمىزعا ءتيىپ ءجۇر مە؟ ءاي, ۇتىپ جۇرگەنىمىز شامالى-اۋ...
ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» ناقىلى ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ تۇجىرىمى بولسا كەرەك دەگەن وي كەلەدى. قارا حالىقتى الداپ-ارباۋدىڭ ءتاسىلى رەتىندە ولاردىڭ سانا-سەزىمىن جاۋلاپ العانعا ۇقسايدى. وسى قاعيدانى ەل-جۇرتتىڭ ساناسىنا سىڭىرە وتىرىپ, باس پايداسىن تابۋدى ماقسات ەتكەن سياقتى. بۇل ءسوزدىڭ بارشانىڭ ساناسىن تۇمشالاعانى سونشالىق, ونى تۋرا اقيقات رەتىندە قابىلدايدى.
مارقۇمدى ماڭگىلىك مەكەنىنە جايعاستىرىپ كەلگەن سوڭ بەرىلەتىن اس-سۋ جايلى ايتا كەتكەن دە ارتىق بولماس. داستارقان باسىنداعى تاعامداردان كوزىڭ سۇرىنەدى. ءتاتتى تاعامدار, جەمىس-جيدەكتىڭ نەشە ءتۇرى سامساپ تۇر. سۋسىننىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى جەتىپ-ارتىلادى. وسىنىڭ ءبارى ارتىق دۇنيە. كەزىندە ءباسپاسوز بەتىندە بۇل تۋرالى ورىندى ماقالالار جاريالانعان دا بولاتىن. سول اڭگىمە اياقسىز قالدى. ءدىن جولىندا جۇرگەندەر بۇعان ءتيىستى ءمان بەرمەدى. كەيبىر جەردە اس جەپ بولعان سوڭ قۇران باعىشتاپ, جەرگىلىكتى جۇرت تاراسىپ, سىرتتان كەلگەندەر عانا شاي ىشەتىن ەدى. بۇگىندە ولىك جونەلتۋ دە, ونىڭ «قىرقى» مەن «جىلىن» بەرۋ دە ناعىز تويعا اينالىپ كەتتى. مۇنداي داراقىلىقتى ارۋاقتى سىيلاۋ دەپ ايتۋعا دا اۋىز بارمايدى. ورىنسىز ماقتانشىلىقتى توقتاتاتىن كەز كەلگەن سياقتى.
قاناپيا مىرزاعوجين,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
