تايتوبەنىڭ باسىندا ساق ءداۋىرىنىڭ بىرنەشە قورعاندارى ساقتالعان. اكادەميك ك.اقىشەۆ ارحەولوگيالىق قازبادان تابىلعان دۇنيەلەرگە قاراپ قورعاندار ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا جاقىن ۋاقىتتا كوتەرىلگەن دەپ جازدى. تايتوبە باسىندا ساق قورعاندارىنان باسقا كولەمى 8ح8 مەتر قاراۋىل مۇنارا مەن ۇلكەن ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىستىڭ ورنى, ياعني ىرگەتاسى ساقتالعان. تايتوبە باسىندا كۇيدىرىلگەن كىرپىش سىنىقتارى كەزدەسپەيدى, وسىعان قاراعاندا اقمولا «دومباۋىل», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» ەسكەرتكىشتەرى سياقتى «دىڭ» تۇرىندە تاستان قالانعان شوشاق قۇرىلىس بولعان. ونىڭ اقمولا اتانۋىنا سىرتقى سىلاعى اق بالشىق بولدى دەگەن پىكىرىمىز بار. تايتوبەدەن قازىرگى كۇنى دە استانا قۇرىلىسىنا اق بالشىق الىنادى. سونىمەن وسى دەرەكتەر اقمولا بولىپ ەل ەسىندە قالعان كەسەنەسىنىڭ تاريحى كەمى ەكى مىڭ جىلدىڭ ماڭايى دەپ ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تايتوبە اتاۋى كونە داۋىردەن تاريحي ورتالىق رەتىندە بەلگىلى ەكەندىگىنە قازاق حالقىنىڭ ەپيكالىق جىرلارى مەن اڭىزدارى دالەل. تايتوبەنىڭ باسىندا اكەسى ەر كوكشەنىڭ كەگىن داۋلاعان ەر قوساي مەن قوبىلاندىنىڭ اراسىندا ادام بالاسى بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن جەكپە-جەك بولدى دەيدى گ.ن.پوتانين جازىپ العان قازاقتىڭ باتىرلىق ەرتەگىلەرى: «وكازالوس, چتو پريەحال ير-كوساي, سىن بوگاتىريا ير-گوكشە, كوتوروگو ۋبيل كوبلاندى. تالاسپاي ي كوبلاندى ۆىشلي ناۆسترەچۋ, پودنياليس نا تاي-تيۋبە. ير-كوساي زۆال كوبلاندى نا پوەدينوك; ۆزياۆ بەلۋيۋ سابليۋ, ۆىشەل ناۆسترەچۋ پروتيۆنيكۋ, كوبلاندى توجە ۆىشەل نا پوەدينوك... ير-كوساي ۆونزيل پيكۋ ۆ سەردتسە كوبلاندى, پودنيال ەگو ۆۆەرح نا پيكە ناد سۆوەي گولوۆوي ...» (گ.ن.پوتانين. تالاسپاي مەرگەن. ير-گوكشە ي ەگو سىن ير-گوساي//يزبراننىە سوچينەنيا ۆ 3-ح توماح. ت.3. ترۋدى پو يستوري, ەتنوگرافي ي فولكلورۋ. پاۆلودار, 2005. س.334-349).
تايتوبە تۋرالى وسىنداي دەرەكتەر ءبىزدى وسى ءسوزدىڭ ەتيمولوگياسىن ىزدەۋگە يتەرمەلەدى. كونە تۇركى داۋىرىندە «تاي بەگى» (قاراۋىل باسى), «تاي بىلگە تۇتىق» (قاراۋىل سالىعىن جيناۋشى) دەگەن مەملەكەتتىك لاۋازىمدار بولعان (درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار. ل.,1969. س.527). بۇل ۇعىمدار اۋەل باستا كونە تۇركى جازبا ادەبيەتىندە جانە كەڭسە ءداستۇرى ارقىلى قالىپتاستى دا, كەيىننەن شىڭعىس حاننىڭ يمپەرياسىندا دا قولدانىلدى. قازىرگى موڭعول تىلىندە سول سەبەپتى «تاي» دەگەن ءسوز ەكى ماعىنادا قولدانىلادى: بىرىنشىدەن, ول «ايالداما, بەكەت, جولحانا», ەكىنشىدەن, ول «شاتىر, ءۇي توبەسىنە سالىنعان باسپانا, كۇزەتحانا» (بازىلحان ب. موڭعولشا-قازاقشا سوزدىك. ۋلانبااتار-ولگي,1984. س.444). سونىمەنەن تايتوبە ءسوزىنىڭ ەڭ نەگىزگى, كونە ماعىناسى «قاراۋىل توبە» بولىپ شىعادى.
تايتوبە ءوڭىرى قازاق حاندارىنا مەكەن بولعان جەر. 1825 جىلعى اتاقتى كەنشىلەر اۋلەتىنىڭ وكىلى دەميدوۆ جازبالارىندا «پو ر.نۋرا ۆنيز دو ر.يشيما ك تومۋ مەستۋ, گدە, پو پوكازانيام شانگينا ي نازاروۆا, وبە رەكي سي ي تەپەر ۋجە پوچتي سوەدينيايۋتسيا, گدە ۋ گورى اك-مۋلى كوچۋەت يزۆەستنىي ۆ ستەپياح حان ۆالي...» دەگەن مالىمەت ءجۇر. 1830 جىلدارى ءبىز تايتوبە ماڭىندا سامەكە حاننىڭ نەمەرەسى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلىن ءجيى كورەمىز. 1838 جىلى كەنەسارى حاننىڭ قوزعالىسى كەزىندە تايتوبە اتاۋى ساياسي وقيعالاردىڭ كونتەكسىندە سوڭعى رەت اتالدى دا كەيىن بەلسەندى اينالىمنان شىعىپ قالدى.
تايتوبە ەسىل مەن نۇرا ارالىعىنداعى ەلدىڭ قادىم زاماننان باستاپ حح عاسىرعا دەيىنگى تاريحىنىڭ كۋاسى. وكىنىشكە قاراي, تايتوبە قۇرىلىسقا قاجەتتى اق بالشىق الاتىن كارەرگە اينالدى. وزەندى ءار جەردەن بۋىپ تاستاعان, ءارلى-بەرلى ىزعىعان ءىرى ماشينالار. وسى جەردە پۇل تاۋىپ جۇرگەن جىگىتتەر توبەنىڭ اتىن دا بىلمەيدى, ءتىپتى توبەنىڭ ەتەگىندەگى تايتوبە اۋىلىنىڭ كىرەبەرىسىندە تاقتا دا جوق. تايتوبەنىڭ باسىنا وسى ماڭدا ءحVىىى عاسىر سوڭىندا جايلاعان نياز ءبيدىڭ كەسەنەسى سالىنىپ قويدى, تاعى بىرنەشە قۇرىلىس باستالىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە قارا ارحەولوگتار ءوز دەگەنىن ىستەپ, توبەنىڭ ءار جەرىن قازۋدى توقتاتار ەمەس. تايتوبە تاريحي-مادەني قورىق بولۋعا لايىق ورىن, سول سەبەپتەن اۋىل, اۋدان, قالا باسشىلارى شۇعىل تۇردە وسى ءبىر قاسيەتتى توبەنى ساقتاۋعا, كوركەيتۋگە باستى نازار اۋدارۋلارى كەرەك! بۇل كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە, ءبىز ءريمنىڭ اتاقتى كولليزەيى سياقتى تاريحي ورىندى ءوز قولىمىزبەن قۇرتىپ جاتىرمىز.
جامبىل ارتىقباەۆ,
پروفەسسور
