رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, گەنەرال-پولكوۆنيك قايىربەك سۇلەيمەنوۆ:
«ەڭ باستىسى – زاڭ شەڭبەرىنەن شىقپاۋ»
– قايىربەك شوشان ۇلى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلىندا قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. دەي تۇرساق تا, قوعام ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى دەرت سىبايلاس جەمقورلىق بولىپ قالىپ وتىر. وسى ءبىر جەگى قۇرتتى جويۋدىڭ جولى جوق بولعانى ما؟
– جەمقورلىق دەگەن دەرتپەن بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق ەلدەرى اۋىرادى, جەمقورلىق رەسەيدە دە كەڭىنەن تاراعان, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا بار. بىراق ەڭ قاۋىپتىسى – جەمقورلىق تۋرالى جاق اشپاۋ. قازاقتا «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەگەن ءسوز بار. جەمقورلىق تۋرالى اشىق ايتۋدىڭ ءوزى – ءبىزدىڭ ۇلكەن جەڭىسىمىز. سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جولدارىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ءوزى ناقتى بەلگىلەپ بەرىپ وتىر. ەندىگى مىندەت – مۇنداي كەلەڭسىز قۇبىلىسپەن ايانباي كۇرەسۋ. بىراق, جەمقورلىقتى ەشقاشان نارىقتىق ەكونوميكامەن بايلانىستىرۋعا بولمايدى. كەرىسىنشە, نارىقتىق ەكونوميكانى دامىتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جەتىلدىرۋ – جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ كىلتى. جەكە مەنشىك يەلەرى كوبەيگەن سايىن جەمقورلىق ازايادى. ويتكەنى مەنشىك يەسى «جوعارىدان شاتىر بولۋعا», زاڭدىلىقتى بۇزۋعا مۇددەلى ەمەس.
قازىر ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىرۋار جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار باسشىلارى, وبلىس, اۋدان اكىمدەرى جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە بىلەك سىبانا كىرىسە الماي وتىر. ءاربىر باسشى ءوزى باسقارىپ وتىرعان بۋىنداعى جەمقورلىقتى جويماي ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزۋ قيىن. سوندىقتان ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا دەگەن تالاپتى كۇشەيتۋ كەرەك. سونداي-اق مەن مەملەكەتتىك ورگاندارداعى جەمقورلىقتىڭ باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – باسشىلاردىڭ ماڭايىنا جيناقتالعان كوماندا دەر ەدىم. مىسالى, ءبىر وبلىستىڭ اكىمى, ونىڭ اپپاراتى ەلباسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىن ورىنداۋ جولىندا ءوز الىنشە جۇمىس ىستەيدى. ال, ەندى وسى وبلىس باسشىسى كەتىپ, ورنىنا باسقا اكىم كەلسە, مامانداردىڭ جاقسى جۇمىس ىستەيتىنىنە قاراماستان ءبارىن بوساتا باستايدى. ولاردىڭ ورنىنا كەلگەن ماماندار وزدەرىن الىپ كەلگەن اكىمنىڭ ورىنتاقتا ءۇش-ءتورت جىل عانا وتىراتىنىن سەزىنگەندىكتەن دە ءشوپتىڭ باسىن شالىپ قانا ەڭبەك ەتەدى. سوندىقتان بۇل ۇردىسكە توقتاۋ قويۋ كەرەك. ارينە, ءاربىر باسشى وزىنە كوماندا جيناۋعا قۇقىلى. بىراق ءبىر باسشى مەنەدجەرىن, بىرنەشە كومەكشىسىن, ءبىر ساياساتكەردى وزىمەن بىرگە الىپ جۇرسە جەتكىلىكتى ەمەس پە. باسشىلىقتىڭ 60 پايىزىن اۋىستىرۋ دەگەن, بۇل ەندى باسسىزدىق. ءبىز ەڭ الدىمەن وسىعان نۇكتە قويۋىمىز كەرەك.
مەن قازاقستاندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اياۋسىز كۇرەس ءجۇرىپ جاتقانىنا قۋانامىن. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جەمقورلارعا ەشقانداي اياۋشىلىق بولمايتىنىن باياعىدا ايتقان. ەلباسىنىڭ ول ءسوزى ناتيجەسىز دە ەمەس. مىسالى, سوڭعى جىلدارى قىزمەت بابىن پايدالانىپ, جەمقورلىققا دەن قويعانداردىڭ قانشاسى تورعا ءتۇستى.
– ءسىز مينيستر كرەسلوسىنان كەتكەننەن كەيىن قازاقستاننىڭ ىشكى ىستەرىن پوگونسىز مينيسترلەر باسقاردى. بۇل حالىقتىڭ اراسىندا «وسىنداي ەڭ ماڭىزدى بۋىندى باسقارۋ ءۇشىن گەنەرال بولۋدىڭ قاجەتى دە جوق ەكەن» دەگەن پىكىر تۋدىردى...
– كۇش قۇرىلىمدارىن پوگونسىز ادامدار باسقارۋ تاجىريبەسى باتىس مەملەكەتتەرىندە بۇرىننان بار. ال قازاقستاندا بۇل ءتاجىريبەنى قولدانۋ ايتارلىقتاي جەمىستى بولا قويعان جوق. بىراق ولاردىڭ ارقايسىسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىن باسقارۋدا وزدەرىنىڭ جاقسى باسقارۋشى ەكەنىن تانىتا ءبىلدى. ەگەر كۇش قۇرىلىمدارىن پوگونسىز مينيسترلەر باسقارسا, ونىڭ ورىنباسارلارىنىڭ, اينالاسىنداعى پوگوندىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتا تۇسەدى. ارينە, مينيستردىڭ تەرگەۋ يزولياتورىنا بارىپ جاۋاپ الۋى, جەدەل جۇمىستارعا ارالاسۋى مىندەت ەمەس. ەڭ باستىسى, وسىنداي جاۋاپتى سالانىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرا الۋى. مەنىڭشە, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىن پوگونسىز-اق باسقارعان ءۇش مينيستر دە وسى دەڭگەيدەن تابىلا ءبىلدى. بىراق, پرەزيدەنتتىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى لاۋازىمىنا كاسىبي پوليتسەيدى وتىرعىزۋىنا قاراپ-اق, كوپ تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. بىزدە قاشان كۇشتى ازاماتتىق قوعام ورنايدى, قاشان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى اشىق بولادى, قاشان مىقتى كاسىبي كادرلار وزەگى قالىپتاسادى, سول كەزدە پوگونسىز مينيسترلەر تاعايىنداۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن ءبىرىنشى ادامنىڭ ءرولى وتە زور. مىسالى, بارلىق باعىنىشتى ادامدار جاۋاپكەرشىلىكتەن قورقىپ, سول ءبىرىنشى ادامنىڭ پارمەنىن كۇتىپ وتىرادى. بۇل جاعدايدا ارينە سول پارمەن بەرەتىن ادامنىڭ كاسىبي مامان بولعانى ابزال. ەگەر ول تەك «اكەل-اكەل» دەگەن ۇستانىممەن جۇمىس ىستەسە, وندا باعىنىشتىلارى ناعىز كەرەك نارسەنى بەرە المايدى. كەرىسىنشە, وزدەرىنە قولايلى ءنارسەنى بەرەدى. ەڭ قاۋىپتىسى, ءبىرىنشى باسشىنى الداۋ باستالادى. ءوزىنىڭ كاسىبي تاجىريبەسىزدىگىنەن ول باسشى دۇرىس شەشىم قابىلداي المايدى.
پوگونسىز مينيسترلەر ءبىر قىزمەتتەن ءبىر قىزمەتتى ارتىق قويىپ تا تاجىريبە جاساپ كوردى. مەنىڭ ويىمشا, پوليتسيا قىزمەتىندە «تۋعان ۇل نەمەسە وگەي ۇل» دەگەن ۇعىم بولماۋى كەرەك. بۇل كادرلاردىڭ ءبىر قىزمەتتەن ءبىر قىزمەتكە جۇگىرۋىنە, ولاردىڭ اراسىندا ابىرجۋشىلىقتىڭ تۋىنا اكەلىپ سوعادى. سوڭعى جىلدارى جەدەل-تەرگەۋ اپپاراتىنىڭ بوساڭسىپ كەتكەنى بايقالادى. ال بۇل قالاي ايتقاندا دا ىشكى ىستەر ورگانىنداعى ەڭ باستى قۇرىلىم. پروكۋراتۋرانى كاسىبي پروكۋرور, سوتتى كاسىبي سوت, ال, پوليتسيانى كاسىبي پوليتسەي باسقارۋى كەرەك. قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ باسشىسىنىڭ كەرەمەت جەدەل قىزمەتكەر بولماۋى مۇمكىن, بىراق مىندەتتى تۇردە ۇلكەن بەدەلگە يە ساياساتكەر بولۋى كەرەك. اينالاسىنداعى وقيعالارعا تالداۋ جاساي الاتىن تاجىريبەسى بولۋى كەرەك.
قازىرگى مينيستر قالمۇحامبەت قاسىموۆ – ناعىز ءوز ورنىنا كەلگەن ادام. ول – جەدەل ۋاكىلدەن باستاپ ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ بارلىق سالاسىنان وتكەن مامان. اباي اتامىز ايتقانداي, «كەتىگىن تاۋىپ قالانعان كىرپىش» قانا بەرىك تۇرادى.
– سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستان اۋماعىندا ورىن العان جاعدايلار ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قاراستى ارنايى قىزمەتتەردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرە ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىنىن بايقاتقانداي.
– راس. ءسىزدىڭ ايتايىن دەپ وتىرعانىڭىز مەنىڭ سوڭعى كەزدە اتالعان قۇرىلىم تۋرالى باسپاسوزدەردە جاريالانىپ جۇرگەن سۇحباتتارىمداعى وي عوي. «سۇڭقار» مەن «بۇركىت», «ارلان» – ەڭ قاۋىپتى قىلمىس وشاقتارىن جويۋ ءۇشىن ارنايى دايىندالعان قۇرىلىمدار. الماتى قالاسىنداعى قىلمىستىق وقيعالاردى ايتپاعاندا, جاقىن جىلدارداعى ەڭ اتىشۋلى وقيعا اقتاۋ قالاسىنداعى تۇزەۋ مەكەمەسىنەن قاشقاندار مەن اقتوبەدەگى وقيعا, كەشەگى تارازداعى قاندى قىرعىن كەزىندە ارنايى ماقساتقا پايدالاناتىن جاۋىنگەرلەردىڭ قىلمىسكەرلەردىڭ وعىنان قازا تاپقاندارى دا, جارالانعاندارى دا بولدى. بۇل جاۋىنگەرلەر تاراپىنان وقىس وقيعالارعا دايىندىقتىڭ وسال ەكەنىن كورسەتەدى. تىپتەن ولاردىڭ قىلمىسكەرلەردى ۇستاۋ كەزىندەگى قيمىلدارىنا دا كوڭىل تولمايدى. ءدال قازىرگى كەزدە ارنايى ماقساتتاعى جاۋىنگەرلەردى دايىنداۋعا ەشقانداي كەدەرگى جوق. جەتكىلىكتى قاراجات تا بولىنەدى, جاعداي دا جاسالادى. دەسەك تە, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان قازا تاباتىندار قاي كەزدە دە بولعان. پوليتسيا قىزمەتكەرى ءبىر جاعدايدا قىلمىسكەرلەردىڭ كۇتپەگەن شابۋىلىنان قازا تاپسا, ەكىنشى جاعدايدا وزدەرىنىڭ كاسىبي ساۋاتسىزدىعىنان دا قازا تاۋىپ جاتادى. قىلمىسكەرلەردى ۇستاۋدا تەك قارۋدىڭ عانا كومەگىنە سۇيەنۋ جەتكىلىكسىز. مىسالى, مەن ءوز باسىمنان وتكەن ءبىر عانا وقيعانى ايتىپ بەرەيىن. ىشكى اسكەر قولباسشىسى بولىپ تۇرعان كەزىمدە پاۆلوداردا ءبىر اسكەري قىزمەتكەر اۆتوماتپەن دۇكەن ساتۋشىسىن كەپىلگە الدى. جەرگىلىكتى جەردەگى پوليتسيا باسشىلىعى بارلىق شارانى قولدانعانمەن سولداتپەن كەلىسىمگە كەلە الماي, ەندى شابۋىلعا كوشۋدى جوسپارلاپ جاتتى. سول كەزدە مەن استانادا ءوزىمنىڭ كابينەتىمدە وتىرىپ, ءتۇن جارىمىندا دەزەرتيرمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, كەلىسىمگە كەلدىم. قاتتى كۇيزەلىس جاعدايىنداعى جاۋىنگەر مەنىمەن اڭگىمەلەسىپ تۇرىپ, ءوز ەركىمەن قارۋىن تاستادى. ال قىلمىسكەرمەن مەنىڭ تىكەلەي سويلەسۋىمنىڭ ءوزى مەرگەندەر مەن شابۋىلشىلارعا ۇلكەن ساباق بولدى.
كۇتپەگەن جەردەن ورىن العان قىلمىستىق وقيعا كەزىندە كوبىنە جول پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى زارداپ شەگەدى. مىسالى, تارازدا تۋرا سولاي بولدى. ونىڭ سەبەبى – جول پوليتسياسىنىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا ساپتان تابىلۋى. ال مۇنداي وقيعالار كەزىندە جاڭاعى ارنايى قىزمەتتەردى دابىل بويىنشا كوتەرىپ, ولار جينالىپ وقيعا ورنىنا كەلگەنشە ۋاقىت كەتەدى. مەن مىنانداي ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى – وبلىس ورتالىقتارىندا, ءىرى قالالاردا ارنايى ماقساتتاعى قۇرىلىمداردىڭ تاۋلىك بويى كەزەكشىلىگىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. ەگەر كەشە تارازدا مۇنداي وقيعالارعا دايىندىعى مىقتى «سۇڭقار» نەمەسە «ارلان» ارالاسسا, مۇمكىن قايعىلى وقيعا بولماس پا ەدى.
– قايىربەك شوشان ۇلى, ەڭ قورقىنىشتىسى, تەرروريزمنىڭ شەتى بىزگە دە جەتتى. باسقانى ايتپاعاندا, كەشە عانا تارازدا ءجانە بورالدايدا بولعان وقيعالار ادامدار ساناسىندا ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر...
– بۇل جاعدايلارعا تولىق باعا بەرۋ – مەن ءۇشىن قيىنداۋ. ويتكەنى مەن دە سىزدەر سياقتى وقيعانىڭ بارىسىن باسپاسوزدەن عانا باقىلاپ وتىرمىن. تەك مەن وسى وقيعالاردىڭ نەدەن تامىر العانىن عانا ايتا الامىن. ول – ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ جەدەل يسلامدانۋى. سونداي-اق, مۇنداي وقيعالاردىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – قازاقستانداعى ءارتۇرلى مۇسىلماندىق اعىم وكىلدەرىنىڭ زاڭعا قاراما-قايشى ارەكەتتەرى. ولار زاڭ تىڭدامايتىن مۇسىلماندار اراسىندا وزدەرىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن دە وسىنداي ارەكەتتەرگە باراتىن سياقتى. ال قازاقستان – ءوزىن مۇسىلمان الەمىندە تۇراقتى مەملەكەت ەكەنىن ءدالەلدەگەن ەل. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ەلدە تەرروريزمنىڭ جاپپاي دامۋىنا العىشارت جوق دەپ ەسەپتەيمىن.
ءبىر وكىنىشتىسى, بىزدە مۇسىلماندار ۇستاناتىن ءدىننىڭ ماڭىزدىلىعى ورىس تىلىندە ناسيحاتتالمايدى. قازىر ادامداردىڭ يسلام ءدىنىن تەرروريزممەن بايلانىستىرۋىنا ەڭ باستى سەبەپ – وسى. سوندىقتان مەن ەلىمىزدەگى بارلىق ارداگەرلەر اتىنان قازاقستان حالقىن سابىرلى بولۋعا شاقىرامىن. وسەكتىڭ ورتىنە ماي قۇياتىنداردىڭ تۇزاعىنا ءتۇسىپ قالمايىق دەگىم كەلەدى.
– جاڭا قابىلدانعان زاڭعا بايلانىستى قۇلشىلىق ەتەتىن بولمەلەردى, تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە مەشىتتەردى جابۋ دەگەنگە قالاي قارايسىز؟
– ماسەلە زاڭدا ەمەس. بۇل زاڭ ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنا ءسايكەس قابىلداندى. كونستيتۋتسيادا قازاقستاننىڭ زايىرلى مەملەكەت ەكەنى انىق ايتىلعان. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن حالىققا زايىرلى مەملەكەتتىڭ قانداي مەملەكەت ەكەنىن تۇسىندىرگەن جوقپىز. زايىرلى مەملەكەت دەگەنىمىز ءدىن مەملەكەتتەن بولەك دەگەن ءسوز. ولار ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەيدى, بىراق بىرىگىپ كەتە المايدى. ءدىن مەملەكەتتىك بولسا, وندا ول مەملەكەت زايىرلى ەمەس, تەولوگيالىق مەملەكەت بولادى. سوندىقتان دا بىزدە مەملەكەتتىك ورگانداردا قۇلشىلىق ەتەتىن ورىندار بولماۋى كەرەك. بىراق, قوعامدىق ۇيىمداردا اشىلسا, وعان ەشكىم تىيىم سالا المايدى. قۇدايعا قۇلشىلىق جاسايتىن ورىن – مەشىت. كەزىندە بىزدە رەسپۋبليكا بويىنشا بار-جوعى 68 مەشىت بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى 5 مىڭنان اسادى. ەگەر قۇدايعا قۇلشىلىق جاساعىڭ كەلسە, مۇسىلماننىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرى – نامازىڭدى قازا قىلعىڭ كەلمەسە, ورىن تاباسىڭ. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىشىنەن ارنايى نامازحانا تالاپ ەتۋ ورىنسىز. بىراق, مەن جابىق مەكەمەلەردە قۇلشىلىق ەتەتىن ورىننىڭ بولعانىن قولدايمىن.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋدە, كادرلار دايارلاۋدا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلدى. بۇل شارالار بولاشاقتا ەلدە قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋ ىسىنە بەرىك نەگىز قالايدى. ال قازاقستاندىق پوليتسەيلەردىڭ, پايدالانا بىلسە, زامان تالابىنا ساي بيىكتەن كورىنە الارلىق مۇمكىندىكتەرى مول.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءالىمجان جارىلقاعانوۆ, ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ءۇشىن.
