جولاي «جەتىسۋ – جەردىڭ كوركى» دەۋشى ەدى, ارمانسىز ارالاپ كورەيىنشى» دەگەن ويمەن, تابيعاتىنا ءسۇيسىنىپ, جول-جونەكەي ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرگە ءجىتى قاراپ كەلە جاتادى. ءبىر كەزدە اسقاق تا ايبىندى الاتاۋعا كولبەي جاتقان سونادايدان مەنمۇندالاپ كورىنگەن اۋىلعا كوزى ءتۇسىپ, ىنتاسى اۋادى. جۇرگىزۋشى جىگىتكە: «تارتشى مىنا ءبىر اۋىلعا» دەپ بۇرىلۋىن وتىنگەنمەن: «كوزگە جاقىن كورىنگەنمەن, ءبىرتالاي جەر عوي, اعاي» دەپ كونە قويمايدى. بىراق بەكەڭ دە تاباندى جىگىت ەكەن, ايتقانىن ىستەتىپ, الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنا قاراستى اقتەرەك اۋىلىنا قاراي بەت تۇزەيدى. تەپ-تەگىس سايراپ جاتقان تاسجولمەن اۋىلعا كىرىپ, ءتۇپ-ءتۇزۋ كوشەلەرىمەن كولدەنەڭىنەن دە, ەنىنەن دە ءارلى-بەرلى كوكتەپ ءوتىپ, ءبىراز ارالايدى.
«جولاي اقتەرەك دەگەن كەرەمەت ءبىر تامىلجىپ تۇرعان اۋىلدى كوردىم. مۇنتازداي تازا كوشەلەرىنىڭ وقتاي تۇزۋلىگى سونشا, اۋىلدىڭ اياعىندا تۇرىپ باس جاعىن تۇسپالداۋعا بولادى. ءار ءۇي شارباقپەن, بولماسا قازىرگى زامانعى ءساندى قورشاۋمەن قورشالعان. مۇنداي جەر, مۇنداي سۇلۋ تابيعات, مۇنداي اۋىل بولادى ەكەن-اۋ دەپ ويلاماپپىن», دەپ تاڭدانىسىن جاسىرماعان باكەڭ جەتىسۋ جەرىنەن العان اسەرىن بىشكەكتەگى ۇلكەن داستارقان باسىندا ايتادى. ال بۇل اڭگىمەنى بىزگە وسى القالى جيىنعا «ەگەمەننەن» قاتىسىپ, جازۋعا بارعان تانىمال جۋرناليست ايگۇل احانبايقىزى ودان ءارى اسىرەلەپ جەتكىزسىن. تۋعان جەرىڭدى اۋزى دۋالى ازاماتتار ماقتاپ جاتسا, قالاي ماقتانىپ, مارقايماسقا...
ەندى سول بەكەڭدى قىزىقتىرىپ, تاڭداي قاقتىرعان اۋىلدىڭ قالعان اڭگىمەسىن ءبىز ايتايىق...
كىشكەنە كەزىمىزدە ۇلكەندەردىڭ «ازاماتىن كورىپ, اۋىلىن تانى» دەگەن ءسوزى قۇلاعىمىزدا قالعانمەن, بۇگىندە ونى وزگەرتىپ «باسشىسىن كورىپ – اۋىلىن تانى» دەپ وزگەرتىپ ايتساق, ەش سوكەتتىگى جوق شىعار. ويتكەنى قۇم ىشىندەگى التىن سياقتى, ەلگە ىستەگەن ءىسىن بالسىنبەيتىن, جاقسىلىق جاساسا جار سالمايتىن, اتتاندامايتىن ەلەۋسىزدەۋ ءجۇرىپ-اق قىرۋار شارۋانىڭ بەتىن قايىرىپ, ءوز ار-وجدانىنىڭ الدىندا ادال ەڭبەگىن تۋ ەتەتىن اردا ازاماتتار بولادى. مىنە, سونداي ازاماتتىڭ ءبىرى – اقتەرەك اۋىلىنىڭ ءتول تۋماسى, تۇڭعيىق تەرەڭ سۋدىڭ بىلىنبەي اعاتىن اعىسى سياقتى, سالماقتى دا سابىرلى مىنەزگە باي, اباي حاكىم ايتپاقشى, «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باساتىن» تەمىرلان ءشاينۇسىپوۆ باۋىرىمىزدىڭ ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان تۋعان جەرىنە, ايماعىنا جاساپ جاتقان يگى ىستەرىنىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جاقسارعان, قازان-وشاعى جوعارى.
سوناۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا اۋىلدان بەرەكە قاشىپ, ءبىر سابىندى ءبىر قويعا ايىرباستاعان زامان تۋعاندا دا بۇل اۋىلدىڭ ىنتىماعى جاراسىپ, ناپاقاسى تاۋسىلعان جوق. بۇرىن وسى جامبىل اۋدانىنىڭ بىرنەشە شارۋاشىلىعىندا باس مامان بولىپ, سوۆحوز باسقارىپ تاجىريبە جيناقتاعان تەمىرلان 1994 جىلى «اقتەرەك» وندىرىستىك كووپەراتيۆىن باسقارۋعا كەلگەندە جيىرما شاقتى تەحنيكا, ەكى باس ءىرى قارا, ىرىمعا قوي مەن جىلقى قالماعان-دى. ول ازداي بيۋدجەتكە 30 ملن, ەلەكتر جارىعىنا 2,5 ملن, جەكەمەنشىك شارۋا قوجالىقتارىنا 5 ملن تەڭگە قارىز مويىندارىنا ىلىنگەن. وسىلايشا تەمىرلانعا ءبارىن باسىنان باستاپ, اۋىلدى قيىن ءبىر كەزەڭدەردەن الىپ شىعۋعا تۋرا كەلەدى. ول الىپ شىقتى دا. ويتكەنى وندىرىستىك كووپەراتيۆ – بۇگىندە ىرىلەندىرىلگەن «اقتەرەك» شارۋا قوجالىعى اتانعالى ناتيجە جەر مەن كوكتەي.
3750 حالىق تۇراتىن تازا قازاقى اۋىلدا 680 ءتۇتىن بار. 200 ادام جۇمىس ىستەيتىن «اقتەرەك» شارۋا قوجالىعىنان باسقا اۋىلدا 107 جەكە شارۋا قوجالىقتارى دا ءوز قام-قارەكەتتەرىن جاساۋدا. ءدال بۇگىنگى كۇنى مامىراجاي اۋىلدان 50 مىڭعا جۋىق قوي, 6 مىڭداي ءىرى قارا, 3 مىڭعا تارتا جىلقى ءورىپ شىعادى. جىل سايىن شارۋا قوجالىعىنىڭ ەڭبەككەرلەرى بىتىك ەگىن ءوسىرىپ, ءار گەكتاردان 14-15 تسەنتنەردەن استىق جيناپ, قامبالارىنا 5-6 مىڭ تونناداي بيدايىن قۇيىپ الادى. 2007 جىلى 4 گا جەرگە جەمىس اعاشتارىن وتىرعىزىپ, بۇگىندە جايقالىپ ءوسىپ تۇر. ونى ساتىپ جاتقان جوق, جۇمىسشىلارعا ءبولىپ بەرەدى, ال كەلگەن اعايىندار تەك بۇتاعىن سىندىرماي السا دەيدى.
جىل سايىن قوجالىق مۇشەلەرىنە باۋ-باقشا داقىلدارىن, 5 توننا كومىر, بيداي, جەمىن-ءشوبىن تەگىن ءتۇسىرىپ بەرەدى. اۋىلىمىز اۋدان ورتالىعىنان 90 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقاندىقتان حالىققا تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ سالاسى دا وڭتايلى ۇيىمداستىرىلعان. شاشتاراز, ءدارىحانا, دۇكەن, مەيرامحانا, ناۋبايحانا, بيليارد اۋىل ادامدارىنا قالتقىسىز قىزمەت جاساۋدا. ەڭ ءبىر قۋانارلىق جايت, الاقانداي اۋىلدا «داريا» جەكەمەنشىك بالاباقشاسىندا 50 كىشكەنە بالاقاي تاربيەلەنۋدە.
«ەكىنشى استانا»
جامبىل اۋدانىنىڭ ەڭ شەتكەرى اۋىلى بولعانىمەن, اقتەرەكتەگى تىڭ سەرپىلىس, جاڭا زامانعا ۇمتىلىس ەلدىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتەرى حاق. ول – ەلدىڭ مەرەيى, ونى باسقارىپ وتىرعان باسشىنىڭ دا مەرەيى. ەڭ ءبىر اۋىز تولتىرىپ, ماقتانىپ, مارقايىپ ايتار يگىلىكتى ءىس – قانداي قيىن زامان بولسا دا اقتەرەكتە ءبىر ءۇيدىڭ مۇرتى بۇزىلمادى, اۋىلدان ءبىر ادام كوشىپ كەتپەدى. جاقسى زاماننىڭ كورىنىستەرى عوي, قايتا اۋىلدىڭ شەتىنەن ءبىر كوشە اق شاڭقان ۇيلەر ءتۇستى. ون ەكى جىلدا اۋىلدا 90 جاڭا ءۇي بوي كوتەرگەن. ء«وز ءۇيىم – ولەڭ توسەگىم» دەگەن, اركىمنىڭ قۇتتىحاناسى – باسىندا ءوز باسپاناسى, قارا شاڭىراعىنىڭ بولۋى ادام ومىرىندەگى بىتىرگەن ماڭىزدى ءبىر ءىسى, قۋانىشتىڭ تورەسى ەمەس پە! ءۇي بولعاندا قانداي؟! بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي ەۋروپالىق ستاندارتپەن سالىنعان زاماناۋي ۇلگىدەگى بولمەلەرى كەڭ, جۋىناتىن جەرى, اجەتحاناسى ىشىندە ءزاۋلىم ۇيلەر سالىپ, تەك كىلتىن ۇستاتتى. اۋىلدىڭ ايتقىشپەكتەرى بولسا: «مەملەكەتتىڭ قول- جەتىمدى باسپانا باعدارلاماسى» دەيدى, باسقا اۋىلدا ول قولجەتىمدى مە, جەتىمسىز بە, قايدام. ال بىزدە ناعىز قولجەتىمدى باسپانا. قۇرىلىس جۇرگىزىپ, ءۇي تۇرعىزۋ جاعىنان ءبىزدىڭ اۋىلىمىز ەكىنشى استاناعا اينالدى» دەپ, توي-تومالاق, اس-جيىنداردا ەل ىشىندەگى تىرلىككە ريزا بولىپ, ماقتاناتىن جاعدايعا جەتكەن. راس, جاعدايى بارلارى وزدەرى ارەكەت جاساسا, تۇرمىس-تىرشىلىگى ورتاشا قاراپايىم قوجالىق مۇشەلەرىنە, جاس وتباسىلارىنا ۇجىم باسشىسى ءۇي تۇرعىزىپ بەرۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.
باستاما قالاي باستالعان, ونى تەمىرلاننىڭ ءوز اۋزىنان ەستىلىك.
– اۋىلىمىز – ءجۇز پايىز قازاقى اۋىل. جامبىل وبلىسىندا دۋنگانوۆكا اۋىلىندا تەك دۇنگەن اعايىندار, بولماسا ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنا بارساڭىز, ءبىر اۋىل نەمىس حالقى تۇرادى. كوشەلەرى, ۇيلەرى قانداي دەپ قازاقتاردىڭ وزدەرى تامسانىپ وتىرادى. سوندا ول اۋىلدان ءبىزدىڭ قاي جەرىمىز كەم؟! نەگە بىزگە دە جاقسى ۇيلەر, ادەمى قورشاۋلار سالماسقا؟!. نەگە كوشەمىزدى تازا ۇستاماسقا؟!. نەگە كوشەگە كۇل, قي توگەمىز. بىزدەر ءبىر-بىرىمىزبەن اعايىن-تۋىس, جەكجات بولىپ كەتكەن اۋىل بولعاندىقتان, جۇمىسشىلاردى قىزىقتىرۋ كەرەكتىگىن ويلادىم. ەكىنشىدەن, سوۆحوز تاراعان كەزدە وسى اۋىلعا ەڭبەگى سىڭگەن مەحانيزاتورلاردىڭ ەڭبەكتەرى باعالانبادى. 40 جىلداپ تراكتور ايداعان ازاماتتار نە دۇرىستاپ پاي المادى, نە دۇرىستاپ ۇلەستەرىنە قول جەتكىزبەدى. قانشاما جىل سوۆحوزعا ادال قىزمەت ەتكەن ادامداردىڭ قۇلايىن دەپ تۇرعان ۇيلەرىن كورگەندە سول كىسىلەرگە ىشتەي جانىم اشىپ, ءوزىمدى كىنالىدەي سەزىنەتىنمىن. ءسويتىپ 2006 جىلدان وسى ماسەلەنى قولعا الدىم. العاش ءوزىم دە قورقاقتاپ بىتىرە الامىن با, المايمىن با دەدىم. الدىمەن ەكى-ءۇش ءۇي سالىپ كوردىم. سوڭعى ءتورت-بەس جىلدا ون ۇيگە دەيىن سالدىق. استىق ءتۇسىمى ازايعان جىلدارى زەينەتكە شىعاتىن ديحان, ەلۋباي, تۇرسىنحان, مارقۇم مۇرات اعالار مەن جاس وتباسىلارىنا بەس ءۇي سالدىق. ونداعىم, زەينەتكەرلىك دەمالىسىنا قۋانىپ كەتسە دەگەنىم عوي. ارينە سول قاراجاتتى شارۋاشىلىقتىڭ دامۋىنا – كومباين, باسقا دا تەحنيكا الۋعا جۇمساۋعا بولار ەدى. بىراق ويلانا كەلە الدىمەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتايىق دەپ شەشتىم, – دەيدى توراعا.
جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىقپەن, قانداي قاراجاتقا, ول تەگىن بە, الدە نەسيەگە مە دەپ سۇراعانىمىزدا, ىسكەر باسشى ونىڭ دا ءجونىن ءتۇسىرىپ ايتتى.
– قوجالىق جىلدى پايدامەن اياقتاعاندا, كەڭەس مۇشەلەرىمەن اقىلداسىپ شەشەمىز. ماسەلەن, ديقان اعانىڭ ۇيىنە 500 مىڭ تەڭگە كەتتى دەلىك. ەكى جىل جالاقىسىنان از مولشەردە ۇستايمىز. ال ءبىز استىق بىتىك شىعىپ, قوجالىق پايدانى كوبىرەك تاپقاندا, قارىزدارىن قىسقارتىپ تاستايمىز. ال تولەمەيمىن دەسە – ءوز ەرىكتەرىندە. ويتكەنى ولارمەن كەلىسىمشارتقا وتىرمايمىن. ەگەر ەرتەڭ تولەي الماي قالسا, ولاردان «تارتىپ الامىن» دەگەن اڭگىمە دە جوق. ويتكەنى وسى اۋىلعا سىڭىرگەن ەڭبەگى بار. كەيبىرەۋى قيقاڭداسا ايتامىن: «اينالايىن, مەن ساعان ءۇي سالىپ بەردىم دەپ مىندەت ەتپەيمىن. ۇناماي جاتسام, باسقا جۇمىس تاۋىپ ال», دەيمىن.
ءبىر قىزىعى, ارينە, باسپانا سالىنىپ بىتكەن سوڭ يەلەرى قونىس تويىن جاساپ ءارى وسىنداي كەرەمەت ءۇيدى سىيلاعان تەمىرلاندارىنا راحمەت ايتۋ ءۇشىن قوناققا شاقىرعاندا, ىستىق, سۋىق سۋ ىشىندە, بولمەلەرى كەڭ سالىنعان ۇيلەردى كورگەن جۇبايى رايحان «وزىمىزگە كىشكەنە عانا بولسا ءۇي سالايىقشى؟» دەپ مازاسىن الا باستايدى. سودان اۋىلداستارىم ءسوز ەتە قويماس دەپ, جان-جاقتى ءوسىپ-ونگەن وتباسىنان شىققان تەمكەڭ كەڭىنەن وتىراتىن ءبىر وتاۋ تۇرسىن دەپ, ءبىر جاعىنان ەلدەن قالمايىن دەپ, وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءوزى دە ءۇي سالىپ, بالا-شاعاسىن قۋانتادى.
قايىرىمدى قول تامۇقتا كۇيمەيدى
ءيا, تەمىرلان وسى توپىراقتا تۋىپ-وسكەن جىگىت بولعاندىقتان, جەر جاعدايىن, اۋىل تىرشىلىگىن, ءتىپتى اۋىلدا تۇراتىن بەسىكتەگى بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ قام-قارەكەتىنەن, تۇرمىس جاعدايىنان جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا توي-تومالاق, ءولىم-جىتىمدە, تۇرمىسى ناشار وتباسىلارىنا قولىنان كەلگەن كومەگىن بەرۋدەن ايانىپ قالمايدى. ماسەلەن, اتا-اناسىنان ايىرىلعان تولەۋليەۆتەر وتباسىنا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الىپ بەردى. سونداي-اق اۋىلىندا قاراۋسىز قالعان قۇرىلىس عيماراتتارىن قايتا جوندەۋدەن وتكىزىپ, ەل يگىلىگىنە ۇسىندى. ونىڭ بۇل قامقورلىعىن اۋىلداستارى دا باعالاپ, اقتەرەكتىڭ بەل بالاسى اتانعان تەمىرلانعا قاشاندا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتقانى. مىنە, وسىنداي توگىلگەن تەر, جاساعان ەڭبەك ەسكەرۋسىز قالماي, قوجالىق توراعاسى 2008 جىلى «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
ارينە, اقتەرەكتىكتەرگە اۋدان, وبلىس اكىمدىكتەرى قاشاندا قولداۋ كورسەتىپ, كومەكتەسىپ وتىرادى. ۇكىمەتتەن سۋبسيديا بەرىلەدى. بۇعان دەيىن اۋداننان, وبلىستان بولىنگەن قاراجاتقا اۋىلداعى ورتا مەكتەپ كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, جامانتى كوشەسىنە اسفالت توسەلدى. ەڭ باستىسى «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىلعا سۋ كەلگەندە حالىق ەرەكشە قۋاندى.
قوجالىق قاشاندا اۋىلدا وتەتىن قانداي ءبىر ءىس-شارا بولسىن اۋىلدىق اكىمدىكپەن اقىلداسىپ, بىرىگىپ وتكىزەدى. اۋىل اكىمى, وسى توپىراقتىڭ ازاماتى عابيت شورتانباەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قالادا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار قارجىلاي اقشا جيناپ, اكىمدىك عيماراتىنىڭ ءىشى-سىرتىن سىلاپ, تەرەزە, ەدەنىن اۋىستىرىپ بەرگەن. بالالارعا فۋتبول الاڭىن سالسا, جەرلەسىمىز ناۋرىزباي ايدابوسىنوۆ ءىنىمىز اۋىلداعى مەكەمەلەردىڭ اۋلالارىنا مىڭ ءتۇپ قاراعاي, ارشا, شىرشا كوشەتتەرىن وتىرعىزىپ, بۇگىندە جايقالىپ ءوسىپ, اۋىلعا ءسان بەرىپ تۇر. قوڭىرتوبە تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى مايتوبەدە سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا قامباسى استىققا, توسكەيى مالعا تولعان اقتەرەكتىكتەر ءاز ناۋرىز مەرەكەسىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعدايدا اتاپ ءوتىپ, ەلدىڭ مەرەيىن ءبىر كوتەرىپ تاستادى. وعان مۇرىندىق بولعان – اۋىل ازاماتتارىنىڭ بەرەكە-بىرلىگى, ىنتىماعى, وسىندا تۋىپ-وسكەن جاستاردىڭ ۇيىمشىلدىعى, سەرپىلىسى...
قۇرمەت تە قۇرمەتتى ادامعا جاراسادى ەمەس پە. ەلىمىزدە ءداستۇرلى وتكىزىلەتىن كومەككە ءزارۋ جاندارعا قولۇشىن سوزعان جومارت جاندارعا جىلىنا ءبىر رەت بەرىلەتىن «التىن جۇرەك» ۇلتتىق سىيلىعىنىڭ «جىلدىڭ قايىرىمدىلىق اتالىمىنىڭ» تەمىرلان قالماش ۇلىنا بەرىلۋىن اۋىلداستارى قايىرىمدىلىقتىڭ, جاقسىلىقتىڭ قايتقانى, ەڭبەكتىڭ وتەۋى دەپ باعالاپ, بورىكتەرىن اسپانعا اتىپ, اۋىل بولىپ قۋاندى.
«قايىرىمدىلىق جاساساڭ, ءوزىڭ دە سونداي قايىرىمدىلىق كورەسىڭ» دەگەن. ءار ادام تۋعان جەرىن, تۋعان قالاسىن ءدال تەمىرلان باۋىرىمىزداي جاقسى كورىپ, تۇراقتى كومەكتەسىپ, كاسىبىنىڭ ءناسىبىن ەل پايداسىنا جاراتىپ, جاقسىلىق جاساسا, قانەكي. مۇنداي شاراعا جۇرەگى جومارت, تۋعان ەلىن, جەرىن تەمىرلانداي سۇيەتىن, قۇرمەتتەيتىن «التىن جۇرەكتى» ادام عانا بارا الماق.
– ءوزىم اۋىلىما ريزامىن. كەيدە ونى مەنىڭ اتىممەن بايلانىستىرعىلارى كەلەدى. مەن ولاي دەپ ويلامايمىن, ءبىزدىڭ جەرىمىز دە, حالقىمىز دا جاقسى. ەڭبەكقور, شارۋاقور, ۇلكەنىن سىيلاپ, كىشىسىنە ىزەت كورسەتە بىلەتىن ناعىز قازاقى اۋىل. ەگەر قازاقى اۋىل قايسى دەسە, ۇيالماي كورسەتەتىن ول – مەنىڭ اۋىلىم. سول ءۇشىن ءالى دە جۇمىس ىستەيمىن, شامام كەلگەنشە ءبىر ادامدى رەنجىتپەۋگە تىرىسامىن. ويتكەنى مەنىڭ ۇرپاعىم ەرتەڭ اۋىلعا كەلگەندە اكەسىنىڭ, اتاسىنىڭ جاساعان ىسىنە ۇيالماۋى كەرەك, – دەيدى تەمىرلان باۋىرىمىز اعىنان جارىلا.
* * *
اۋىلدىڭ شارۋاسى بىتكەن بە؟ جاز كەلسە, قىسقا قامدانادى. كوكتەمدە مال تولدەتىپ, ەگىن سالادى, كۇزدە جينايدى. وسىلايشا قازاقى قايماعى بۇزىلماعان اقتەرەك اۋىلىندا ىرىستىڭ ىدىسى تولىپ, بەرەكە-بىرلىگى ارتۋدا. ال جەرلەستەرى بولسا اۋىلدىڭ اجارىن كەلتىرىپ, ۇركەردەي اعايىننىڭ نەسىبەسىن ارتتىرىپ وتىرعان جاڭاشىل دا جىگەرلى باسشىسىنان تاعى دا تىڭ ىستەر, جاعىمدى جاڭالىقتار كۇتەدى...
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
