جەلتوقساندا قازاقستان ءوزىنىڭ 20 جىلدىق تاۋەلسىزدىگىن اتاپ وتەدى. قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا ەلىمىز بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە ءبىرىنشى بولىپ, كسرو قۇلدىراۋ سالدارىن ەڭسەرە وتىرىپ, بىرنەشە ماڭىزدى كەزەڭدەردەن ءوتتى, نارىقتىق ەكونوميكاسى مەملەكەت مارتەبەسىن الدى. ەكونوميكامىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, ەلدىڭ جىلدام نارىقتىق دامۋىنا كوپ دارەجەدە قارجى سەكتورىنىڭ مىندەتتەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋ, رۋبل ايماعىنان شىعىپ, ءوز ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ ىقپال ەتتى. ءدال وسى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ مەملەكەتتىگىمىزدىڭ بۇكىل نىشاندارىن قالىپتاستىرۋدى اياقتاعان قادام بولدى جانە قازاقستانعا ءوزىنىڭ تاۋەلسىز ەكونوميكالىق ساياساتىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەكونوميكالىق رەفورمالاردى, اسىرەسە قارجى سەكتورىنداعى رەفورمالاردى ەكى ەكونوميكالىق: جوسپارلى جانە نارىقتىق مەكتەپتىڭ كۇرەسى جاعدايىندا جۇرگىزۋ وڭاي بولعان جوق. سوعان قاراماستان قارجى جۇيەسى سالىستىرمالى تۇردە نارىقتىق وزگەرىستەر ارناسىنا تەز ءسىڭىپ كەتتى, داعدارىستار سىنىنان ءوتىپ, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى دامىعان ەل بەدەلىن راستاي الدى. مەملەكەت باسشىسى سەنىم بىلدىرگەن جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋدە بىلىمىنە سۇيەنگەن نارىقتىق قاتىناس ماماندارىنىڭ قاتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ قازىرگى توراعاسى گريگوري مارچەنكو دا بولدى. قازاقستاننىڭ 20 جىلدىق تاۋەلسىزدىگىن مەرەكەلەۋ قارساڭىندا سول تاريحي وقيعالارعا قاتىسقان گريگوري مارچەنكو ءجۋرناليستىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
جوسپارلىدان نارىقتىققا…
– گريگوري الەكساندروۆيچ, ەكونوميكامىزدى تاۋەلسىز ەتۋدە تەڭگەنى ەنگىزۋ ايتۋلى وقيعا بولدى. الايدا ەكونوميستەردىڭ, قارجىگەرلەردىڭ وتە ۇلكەن, ءتىپتى اسا جاريا بولماعان جۇمىسى بۇل كۇنگە جەتۋىمىزگە ىقپال ەتتى. قر جوعارعى كەڭەسى قابىلداعان «قازاق كسر-دەگى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» 1990 جىلعى 7 جەلتوقسانداعى زاڭدى بانك تاۋەلسىزدىگىنىڭ, ءتىپتى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جارشىسى بولدى دەپ ساناۋعا بولادى. قازىر, جىلدار وتە كەلە, سول قۇجاتتىڭ ەلىمىزدىڭ بانك جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە قازاقستاننىڭ نارىقتىق ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– راسىندا, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان جانە ونىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسى نارىقتىق قاتىناستارعا وتكەن ساتتەن باستاپ وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا بانك جۇيەسىن رەفورمالاۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. 1990 جىلى «قازاق كسر-دەگى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن زاڭنامالىق نەگىز قۇرىلدى. وسى زاڭ ارقىلى تۇڭعىش رەت كوممەرتسيالىق بانكتىڭ انىقتاماسى بەكىتىلدى جانە وزگە دە كرەديتتىك مەكەمەلەردى, ونىڭ ىشىندە ءوزارا كرەديتتەۋ قوعامدارىن, كرەديتتىك كووپەراتيۆتەردى, زەينەتاقى جانە ينۆەستيتسيالىق قورلاردى, لومباردتاردى قۇرۋعا رۇقسات بەرىلدى. جەكە بانكتەر, سونداي-اق شەتەلدىك كاپيتال قاتىسقان بانكتەردى اشۋعا رۇقسات ەتىلدى. ەكى دەڭگەيلى بانك جۇيەسى 1991 جىلى قالىپتاستى, مەملەكەتتىك سالالىق بانكتەر قايتا ۇيىمداستىرىلدى جانە كسرو مەمبانكىنىڭ رەسپۋبليكالىق بولىمشەلەرىنە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ورتالىق بانكتەرىنىڭ فۋنكتسيالارى بەرىلدى, سونداي-اق العاشقى كوممەرتسيالىق بانكتەر قۇرىلدى. جاڭا بانك جۇيەسىنىڭ ءبىرىنشى دەڭگەيىن قر ۇلتتىق بانكى بىلدىرەدى. بانك جۇيەسىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ باستامالارى بويىنشا جاڭادان ۇيىمداستىرىلعان بانكتەر, سول سياقتى بۇرىنعى كسرو شەڭبەرىندە بولعان مامانداندىرىلعان بانكتەر نەگىزىندە قۇرىلعان بانكتەر قالىپتاستىردى. ەكىنشى توپقا اتاپ ايتقاندا, پرومسترويبانك (تۇرانبانك), كازۆنەشەكونومبانك (الەمبانك), جيلسوتسبانك (كرەدسوتسبانك), كازسبەربانك, اگروپرومبانك كىردى. 90-شى جىلداردىڭ باسى ءتۇرلى قارجى ۇيىمدارىنىڭ, نەگىزىنەن ۇساق جانە ورتاشا كوممەرتسيالىق بانكتەر سانىنىڭ وتە تەز وسۋىمەن سيپاتتالدى. 1994 جىلعى جەلتوقساندا كوممەرتسيالىق بانكتەر سانى 184-كە جەتتى, ولاردىڭ كوبىسى قارجىلىق تۇرعىدان دارمەنسىز بولدى.
…ودان ءارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا
– كوپتەگەن بانكتەردىڭ قارجىلىق دارمەنسىزدىگى جاس قارجى جۇيەسىنىڭ ۇلكەن پروبلەماسى بولدى, الايدا ونى ۇلتتىق بانك جەدەل شەشتى. بانكتەر سانى 4 ەسە ازايدى, ءبىر بانكتى كاپيتالداندىرۋ دەڭگەيى ءوستى. 2000 جىلعا قاراي 48 بانك قالدى. بۇل رەتتە, ءسىزدىڭ بۇدان بۇرىن بەرگەن سۇحباتىڭىزدان كەلتىرسەم, ورتاشا بانكتىڭ «كورشى ەلدەردەگى ورتاشا بانك كاپيتالىنىڭ كولەمىنەن ءتورت ەسە ارتىق كاپيتالى» بولدى. بۇل قارجى سەكتورىن رەفورمالاۋدىڭ باستاماسى عانا بولاتىن. سول كەزدە تاعى قانداي مىندەتتەردى شەشۋ كەرەك بولدى؟
– ءيا, سول كەزەڭدە ۇلتتىق بانكتىڭ الدىندا بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋ ماسەلەسى وتە وتكىر تۇردى. بانكتەردى قۇرۋعا جانە ولاردىڭ قىزمەتىنە قويىلاتىن قاتاڭ تالاپتار, سونداي-اق قر ۇب-نىڭ بانك قىزمەتىن رەتتەۋ جونىندەگى مول وكىلەتتىكتەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قر بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» 1995 جىلعى 31 تامىزداعى زاڭ كۇشى بار جارلىعىندا بەكىتىلدى. ول بانك قىزمەتىن جانە بانكتىك قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى نەگىزىندە ازىرلەندى. جاڭا زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ, 1995 جىلى بانكتىك رەتتەۋ جانە قاداعالاۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە ۇلتتىق بانك بانك جۇيەسىن قايتا قۇرىلىمداۋدى باستادى. رەفورمانىڭ باستى مىندەتى اقشا رەسۋرستارىن ورتالىقتان قايتا ءبولۋدى بارىنشا قىسقارتۋ بولدى. بانك جۇيەسىن رەفورمالاۋ بارىسىندا اقشا-كرەديتتىك رەتتەۋدىڭ ادىستەرى مەن قۇرالدارى ودان ءارى جەتىلدىرىلدى, بانكتەردى قايتا قارجىلاندىرۋ تەتىگى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىرادى. بانكتەر حالىقتىڭ جيناق اقشاسىن, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ بوس قاراجاتىن جانە سىرتقى زاەمداردى ءوز بەتىنشە تارتۋى ارقىلى ەكونوميكانى كرەديتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس بولدى. بانك سەكتورىن نىعايتۋ جانە ودان ءارى ءوسىرۋ ماقساتىندا 1996 جىلدىڭ سوڭىندا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ءوتۋ باعدارلاماسى قابىلداندى, ونىڭ شەڭبەرىندە بانكتەردىڭ كاپيتال جەتكىلىكتىلىگى, اكتيۆتەردىڭ ساپاسى, مەنەدجمەنت دەڭگەيى, بۋحگالتەرلىك ەسەپتى جۇرگىزۋ, اقپارات ەنگىزۋ جانە بەرۋ بولىگىندە حالىقارالىق ستاندارتتارعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن قول جەتكىزۋى كوزدەلدى. بانكتەردى ينۆەستيتسيالىق جانە دەپوزيتتىك رەتىندە ءبولۋ ءوز كۇشىن جويدى, بانك قىزمەتىنىڭ تۇرلەرىن كەڭەيتۋ كوزدەلدى. بانكتەردى اشۋعا جانە ولاردى ليتسەنزيالاۋعا, ىشكى باقىلاۋىنا جانە بانكتەردەگى راسىمدەرگە بارىنشا جوعارى تالاپتار ەنگىزىلدى, بانكتىڭ قارجىلىق جاي-كۇيىنە CAMEL جۇيەسى بويىنشا رەيتينگىلىك باعالاۋ ەنگىزىلدى. كەيىننەن جەكە تۇلعالاردىڭ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەگى سالىمدارىنا مىندەتتى ۇجىمدىق كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل سالىمشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ دەڭگەيىن جانە كەمشىلىگى بانك سەكتورىنىڭ ودان ءارى ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن نەگىزگى پروبلەما بولىپ تابىلاتىن حالىقتىڭ بانك سەكتورىنا سەنىمىن ايتارلىقتاي كوتەردى. بانك زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە شوعىرلاندىرىلعان بانكتىك قاداعالاۋدى, سونداي-اق ىشكى باقىلاۋدى باسقارۋ جانە تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ قاعيداتتارى مەن ادىستەرىن ەنگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى زاڭنامالىق جاعدايلار جاسالدى, بۇل بانكتەردىڭ, ونىڭ ىشىندە ۇلەستەس تۇلعالاردىڭ تاراپىنان ۇشىرايتىن تاۋەكەلدەرىن باعالاۋدىڭ وبەكتيۆتىلىگىن كوتەرۋگە جانە ارتىق تاۋەكەلدەردى شەكتەۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جىلدارى ىشىندە رەسپۋبليكانىڭ بانك سەكتورىن رەفورمالاۋ جونىندە ايتارلىقتاي جۇمىس جۇرگىزىلدى جانە قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ دامۋى ونداعى ورىن العان تاۋەكەلدەردى ەسەپتەگەندە حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىنداتىلدى. قازاقستاننىڭ قارجى سەكتورىن ودان ءارى دامىتۋ ونىڭ ساپالىق جەتىلدىرىلۋىنە, ونىڭ ىشىندە قارجى نارىعىنىڭ سەكتورلارىن دامىتۋ جونىندەگى ءتيىستى باعدارلامالىق قۇجاتتاردا ايقىندالعان مىندەتتەردى شەشۋگە, قارجى قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسىن, سونداي-اق وتاندىق قارجى نارىعىنىڭ اشىقتىعى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالاتىن بولادى.
تۇراقتاندىرۋ ماقساتىنداعى قاتاڭ ساياسات
– جاقىندا تەڭگە ءوزىنىڭ «كامەلەتتىك جاسىن» اتاپ ءوتتى. الايدا, بۇرىنعى رەسپۋبليكالار ەكونوميكالارىنىڭ جانە حالقىنىڭ ەكونوميكالىق, ادامدار اراسىنداعى كوپجىلدىق بايلانىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ءوزىنىڭ ۆاليۋتاسىن 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ەنگىزۋگە اسىقپاعانى بەلگىلى. 1992 جىلى العاشقى بولىپ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن بالتىق ەلدەرى, ازەربايجان, ۋكراينا, ۋاقىتشا اقشا بەلگىلەرىن – مولدوۆا جانە بەلارۋس, 1993 جىلعى مامىردا قىرعىزستان ەنگىزگەنىن وقىرمانداردىڭ ەستەرىنە تۇسىرە كەتسەم. رەسەي ءرۋبلىن 1992 جىلدىڭ سوڭىندا ەنگىزىپ, 1993 جىلعى شىلدە-تامىزدا كەڭەستىك ءرۋبلدىڭ اينالىستا بولۋىن تولىق توقتاتقان اقشا رەفورماسىن جۇرگىزدى. رۋبل ايماعىنان تەڭگەنىڭ ىعىستىرىلا باستاعانىن تۇسىنگەن كەزدە رەسپۋبليكا بيلىگى قىسقا مەرزىمدە تەڭگەنى ەنگىزدى. بۇل قادام ەكونوميكانىڭ قانداي وزەكتى مىندەتتەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى؟
– ينفلياتسيانىڭ تومەن قارقىنىن جانە تۇراقتى ايىرباستاۋ باعامىن قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق بانكتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزىلگەن العاشقى كۇندەردەن باستاپ-اق ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ ورنىقتىلىعىنا قول جەتكىزۋ جانە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن قاتاڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزدى. ءدال وسى ساياسات 5 جىلدىڭ ىشىندە ينفلياتسيانى ءتورت تاڭبالى ساننان ءبىر تاڭبالى تسيفرعا دەيىن: 1993 جىلعى 2165%-دان 1998 جىلى 1,9%-عا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار بيۋدجەت تاپشىلىعىن وتەۋگە جانە ەكونوميكانى كرەديتتەۋگە كرەديتتەر بەرۋ تەز ارادا توقتاتىلدى, كرەديتتىك اۋكتسيوندار جۇرگىزىلە باستادى. 1995 جىلدىڭ سوڭىندا كرەديتتىك اۋكتسيونداردىڭ وتىمدىلىككە قىسقا مەرزىمدى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ جونىندەگى فۋنكتسيالارى دامۋ بارىسىنداعى بانكارالىق اقشا نارىعىنا ءوتتى. ەكونوميكانى كرەديتتەۋ فۋنكتسيالارى بىرتىندەپ تولىعىمەن كوممەرتسيالىق بانكتەرگە ءوتتى, ال ۇلتتىق بانك ورتالىق بانكتەردىڭ ايرىقشا فۋنكتسيالارىنا كۇش سالدى. ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى بىرتىندەپ جەتىلدىرىلدى جانە ونىڭ قۇرالدارى كەڭەيتىلدى. اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ تەڭگە ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ پايدالانىلاتىن, قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسى, مىندەتتى رەزەرۆتەردىڭ نورمالارى جانە ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى ينتەرۆەنتسيالار سياقتى قۇرالدارىنا جاڭا قۇرالدار قوسىلدى. ۇلتتىق بانك مەنشىكتى باعالى قاعازدارىن – قىسقا مەرزىمدى نوتتاردى شىعارىپ, اشىق نارىقتا مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارمەن وپەراتسيالار جۇرگىزىپ, بانكتەردەن دەپوزيتتەر تارتا باستادى. اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋ تيىمدىلىگىنە «قر ۇلتتىق بانكى تۋرالى» 1995 جىلعى زاڭ ىقپال ەتتى, وعان سايكەس قر ۇب ءوز قىزمەتىندە تاۋەلسىز بولىپ, پرەزيدەنتكە عانا ەسەپ بەرەتىن بولدى. ساياسي قىسىمنان بوساعان سوڭ ۇلتتىق بانك ءتيىمدى بانك جۇيەسىن قۇرۋ جونىندەگى اۋقىمدى جۇمىسقا كىرىستى. كوممەرتسيالىق بانكتەردى قاداعالاۋدى كۇشەيتۋگە جانە ولاردىڭ سەنىمدىلىگىن كوتەرۋگە باسا نازار اۋدارىلدى. بانك جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ بىرنەشە باعدارلاماسى ورىندالدى. وتە قىسقا مەرزىمدە قازاقستان تمد-دا ءبىرىنشى بولىپ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشتى. قۇرامىندا اينالىس مەرزىمى 3 ايدان 10 جىلعا دەيىنگى ءتۇرلى قۇرالداردىڭ جەتكىلىكتى سانى بار مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار نارىعى كۇشتى دامي باستادى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ قارجى نارىعىندا قازاقستان قور بيرجاسى (KASE); قازاقستان بانكارالىق ەسەپ ايىرىسۋ ورتالىعى (قبەو), ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ قورى (ستكق), «قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى» اق (قدكق) جانە ت.ب. جۇمىس ىستەۋدە. تەڭگە ەنگىزىلگەن كۇننەن باستاپ وتكەن ۋاقىت ىشىندە ەلىمىز جالپى ەكونوميكالىق دامۋىندا دا قوماقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. ءوندىرىس تە تۇراقتى قارقىنمەن دامۋدا. ۇستەمە كىرىستەر ەسەبىنەن مەملەكەتتىك جيناق قاراجاتىن قۇرۋ ماقساتىندا 2000 جىلى ۇلتتىق قور قۇرىلدى. قازىر وتكەنگە كوز سالا وتىرىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتا رەتىندە تەڭگەنىڭ قالىپتاسۋى وڭاي بولمادى دەپ پايىمداۋعا بولادى, الايدا ۇلتتىق بانك ءىس-قيمىلدارىنىڭ ەكونوميكالىق تالاپتارعا سايكەس بولعانىن ۋاقىت كورسەتتى.
بارتەرگە جانە ءوزارا ەسەپكە قارسى
– قازىرگى ۇرپاققا ء«وزارا ەسەپ», «بارتەر» دەگەن سوزدەر تانىس ەمەس, الايدا 90-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا تەڭگەنىڭ ەنگىزىلگەن ساتىنەن باستاپ جەتى ايدىڭ ىشىندە سەگىز رەت دەۆالۆاتسياعا ۇشىراۋىنا كوبىنە وسى كورىنىستەر سەبەپ بولدى. بۇل احۋالدى قالاي وزگەرتتىك, مۇنداعى ۇلتتىق بانكتىڭ ءرولى قانداي بولدى؟
– راسىندا دا, 1993 جىلى ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزگەننەن كەيىن تەڭگە تەز السىرەي باستادى, ال ەكونوميكا بولسا قۇلدىراعان كۇيدە بولىپ, قارجى نارىعى دامىعان جوق. بۇدان باسقا ۇلتتىق ۆاليۋتا قالىپتاسقان العاشقى جىلدارى شەتەل ۆاليۋتاسىن ۇسىنۋدىڭ ىشكى كوزدەرى ەداۋىر تاپشى بولدى. سونىڭ سالدارىنان ۆاليۋتا قاراجاتىنىڭ ەلدەن اكەتىلۋى تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنا قىسىم كورسەتتى. ال 1994 جىلعى ناۋرىزدا جۇرگىزىلگەن ءوزارا ەسەپ باعامدى 4 ەسە دەرلىك قۇلدىراتتى. ەكونوميكانى, قارجى نارىعىن تۇراقتاندىرۋ, ينفلياتسيا دەڭگەيىن تومەندەتۋ ماقساتىندا 1994 جىلعى جازدان باستاپ ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك قاتاڭ ماكروەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ باعىتىن الدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ياعني ينفلياتسيانىڭ تومەن قارقىنىن جانە تۇراقتى ايىرباستاۋ باعامىن قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى مىندەتى بولدى. ءوندىرىستىڭ دامۋىنا, ەلگە شەتەلدىك كاپيتالدىڭ كەلۋىنىڭ ۇلعايۋىنا, وتاندىق ءىرى ينۆەستورلاردىڭ پايدا بولۋىنا قاراي ۇلتتىق ۆاليۋتا جانە تۇتاستاي العاندا ۆاليۋتا نارىعى نىعايدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىم ارتتى. ناتيجەسىندە ايىرباستاۋ باعامىنىڭ تەڭگەنى ەنگىزۋ كەزىندە قابىلدانعان رەتتەلمەلى وزگەرۋ رەجىمى 1999 جىلعى ساۋىردە ەركىن وزگەرمەلى باعام رەجىمىنە اۋىستىرىلدى, ول ۆاليۋتا نارىعىنىڭ تۇراقتانۋىنا جانە قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ سىرتقى نارىقتاردا باعانىڭ باسەكەگە قابىلەتىن ساقتاۋىنا ىقپال ەتتى.
داعدارىستان كەيىنگى جۇمىس…
– ۇلتتىق بانك ەكى جاقتى ماقساتتى: ناشار كرەديتتەر ۇلەسىن تومەندەتۋدى جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ كرەديتتىك قىزمەتىن جانداندىرۋدى وتكەن جىلدىڭ ماڭىزدى مىندەتى دەپ اتاپ ءوتتى. بانك سەكتورى جۇرگىزگەن جۇمىستى قالاي باعالايسىز؟
– بۇل ءبىر كۇننىڭ جۇمىسى ەمەس, سوندىقتان ارالىق قورىتىندىلار تۋرالى عانا ايتۋعا بولادى. جالپى العاندا بانك جۇيەسى بويىنشا كرەديتتىك پورتفەلدەگى جۇمىس ىستەمەيتىن زاەمداردىڭ ۇلەسى (5-ءشى ساناتتى زاەمدار, ءۇمىتسىز زاەمدار جانە بىرتەكتى كرەديتتەر بويىنشا پروۆيزيالار) اعىمداعى جىلعى قىركۇيەكتىڭ باسىنداعى جاعداي بويىنشا 35,57% قۇرادى. 2008-2009 جىلدارى بانكتەر پروبلەمالىق زاەمداردى قايتا قۇرىلىمداۋ ارقىلى كرەديتتىك پورتفەلدىڭ ساپاسىن باسقارۋدىڭ قولدا بار رەسۋرسىن پايدالاندى. بانكتەردىڭ بۇل باعىتتاعى ودان كەيىنگى قادامدارى قر سالىق كودەكسىنىڭ ءۇمىتسىز كرەديتتەردى بالانستان ەسەپتەن شىعارۋ ناتيجەسىندەگى پروۆيزيالار مولشەرىن تومەندەتۋدەن تۇسكەن كىرىستەرگە سالىق سالۋ جونىندەگى تالاپتارمەن, سونداي-اق ءۇمىتسىز زاەمداردى بالانستان ەسەپتەن شىعارعاننان كەيىن كەپىل زاتتارىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ پايداسىنا يەلىكتەن شىعارۋ ناتيجەسىندە قالعان سالالىق ەمەس اكتيۆتەردى (ونىڭ ىشىندە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى) باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينفراقۇرىلىمىنىڭ بولماۋىمەن شەكتەلگەن بولاتىن. بانكتەردىڭ كرەديتتىك پورتفەلى ساپاسىنىڭ تومەن بولۋى پروبلەماسىن شەشۋ ماقساتىندا ولاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن بولاتىن, ونى قر قارجىلىق تۇراقتىلىق جانە قارجى نارىعىن دامىتۋ جونىندەگى كەڭەس اعىمداعى جىلعى 11 ناۋرىزدا ماقۇلدادى. تۇجىرىمداما ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ پروبلەمالىق كرەديتتەرىن (جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن بايلانىستى كرەديتتەردى قوسپاعاندا) ساتىپ الاتىن جانە ولاردىڭ قۇنىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزەتىن مامانداندىرىلعان ۇيىمدى قۇرۋىن كوزدەيدى. جاقىن ۋاقىتتا بۇل ۇيىم مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتەتىن بولادى. ودان باسقا تۇجىرىمداما جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن بايلانىستى سترەسستىك اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ جانىنان ولاردىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارى نىسانىندا ۇيىمدار قۇرۋدى ۇسىنادى. كرەديتتىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ مىندەتى تۋرالى ايتار بولساق, جىلدىڭ 9 ايىندا بانكتەردىڭ كرەديتتىك پورتفەلىنىڭ ءوسۋى 11% قۇرادى. دەمەك, مىندەت شەشىلۋدە. بۇل ماسەلە توقسان سايىن جۇرگىزىلەتىن «كرەديت نارىعىنىڭ جاي-كۇيى جانە ولشەمدەرىنىڭ بولجامى» مونيتورينگىنىڭ رەجىمىندە قاراستىرىلادى. اتاپ ايتقاندا, ۋاقىتى بويىنشا سوڭعى جۇرگىزىلگەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردى توقسان سايىنعى زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا اعىمداعى جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا بانكتەردىڭ تاۋەكەل-مەنەدجمەنت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە نەسيە پورتفەلىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرعانى اتاپ وتىلەدى. بانكتەردىڭ كوپشىلىگى زاەمداردى قايتا قۇرىلىمداۋ كولەمىنىڭ جانە پروبلەمالىق كرەديتتەر بويىنشا كەپىل مۇلكىن ساتۋ جونىندەگى وپەراتسيالار سانىنىڭ تومەندەگەنىن دە اتاپ وتۋدە. بۇل رەتتە, بانكتەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ پىكىرىنشە, جەڭىلدىكپەن سالىق سالۋ جانە پروبلەمالىق اكتيۆتەر قورىن ىسكە قوسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قاۋلىنى جىلدام قابىلداۋ نەسيە پورتفەلىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولار ەدى.
… جانە داعدارىسقا قارسى توپتاما
– گرەكيالىق-ريمدىك بيۋدجەتتىك بورىش ماسەلەسى سىرتقى ورتانى دۇرلىكتىرىپ, جاھاندىق ەكونوميكا بويىنشا بولجامدارعا تەرىس ىقپالىن تيگىزدى. ماسەلەن, جاقىندا الماتىدا تانىستىرىلعان حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ەسەبىندە الەمدىك قارجى نارىقتارىنداعى قۇبىلمالىلىقتىڭ ءوسىپ بارا جاتقاندىعىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق بار. سوعان بايلانىستى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق بيلىگىنە بانك سەكتورىنداعى پروبلەمالاردى شەشۋمەن قاتار الەمدىك ەكونوميكاداعى احۋالدىڭ ناشارلاۋىنان تۋىندايتىن سالدارلارعا دايىن بولۋعا كەڭەس بەرەدى. بۇعان بايلانىستى ءسىز نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ۇسىنىمدارى ءىس جۇزىندە قازاقستان بيلىگى قولدانىپ قويعان شارالاردى قايتالايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ سوڭعى ەسەبى دە ەرەكشەلەنە قويعان جوق, وندا ساراپشىلار قازاقستانعا الەمدىك ەكونوميكاداعى احۋالدىڭ ناشارلاۋىنان تۋىندايتىن سالدارلارعا دايىن بولۋعا كەڭەس بەرەدى. سونىمەن قاتار 2012-2015 جىلدارى تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك الەمدىك ەكونوميكاداعى احۋال ناشارلاعان جاعدايدا داعدارىسقا قارسى بىرقاتار شارالاردى ازىرلەۋدە. ۇلتتىق بانك جۇمىستى مىناداي نەگىزگى باعىتتار بويىنشا جۇرگىزەتىن بولادى: • قىسقا مەرزىمدى وتىمدىلىكتى يكەمدى رەتتەۋ كىرەتىن قارجى جۇيەسىن كونترتسيكلدىك رەتتەۋ, قاجەت بولعان جاعدايدا پايىزدىق ستاۆكالاردى تومەندەتۋ جانە ەڭ تومەن رەزەرۆتىك تالاپتاردى جەڭىلدەتۋ, ماكروپرۋدەنتسيالدىق رەتتەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ; • اقشا نارىعىنداعى وتىمدىلىك كولەمىن يكەمدى رەتتەۋ ارقىلى باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ; • بانكتەردى قورلاندىرۋدىڭ ىشكى كوزدەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ; • ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ناقتى باعامىنىڭ ايتارلىقتاي اۋىتقۋىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان ۆاليۋتا ساياساتىن جۇرگىزۋ, سونداي-اق ەڭ تومەنگى مولشەرى تاۋارلار مەن قىزمەتتەر يمپورتىنىڭ كەمىندە 3 اي دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇراتىن ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى ازايۋىنىڭ الدىن الۋ جونىندە شارالار قابىلداۋ ارقىلى ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى مەن تولەم بالانسىنىڭ ورنىقتىلىعىن كوتەرۋ. تولەم بالانسىنىڭ ورنىقتىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى الىپساتارلىق وپەراتسيالاردى شەكتەۋ, كاپيتالدىڭ اكەتىلۋىمەن بايلانىستى وپەراتسيالاردى شەكتەۋ جونىندە, ىشكى ۆاليۋتا نارىعىندا شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن ۇسىنىس كولەمىن كوتەرۋ جونىندە شارالار قابىلداناتىن بولادى. تۇتاستاي العاندا ۇلتتىق بانكتىڭ بولاشاقتا دا قازاقستاننىڭ ماكروەكونوميكالىق دامۋىنا الەمدىك نارىقتاردىڭ تەرىس اسەرىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان ىقتيمال شارالاردى ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىراتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
– ربك جۋرنالىنان ءبىر دايەكتەمەدە: «قىركۇيەك ايىنىڭ وزىندە دوللاردىڭ رۋبلگە قاتىستى باعامى 13%-عا وسكەن. ەگەر, بانكيرلەردىڭ ايتۋىنشا, ەكى اي بۇرىن امەريكالىق جانە ەۋروپالىق ۆاليۋتالاردى اۋقاتتى كليەنتتەر عانا ساتىپ السا, ەندى ونى بۇكىل حالىق دەرلىك ىستەي الادى. بۇل 2008 جىلدىڭ كۇزىن ەسكە سالماي ما؟». قازاقستاندىقتارعا بۇل ءرۋبلدىڭ 2008 جىلدىڭ كۇزىندەگى كەزەڭدىك قۇنسىزدانۋىنان كەيىن تەڭگەنىڭ دە ءبىر ساتتە قۇنسىزدانعانىن ەسكە تۇسىرەدى. ونى قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋى كۇشەيتە تۇسۋدە, بۇل ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى بايىپپەن تۇزەتۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى. تەڭگە ءۇشىن ءبىر دوللار ءۇشىن 40 رۋبل بۇرىنعىسىنشا باعام ينديكاتورى بولىپ قالا بەرەدى, رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ مۇنداي السىرەۋى قازاقستاننىڭ ۆاليۋتا نارىعىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
– ەڭ الدىمەن, قىركۇيەك ايىندا رۋبل اقش دوللارىنا قاتىستى 10%-عا السىرەگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى, ال كەيىن قازاندا ول 6%-عا نىعايدى. جالپى العاندا باعامنىڭ جوعارى قۇبىلمالىلىعى رۋبلگە ءتان قۇبىلىس. سوعان بايلانىستى بەلگىلى ءبىر قىسقا ۋاقىتتى الىپ, سونىڭ نەگىزىندە اسىعىس قورىتىندى شىعارۋعا بولمايدى. امەريكالىق جانە ەۋروپالىق ۆاليۋتالاردى اۋقاتتى كليەنتتەر عانا ساتىپ العان جوق. حالىق تا شەتەل ۆاليۋتاسىن ارقاشان دا ساتىپ الىپ وتىردى. قازاقستان اۋماعىنداعى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنىڭ سانى وعان دالەل. تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋگە ۇمتىلا وتىرىپ ادامدار جيناقتاعان قاراجاتتارىن ءارتاراپتاندىردى. 2008 جىلمەن ەشبىر ۇقساستىعى جوق. مۇناي مەن شيكىزاتتىڭ الەمدىك نارىقتارداعى باعاسى قازىر ايتارلىقتاي جوعارى, ال بۇل باعالاردىڭ قۇلدىراۋى 2009 جىلى تەڭگەنىڭ دەۆالۆاتسياسىن جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇدان باسقا ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 40 رۋبلگە تەڭ كەلەتىن باعامنىڭ تەڭگە ءۇشىن قاۋىپتى ەكەندىگىن ەشكىم ەشقاشان ايتقان جوق.
ىشكى جالپى ءونىمنىڭ, ساۋدا كولەمىنىڭ, قارجىلىق كورسەتكىشتەردىڭ بەلسەندى ءوسۋى
– گريگوري الەكساندروۆيچ, ءسىز جاقىندا عانا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, پرەزيدەنتتى اعىمداعى قارجى-ەكونوميكالىق احۋال تۋرالى حاباردار ەتتىڭىز. باق-تاعى حابارلار بويىنشا, ءسىز, ەگەر مۇنايدىڭ, استىقتىڭ, مەتالداردىڭ الەمدەگى جوعارى باعاسى ساقتالسا, ماكروەكونوميكادا, ۆاليۋتا نارىعىندا جانە بانك سەكتورىندا تۇراقتىلىق ساقتالادى دەپ مالىمدەپسىز. ەكونوميكادا قازىر باسىم ۇردىستەر بۇل بولجامدى قامتاماسىز ەتە الا ما؟
– ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بايانداماسىندا اتاپ وتىلگەن وڭ ۇردىستەر باسىم. ەڭ ماڭىزدى سيپاتتاما: 2011 جىلعى 9 ايدا وندىرىلگەن جالپى ىشكى ءونىمنىڭ كولەمى 18,0 ترلن. تەڭگەگە جەتتى جانە 2010 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ناقتى كورسەتكىشپەن 7,0%-عا ۇلعايدى. 2011 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە ونەركاسىپ 4,3%-عا ءوستى, بۇل رەتتە ونىڭ قۇرامىنداعى وڭدەۋشى سالا 7,0%-عا, تاۋ-كەن ءوندىرۋ 2,4%-عا ۇلعايدى. ىشكى ساۋدا, ياعني بولشەك تاۋار اينالىمى 12,8%-عا ۇلعايدى, كولىك سالاسىنىڭ جۇك اينالىمى 15,4%-عا, بايلانىس 18,0%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعى 11,0%-عا, قۇرىلىس 2,9%-عا ءوستى. ەكونوميكاداعى باسقا وڭ جاعداي – سىرتقى ساۋدا كولەمىنىڭ ءوسۋى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 2011 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە 41,3%-عا ءوستى, بۇل رەتتە ەكسپورت 49,9%-عا, يمپورت 23,5%-عا ۇلعايدى. قارجى نارىعىنىڭ دا كورسەتكىشتەرى جاقسى. جىلدىڭ توعىز ايىندا رەزيدەنتتەردىڭ بانكتەردەگى دەپوزيتتەرى 16,7%-عا 8,6 ترلن. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. زاڭدى تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى 16,5%-عا 6,0 ترلن. تەڭگەگە دەيىن, حالىقتىڭ سالىمدارى (رەزيدەنت ەمەستەردىڭ شوتتارىن ەسەپتەگەندە) 15,8%-عا 2,6 ترلن. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. كرەديتتەۋ 2011 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە 10,9%-عا 8,4 ترلن. تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. زاڭدى تۇلعالارعا كرەديتتەر 12,5%-عا 6,2 ترلن. تەڭگەگە دەيىن, جەكە تۇلعالاردىكى 6,9%-عا 2,3 ترلن. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بۇل تسيفرلار – ەكونوميكانىڭ بەلسەندى ءوسۋىنىڭ كورسەتكىشتەرى.
2012: ەلدەردىڭ بولجامدارى وڭ
– ۇلتتىق بانكتىڭ كەلەسى 2012 جىلعا ارنالعان جوسپارلارى, مىندەتتەرى مەن بولجامدارى قانداي؟
– ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى قىسقا مەرزىمدى كەزەڭدە ايتارلىقتاي وزگەرىستەرگە ۇشىرامايدى. باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ونىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ قالا بەرەدى, بۇل ينفلياتسيانى ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە جىلدىق كورسەتكىشپەن 6-8% شەگىندە ۇستاۋدى بولجايدى. نەگىزگى ماقساتىن ىسكە اسىرۋمەن قاتار ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە ەلدىڭ قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قاجەتتى شارالاردى قولداناتىن بولادى. جۇرگىزىلىپ وتىرعان اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ سيپاتى ىشكى جانە سىرتقى ەكونوميكالارداعى احۋالعا بايلانىستى بولادى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانكتىڭ جەتكىلىكتى قۇرالدار تىزبەسى بار, ول ەكونوميكانىڭ جۇمىس ىستەۋ تالاپتارىنىڭ وزگەرۋىنە جىلدام جاۋاپ قاتۋعا جانە جۇرگىزىلىپ وتىرعان اقشا-كرەديت ساياساتىنا بەلگىلى ءبىر تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تۇتاستاي العاندا, ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ وتىرعان اقشا-كرەديت ساياساتى ەلدە ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا جانە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىل سايىن 7% دەڭگەيىندە ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى.
ءبىلىم – بەرەكە نەگىزى
– قارجى تاقىرىبى قاراپايىم تاقىرىپقا جاتپايدى. سوندىقتان دا حالىق نارىقتىق قاتىناس ويىندارىنىڭ ەرەجەلەرىنە, جاڭا قارجى ونىمدەرىنە وتە باياۋ بەيىمدەلدى. قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ورتاشا ستاتيستيكالىق كليەنتىنىڭ دايىندىق دەڭگەيى, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ەكى ونجىلدىق ىشىندە قالاي وزگەردى جانە ۇلتتىق بانك قارجىلىق جاپپاي وقىتۋدى باسقاراتىندىقتان, بۇل ماسەلەدە قانداي مىندەتتەردى شەشپەكسىزدەر؟
– تۇتاستاي العاندا سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا ايتارلىقتاي ىلگەرى جىلجۋ بايقالدى. وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا قارجى نارىعىنداعى احۋال ەداۋىر وزگەردى: وتاندىق قور نارىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمى جاقسارىپ, جەتىلدىرىلۋدە. حالىقتىڭ بارلىق قارجى ۇيىمدارىنا دەگەن سەنىم دەڭگەيى كۇن سايىن ءوسىپ جاتقانى ءسوزسىز, حاباردار بولۋ دەڭگەيىنىڭ جانە ءتۇرلى قارجى قۇرالدارىن پايدالانۋ تاجىريبەسىنىڭ وڭ ءۇردىسى بايقالادى, بۇل باعالى قاعازدار نارىعىنا عانا قاتىستى ەمەس, سونداي-اق بانك جۇيەسىنە, جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنا, ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنا دا قاتىستى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭىندە قارجى نارىعىندا قالىپتاسقان احۋال حالىقتىڭ ەكونوميكا جانە قارجى سالاسىنداعى ءبىلىمىن كوتەرۋ قاجەتتىلىگىن جانە ماڭىزدىلىعىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى. الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى كوتەرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى جوبالار ۇلتتىق ماڭىزى بار مىندەت رەتىندە باعالانىپ, ۇزاق مەرزىمدى سيپاتتا بولاتىندىعى بەلگىلى. بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق بانكتىڭ الدىندا ماڭىزدى مىندەت تۇر – ادامداردىڭ مەنتاليتەتىن وزگەرتۋ, ولاردى ءوز كاپيتالدارىن ساۋاتتى باسقارۋعا, قولجەتىمدى قارجى قۇرالدارىن ساقتاپ, ولاردى ءتيىمدى ينۆەستيتسيالاۋعا, ءوز تاۋەكەلدەرىن باعالاۋعا, ءتۇرلى قارجى الاياقتارىنان قورعاۋعا جانە ولاردىڭ قۇربانى بولماۋعا ۇيرەتۋ. ءبىز, ءوز كەزەگىمىزدە, حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرۋ قازاقستاندىقتارعا قوسىمشا تابىس تابۋدىڭ, بەلسەندى ءارى ساۋاتتى ينۆەستيتسيالاۋدىڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتەرى تۋرالى بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ادام الەۋەتىن ساپالى دامىتۋدا كورىنىس تاۋىپ, بۇكىل مەملەكەتتىڭ بارىنشا سەرپىندى دامۋىنا اكەپ سوعادى, ونىڭ گۇلدەنۋىنە نەگىز بولارى ءسوزسىز.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن اللا دەمەنتەۆا.
